… pertev urup nümâyân olurdu" deyü bu hikâyeyi nakl etdiğimizde cümlesi Arapça
bi-kudretihi
ve yahkümü mâ yürîdü bi-izzetihi, deyü cümle tahkîkdır, dediler. Ve cümle müdâh …
Hikâye-i hakîr: "Benim efendim! Sene (---) târîhinde Kırım hânlarından İslâm Girây Hân ile cezîre-i Kırım'dan diyâr-ı Moskov'a gidüp bilâ-hisâb mâl-ı ganâyim alup avdet mahalline kalınca erba‘în ve zemherîr oldu. Bu kadar mâl-ı hazâyin ile geldiğimiz yoldan dönmeğe havf edüp bi'z-zarûrî Heyhât sahrâsına ol şiddet-i şitâda on yedi gün ve on yedi gice aşup yortup hikmet-i Hudâ bir gice bir berd-i cahîm oldu kim yedi yüz esîr dondu ve bin mikdârı Tatarın eli ayağı düşdü. Ol sabah hakîre dahi felek, sovuk cehennemi rûzgâr-ı zorkârın gösterüp gûyâ ki elîm-i A‘râf'ı gördük. Yedi sâ‘at kâmil taban-keşlik edüp bî-tâb u bî-me‘âl kaldıkda esb-i sabâ-sür‘atime süvâr 53a oldum. Hikmet-i Hudâ dördüncü sâ‘atde altı yerden şems-i âteş-tâb zâhir oldu. Cümle Tatar kartları âlem-i hayretde kaldılar. Ammâ âdetullah oldur kim güneş cânib-i şarkdan tulû‘ eder. Kâmil dörd sâ‘at olunca ol tarafdan tulû‘ etmeyüp altı aded güneşin biri Heyhât'ın kıble cânibi, Çerâkise vilâyetidir, andan nümâyûn oldu. Bir güneş Heyhât'ın cenûb tarafıdır kim cezîre-i Kırım'da Kefe kal‘asıdır, ol cânibden tulû‘ etdi. Biri garb cânibidir ki Alaman vilâyetidir ki ondan hurûc etdi. Biri Leh cânibinden hurûc etdi. Beşincisi şimâl tarafında Kırako vilâyeti tarafından tulû‘ etdi. Altıncısı yine Heyhât'ın yıldız tarafında Moskov'un Görlef kal‘ası câniblerinden zuhûr edüp bu altı güneşin her biri asıl güneşin pertevinden ziyâde nümâyân idi ve altısı da semâdan zemîne balık ağzı gibi yâhûd Tûbâ şeceri gibi baş aşağı zemîne nüzûl etmişdi. Zîrâ asıl güneşin cânib-i şarkı gâyetü'l-gâye şiddet-i şitâ olmağıla pertevi donup ba‘zı sevâhil olan ekâlîm-i seb‘alardan pertev urup nümâyân olurdu" deyü bu hikâyeyi nakl etdiğimizde cümlesi Arapça bi-kudretihi ve yahkümü mâ yürîdü bi-izzetihi, deyü cümle tahkîkdır, dediler. Ve cümle müdâhaneciler ve orancıların hâtırları mütesellî oldu. Ammâ Hudâ âlimdir, böyle olmuşdur. Müdâhaneciler bu hikâyeden fürce bulup "İşte ol sene Erzurûm'da eyle bulutlar dahi on ay dutulup vech-i semâda müncemid-vâr ber-karâr idi" deyü hâmuş-bâş oldular. Ol zamân bildim ki cemî‘i vüzerâ vü vükelâ ve erbâb-ı devlet huzûrında müdâhane ve hoş-âmed kelâm lâzım imiş. Ammâ bizim efendimiz Melek Ahmed Paşa huzûrunda bir kimesnenin cânı yok idi kim zemm u nemm u gıybet ve mesâvî ve sû’-i zan ve müdâhane ve hoş-âmed söyleyeler idi. Anı meclisinden reddederdi ve derhâl "Çık taşra bre hannâs!" deyü ana hannâs lakab kordu. Ve bir kimesne anın yanıda bir kizb kelâm söylese ol âdemden gayri nefret ederdi. Ammâ ne kadar latîfe-âmiz kelimâtlar söylense şakadan hazz ederdi. Ammâ hâlâ zamânımızın a‘yân [u] kibârı ve vüzerâ ve mülûkları böyle hoş-âmede ve müdâhaneye mâyil olup bî-garaz ve ehl-i ırz kimesnelere taşra umûrların sormadıkları ecilden Devlet-i Âl-i Osmân'a taraf taraf rahneler gelmededir. Hudâ Devlet-i Âl-i Osmân'ı ilâ inkırâzı'd-devrân mü’ebbed ede, âmîn, yâ Mu‘în. Ammâ devlet [ü] dîn-i mübîni sıyânet eden kimesnelerden ba‘zı şu‘arâlar Sultân Ahmed Hân'a verdikleri kasîde-i belîğu'l-beyândır kim bu mahalle tahrîr olundu. Güfte-i Şeyhî Efendi:
Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi · EÇS III 52b–53a ·
metinde göster ·
… ağıla duhter-ı nâ-şükûfte hâmile kalup andan bir filceğiz müştak oldu. Arapça
bi-kudretihi
Arapça bi-izzetihi
Fâ‘il-i muhtâr Allah'ın irâdet-i ezeliyyesi böyle te‘alluk etmişdi kim fil ol bâkireyi yudup karnında üç sâ‘at durmağıla duhter-ı nâ-şükûfte hâmile kalup andan bir filceğiz müştak oldu. Arapça bi-kudretihi Arapça bi-izzetihi
Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi · EÇS III 79b ·
metinde göster ·
… günleri akmaz. Bu ise âdetullâha muhâlif bir sırdır, ammâ "Yef‘alullâhu mâ-yeşâ
bi-kudretihi
ve yahkümü mâ-yürîdü bi-izzetihi".
