… n ibâdullah cemâdât [u] haşerât makûlesi imiş. Eğer benî Âdem olsalar paşa dahi
adam
gibi selâm verirdi" deyü efvâh-ı nâsda dehhâl u ta‘ân âdemler bu gûne güft u gû …
Ammâ beyne'l-halk gaddâr derlerdi kim paşa mağrûr u müdemmağ ve hod-bîn u hod-pesend ve gazûbdur deyü dahl [u] ta‘arruz ederlerdi. Gerçi dârât [u] azamet sâhibi olmağıla iki cânibine selâmı kalîl idi. Bu cihetden yine halk ta‘yîb edüp "Paşanın taht-ı nazarında kat‘â benî Âdem halk olunmamışdır. Bu selâma cümle el bağlayup duran ibâdullah cemâdât [u] haşerât makûlesi imiş. Eğer benî Âdem olsalar paşa dahi adam gibi selâm verirdi" deyü efvâh-ı nâsda dehhâl u ta‘ân âdemler bu gûne güft u gû ederlerdi. Ammâ Paşa-yı zî-şân halkın anladığı gibi değil idi. Halvethânesinde akrâniyle ve musâhib nedîmleriyle ve Seydî Ahmed Paşa ve Bâkî Paşa ve Ketağaç Paşa ve Deli Dilâver Paşa ile pâ-bürehne ve ser-bürehne olup gürzbâz ve matrakbâz ve şemşîrbâzlık edüp gûnâ-gûn silâhşorluklar ile niçe gûne lu‘bedebâzlıklar ve curcuna ve küşte-gîrlikler edüp libâsları ve pây-i tahtlarında olan halıçeler çâk çâk ve yüzleri pây-mâl-i hâk olup tenhâlarında bu gûne şûh-şengüllük ederlerdi. Ammâ dîvân-ı pâdişâhîde ırz-ı vüzerâyı edâ edüp herkese rîş-hand etmeyüp her âdemin isti‘dâdına göre ri‘âyet edüp hükm-i hükûmât mahallinde mahalle münâsib halka kâh rıfk ile ve kâh mudârâ ile kâh kec-nigâh etme ve atma ve dutma ve asma ve basma ve urmak ve kesme ta‘zîri evzâ‘ların etdükde sadâsın istimâ‘ eden mücrim âdemlerin zehresi çâk ve başlarına hâk olup bir da‘vâyı ol sâ‘at kat‘-ı alâka ve fasl-ı husûmet ederdi. Bir da‘vâyı aslâ süründürmezdi ve şâhid-i zor ile da‘vâ edeni sevindirmezdi ve da‘vâ-yı bâtılı kavl-i za‘îf ile hükm edüp mazlûmları yerindirmezdi. Zîra ilm u fazîletde deryâ-yı amîk idi. İlm-i ferâ’izde ve ilm-i fıkhda bin altmış aded mesâ’il-i şer’iyye ve Kudûrî ve Mültekâü'l-ebhûr hıfzında idi. Ve niçe ulûmlar dahi hâtır [u] yâddaşı idi. Ve akrân [u] emsâliyle dâ’ima hüsn-i zindegânî ederdi. Ammâ evâ’il-i hâllerinde biri fazîlet-i bâhire sâhibi olmak iddi‘âsında olsalar ve haddinden tecâvüz edüp yukarudan aşağı mu‘âmelesin edenleri ele alup her ne mertebede ise ana haddin bildirüp Ahfeş-i mü’ellifin keçisine bindirüp ol vaz‘-ı nâ-hemvâr ile mevsûf olan âdemi rüsvây-ı âm edüp mısra‘:
Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi · EÇS II 337b ·
metinde göster ·
… âneyi mülk-i mevrûsumdur, deyü feryâd ile dîvânı kapatdı. Gınâyî Efendi eydür: "
Adam
sen yeni emîr olmuşa benzersin. Zîrâ tezvîr da‘vâya yapışdın" dedikde hemân "Be …
Sebeb-i tesmiyesi oldur kim sene (---) târîhinde Yıldırım Hân asrında Alî nâm vezîr-i hümâm feth ederken vefret üzre meşakkat çekilüp "Şu Şumnı feth olmayup kaldı" deyü nefes etdüğü dem kal‘adan vere bayrakları zâhir olup Bulkar keferesi elinden dest-i İslâm'a girüp memâlik-i İslâm'a zem olunup ismi Şumnı kaldı. Ammâ bânîsi ma‘lûmum değildir. Hâlâ kal‘ası şehrin hâ’ilinde bir türâblı püşte üzre şekl-i murabba‘dan tûlânice câ-be-câ rahnedâr olmuş ve derûn [u] bîrûnı harâbe yüz tutmuş hâne ve dizdârsız kal‘a-i mu‘attaldır. Ammâ aşağı şehri ma‘mûrdur. Kânûn-ı Süleymân Hân üzre Özü eyâletinde Nigebolı sancağı hudûdunda subaşılıkdır. Ve üç yüz akçe pâyesiyle şerîf kazâdır. Vefâlı Emîr nâm bir mahkeme şâkird ve cümle halk andan şâkir fuzalâ’ü'd-dehr'den bir kadısı var idi kim beyne'l-akrân nazîri yok idi. Kazasında cümle (---) aded kurâ-yı ma‘mûrlardır. Müftî ve nakîbi vardır. Zîrâ sâdât-ı kirâmı ve müteseyyidi gâyetü'l-gâye çokdur kim {hadîs}Arapça hadîsi 111b la‘netin kabûl edüp medhûl-i nâs olmuş Kalmuk Tatarı gözlü ve İznik çinisi gibi gök gözlü zehr-i mâr sözlü nûrsuz yüzlü hâşâ emîrleri var. Hattâ bir da‘vâ ile bir emîr Melek Ahmed Paşa huzûruna gelüp ifrât üzre bir feryâd [u] figân edüp "Ceddim rufuçun bu ev benim aba ve dedelerimden kalmışdır" deyü ceddine yemîn edüp vakfullah hâneyi mülk-i mevrûsumdur, deyü feryâd ile dîvânı kapatdı. Gınâyî Efendi eydür: "Adam sen yeni emîr olmuşa benzersin. Zîrâ tezvîr da‘vâya yapışdın" dedikde hemân "Behey Efendi Sultân Osmân kişi Hotin seferine buradan geçerken Nakîbü'l-eşrâf Gulâmî Efendi'den üç yüz kile arpa verüp Emir kapusuna çıkup on bir kişi şecere aldık. On bir kişiden yedi kişi kaldık. Hani benim gibi eski emir" deyince Paşa "Ya öbür yoldaşların kandedir. Anları kande bulalım" dedikde "İşte bunlardır" deyü beş kişi gösterüp beşini dahi ve kendüyi dahi aslâ söyletmeyüp haps edüp hânelerin basup sahte şecerelerin getirüp başlarından destârların alup ahâlî-i vilâyetden ahvâlleri su’âl olundukda ıkrârları üzre müteseyyidlikleri isbât olunup yedişer yıllık tekâlîf-i örfiyyeyi vermek {üzre} akrabâ-yı ta‘allukâtlarıyla kırk yedi nefer kimesneye hükm olunup izn-i şer‘îyle destârı alınup sicill-i şer‘-i mübînde re‘âyâ kayd olunup bu gûne müteseyyidi çok şehr-i Şumnu'dur. Hudâ ıslâh ede.
Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi · EÇS III 111a–111b ·
metinde göster ·
… ezelden yazılmasa ḳul başına ḳaża gelmez ecel va'de irmeyinçe kimse ölmez ölen
adam
dirilmez çıḫan can girü gelmez bir
allah allah dimeyinçe işler oŋmaz ḳādir taŋrı virmeyinçe er bayımaz ezelden yazılmasa ḳul başına ḳaża gelmez ecel va'de irmeyinçe kimse ölmez ölen adam dirilmez çıḫan can girü gelmez bir
… ḳonuġı gelmeyen ḳara ivler yıḳılsa yig at yimeyen acı otlar bitinçe bitmese yig
adam
içmez acı sular
öz ḳılıcı muḫannetler çalınça çalmasa yig çala bilen yigide oḳ-ıla ḳılıçdan bir çomaḳ yig ḳonuġı gelmeyen ḳara ivler yıḳılsa yig at yimeyen acı otlar bitinçe bitmese yig adam içmez acı sular
ivde olsa aŋa dise ki ṭur etmek getür yiyelüm bu da yisün dise pişmiş etmegüŋ b …
adam ivde olsa aŋa dise ki ṭur etmek getür yiyelüm bu da yisün dise pişmiş etmegüŋ baḳāsı olmaz yimek gerekdür 'avrat aydur neyleyeyim bu yıḳılaçak ivde un yoḳ elek yoḳ deve degirmeninden gelmedi
… e big aydur mere benüm oġlum baş-mı kesdi ḳan-mı dökdi beli baş kesdi ḳan dökdi
adam
aḫtardı didiler mere bu oġlana ad ḳoyasınça var-mıdur didi beli sulṭanum artuḳd …
pay püre big aydur mere benüm oġlum baş-mı kesdi ḳan-mı dökdi beli baş kesdi ḳan dökdi adam aḫtardı didiler mere bu oġlana ad ḳoyasınça var-mıdur didi beli sulṭanum artuḳdur didiler
ḳızı var-ımış anı görmege geldüm didi ḳız aydur ol öyle