Dahi niçe câmi‘ler var, ammâ ma‘lûmumuz olan budur ve tekyeleri ve mekteb-i sıbyânları ve çârsû içinde bir hânı ve bir hammâmı ve kifâyet mikdârı çârsûsu var, ammâ bezzâzistânları ve imâret ve medreseleri yokdur, ammâ ulemâsı ve oda sâhibleri çokdur kim cümle müsâfirîni hânelerine kondurup ikrâm-ı it‘âm ederler ve âb [u] havâsı gâyet latîfdir. Hattâ bu şehir içre dağlardan ve bâğlardan binden mütecâviz kaynak ve uyûn-ı câriyeler cârî ve re[v]ândır. Hattâ bir aynü'l-hayâtı var. Hikmet-i Bârî yaz günleri akar, kış günleri akmaz. Bu ise âdetullâha muhâlif bir sırdır, ammâ "Yef‘alullâhu mâ-yeşâ bi-kudretihi ve yahkümü mâ-yürîdü bi-izzetihi".
Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi · EÇS V 133a ·
metinde göster ·
ve yahkümü mâ-yürîdü bi-izzetihi" dir ve dahi el-mülkü li'llâhi'l-Vâhidi'l-Kahh …
Bu kârhâne-i edîm-i arz böyle. Âyet: Arapça bi-kudretihi ve yahkümü mâ-yürîdü bi-izzetihi" dir ve dahi el-mülkü li'llâhi'l-Vâhidi'l-Kahhâr'dır. Mâlikü'l-mülk oldur, devlet ve izzet u nusreti istediği kuluna verir.
Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi · EÇS VII 22b ·
metinde göster ·
… vardıkda yine şiddet-i harâretden henüz alâmet var idi. Yef‘alullâhu mâ yeşâ'u
bi-kudretihi
ve yahkümü mâ yürîdü. Ve,
Cezîre-i Santoron: Cirmi yigirmi mîldir acâ’ib limanı var. Ve bir küçük kal‘ası var. Girid'den çıkdıkda muhâlif rûzgâr ile anda ikâmet etdik. Sene (---) târîhinde bu cezîre bi-emrillâh ihrâk olup üç ay dağı taşı yanup hammâm kubbesi kadar taşları mantar gibi deryâda şinâverlik ederdi. Hakîr vardıkda yine şiddet-i harâretden henüz alâmet var idi. Yef‘alullâhu mâ yeşâ'u bi-kudretihi ve yahkümü mâ yürîdü. Ve,
Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi · EÇS IX Y124b ·
metinde göster ·
"Âyâ Hazret-i Risâlet'in şehîd olan mübârek sinn-i şerîfleri bu mudur, yohsa bu mudur?" deyü mübârek dişlerin çeke çeke biri kalmayup mübârek ağzı yarı ile kanın yere tükürdüke bi-emrillâh ol kandan der-akab mevz ağacı zâhir olup ol sâ‘at meyve verüp ilhâm-ı Rabbanî ile Veys hazretleri tenâvül edüp def‘-i cû‘ eder. Hakkâ ki ihtiyâr kimesnelerin zülbiyyât-ı katr-ı nebâtıdır. Hikmet-i hilkat budur. Yef‘alullâhu mâ yeşâ'ü bi-kudretihi yahkümü mâ yürîdü bi-izzetihî?
Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi · EÇS IX Y191b ·
metinde göster ·
… Ve hakîkatü'l-hâl akıl ihâta etmez bir sırr-ı acîbdir. Ammâ {âye[t]:}Arapça
bi-kudretihi
ve yahkümü mâ-yürîdü bi-izzetihî âyeti delîl-i kat‘îdir.
Ve bu piliçler nice hâsıl olduğun görmeyen Mısır fellâhının ne mertebe şeytân idüğin kimse bilemez. Ve hakîkatü'l-hâl akıl ihâta etmez bir sırr-ı acîbdir. Ammâ {âye[t]:}Arapça bi-kudretihi ve yahkümü mâ-yürîdü bi-izzetihî âyeti delîl-i kat‘îdir.
Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi · EÇS X Y229b ·
metinde göster ·
… a-i kelâm akıl ermez bir temâşâgâh ve bir sun‘-ı Hudâ'dır kim ArapçaArapça
bi-kudretihi
ve yahkümü mâ-yürîddir kim Fâ‘il-i Muhtârdır, işledüği işleri yine kendü bilir, …
Ve müsin kimesneler nakl ederler, "Âbâ vü ecdâdımızdan beri bu dırahtı böyle gördük, böyle biliriz", deyü nakl ederler. Ammâ bin yaşından ziyâde olması mukarrerdir. Dalları aşağı eğilmişdir. Hulâsa-i kelâm akıl ermez bir temâşâgâh ve bir sun‘-ı Hudâ'dır kim ArapçaArapça bi-kudretihi ve yahkümü mâ-yürîddir kim Fâ‘il-i Muhtârdır, işledüği işleri yine kendü bilir, zîrâ Arapça dir.
Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi · EÇS X Y363b ·
metinde göster ·