adam
degüldür kim saŋa görine didi amma men banı çiçegüŋ dadısıyam gel imdi senüŋ-il …
ḳızı var-ımış anı görmege geldüm didi ḳız aydur ol öyle adam degüldür kim saŋa görine didi amma men banı çiçegüŋ dadısıyam gel imdi senüŋ-ile ava çıḳalum eger
etin yaḫnı ḳılan aşbazı olur sen varası kāfir degül ḳalḳubanı yirümden men ṭura …
kesen celladı olur adam etin yaḫnı ḳılan aşbazı olur sen varası kāfir degül ḳalḳubanı yirümden men ṭurayım ḳoŋur atuŋ biline men bineyim gelen kāfir menümdür
… relüm ḫanum ne ṣoylamış ḳazan aydur oġul oġul ay oġul yaġıya girüp baş kesmedüŋ
adam
öldürüp ḳan dökmedüŋ ala gözlü ḳırḳ yigidi
senüŋ-içün didi ḳazan burada ṣoylamış görelüm ḫanum ne ṣoylamış ḳazan aydur oġul oġul ay oġul yaġıya girüp baş kesmedüŋ adam öldürüp ḳan dökmedüŋ ala gözlü ḳırḳ yigidi
nireye diler-iseŋ var didi ḳażılıḳ ḳoca iş görmiş işe yarar
adam
idi yarar ḳocaların yanına cem' eyledi yād yaġı yaraġı-y-ıla yola girdi çoḳ ṭaġ …
nireye diler-iseŋ var didi ḳażılıḳ ḳoca iş görmiş işe yarar adam idi yarar ḳocaların yanına cem' eyledi yād yaġı yaraġı-y-ıla yola girdi çoḳ ṭaġlar dere depe kiçdi günlerde bir
senüŋ-ile bile varsun didi üç kerre yaġı görmese ḳan aġlayan ṭoġsun oġlı rüstem bile varsun didi ejdehalar aġzından adam alan delü evren bile varsun yirüŋ bir uçından bir
depesinde bir gözi var aruz aldı bu oġlanı etegine ṣardı aydur ḫanum munı maŋa …
içinden bir oġlan çıḳdı gevdesi adam depesinde bir gözi var aruz aldı bu oġlanı etegine ṣardı aydur ḫanum munı maŋa virüŋ oġlum basaṭ-ıla besleyeyin didi bayındır ḫan senüŋ olsun didi
… tenüŋi ḳılıç kesmesün didi depegöz oġuzdan çıḳdı bir yüce ṭaġa vardı yol kesdi
adam
aldı böyük ḥarāmi oldı üzerine bir ḳaç adam gönderdiler oḫ atdılar batmadı
oġul saŋa oḫ batmasun tenüŋi ḳılıç kesmesün didi depegöz oġuzdan çıḳdı bir yüce ṭaġa vardı yol kesdi adam aldı böyük ḥarāmi oldı üzerine bir ḳaç adam gönderdiler oḫ atdılar batmadı
… çıḳdı bir yüce ṭaġa vardı yol kesdi adam aldı böyük ḥarāmi oldı üzerine bir ḳaç
adam
gönderdiler oḫ atdılar batmadı
oġul saŋa oḫ batmasun tenüŋi ḳılıç kesmesün didi depegöz oġuzdan çıḳdı bir yüce ṭaġa vardı yol kesdi adam aldı böyük ḥarāmi oldı üzerine bir ḳaç adam gönderdiler oḫ atdılar batmadı
… r kesmedi süŋü-y-ile ṣançdılar ilmedi çoban çoluḳ ḳalmadı hep yidi oġuzdan daḫı
adam
yimege başladı oġuz yıġılup üzerine vardı depegöz görüp ḳaḳıdı bir aġacı yirind …
ḳılıç urdılar kesmedi süŋü-y-ile ṣançdılar ilmedi çoban çoluḳ ḳalmadı hep yidi oġuzdan daḫı adam yimege başladı oġuz yıġılup üzerine vardı depegöz görüp ḳaḳıdı bir aġacı yirinden ḳopardı atup elli altmış
helāk eyledi alplar başı ḳazana żarb urdı dünya başına ṭar oldı ḳazanuŋ ḳardaşı …
adam helāk eyledi alplar başı ḳazana żarb urdı dünya başına ṭar oldı ḳazanuŋ ḳardaşı ḳara göne depegöz elinde zebun oldı düzen oġlı alp rüstem şehid oldı
ḳomaz dükedürsin didi amma günde iki adam ile biş-yüz ḳoyun virelüm didi dede ḳ …
bu vech-ile sen adam ḳomaz dükedürsin didi amma günde iki adam ile biş-yüz ḳoyun virelüm didi dede ḳorḳut böyle digeç depegöz aydur ḫoş öyle olsun evet hem maŋa iki adam virüŋ yimegüm benüm pişürsün
bu vech-ile sen adam ḳomaz dükedürsin didi amma günde iki
adam
ile biş-yüz ḳoyun virelüm didi dede ḳorḳut böyle digeç depegöz aydur ḫoş öyle o …
bu vech-ile sen adam ḳomaz dükedürsin didi amma günde iki adam ile biş-yüz ḳoyun virelüm didi dede ḳorḳut böyle digeç depegöz aydur ḫoş öyle olsun evet hem maŋa iki adam virüŋ yimegüm benüm pişürsün
… lüm didi dede ḳorḳut böyle digeç depegöz aydur ḫoş öyle olsun evet hem maŋa iki
adam
virüŋ yimegüm benüm pişürsün
bu vech-ile sen adam ḳomaz dükedürsin didi amma günde iki adam ile biş-yüz ḳoyun virelüm didi dede ḳorḳut böyle digeç depegöz aydur ḫoş öyle olsun evet hem maŋa iki adam virüŋ yimegüm benüm pişürsün
… ŋlu ḳoca ile yapaġulu ḳocayı depegöze virüŋ aşın pişürsün didi ve hem günde iki
adam
ile biş-yüz ḳoyun istedi didi bunlar
men yiyeyim didi dede ḳorḳut döndi oġuza geldi aydur yuŋlu ḳoca ile yapaġulu ḳocayı depegöze virüŋ aşın pişürsün didi ve hem günde iki adam ile biş-yüz ḳoyun istedi didi bunlar
… er virdi aydur at yaraḳ ve ışuḳ begilüŋ begil içinde degül didi tekür aydur yüz
adam
seçilüŋ ṭaraḳa çatladuŋ oġlanı ḳorḳuduŋ oġlan ḳuş yüreklü olur meydanı ḳor g ḳa …
gelüp teküre ḫaber virdi aydur at yaraḳ ve ışuḳ begilüŋ begil içinde degül didi tekür aydur yüz adam seçilüŋ ṭaraḳa çatladuŋ oġlanı ḳorḳuduŋ oġlan ḳuş yüreklü olur meydanı ḳor g ḳaçar
ṣaldılar oġlan ḳardaşın aŋdı gider bize ne ögüt virürsin didiler ḳazan aydur ay …
ata ana aġlaşup ḳazana adam ṣaldılar oġlan ḳardaşın aŋdı gider bize ne ögüt virürsin didiler ḳazan aydur ayaġına at ṭuṣaġın uruŋ didi yavuḳlusı var-ıdı tiz dügün dirnek itdiler atdan ayġır
ṣaldı kim idügin bilüŋ didi gelenler bildi kim bunlar oġuz erenlerindendür gelü …
içinde bigleri yatdı uyudı tekür adam ṣaldı kim idügin bilüŋ didi gelenler bildi kim bunlar oġuz erenlerindendür gelüp teküre ḫaber virdiler tekür daḫı haman çerisini dirdi bunlaruŋ üzerine geldi
ögmezin bir adam getürüŋ bineyim sizi ögeyim didi vardılar [bir] dirāz kāfir ge …
men yir yüzinde adam ögmezin bir adam getürüŋ bineyim sizi ögeyim didi vardılar [bir] dirāz kāfir getürdiler bir eyer bir uyan didi getürdiler kāfirüŋ arḫasına eyer ṣaldı aġzına uyan urdı
getürüŋ bineyim sizi ögeyim didi vardılar [bir] dirāz kāfir getürdiler bir eyer …
men yir yüzinde adam ögmezin bir adam getürüŋ bineyim sizi ögeyim didi vardılar [bir] dirāz kāfir getürdiler bir eyer bir uyan didi getürdiler kāfirüŋ arḫasına eyer ṣaldı aġzına uyan urdı
… dı bigler hep ṭaġıldı her kişi atlu atına bindi beyregi daḫı bindürdiler ardına
adam
bindürüp ḳuçaḳladılar kaçdılar beyregi odasına yetürdiler cübbesin üzerine örtd …
ḳara ḳana bulaşdı beyregüŋ başı buŋlu oldı bigler hep ṭaġıldı her kişi atlu atına bindi beyregi daḫı bindürdiler ardına adam bindürüp ḳuçaḳladılar kaçdılar beyregi odasına yetürdiler cübbesin üzerine örtdiler
geldi beyregi istemiş ol daḫı varmış hep ṭaş oġuz bigleri yıġnaḳ olmış bilmedük …
diŋ ayıduŋuz nāmerd aruz ṭayıŋdan adam geldi beyregi istemiş ol daḫı varmış hep ṭaş oġuz bigleri yıġnaḳ olmış bilmedük yime içme arasında muṣhaf getürdiler ḳazana biz 'āṣi olduḳ and içdük gel sen-daḫı and iç didiler
