… ve kavm-i Boğol ve kavm-i Etrâk-i Kozak ve kavm-i Heşdek ve kavm-i Dağıstân ve
kavm-i Lezgi
ve Kumuk ve kavm-i Tatar-ı Buhârâ ve kavm-i Noğay-i Urumbat ve kavm-i Ulu Noğay …
Bu Türkmân'ın niçe yüz gûne lehce-i mahsûsaları vardır kim birbirlerinin lisânlarını tercümân ile anlarlar, ammâ cümleden lisân-ı Etrâk-ı Çağatay fasihdir. Kavm-i Moğol ve kavm-i Boğol ve kavm-i Etrâk-i Kozak ve kavm-i Heşdek ve kavm-i Dağıstân ve kavm-i Lezgi ve Kumuk ve kavm-i Tatar-ı Buhârâ ve kavm-i Noğay-i Urumbat ve kavm-i Ulu Noğay ve kavm-i Kiçi Noğay ve kavm-i Şıdak Noğay ve kavm-i Haydak ve kavm-i Badrak-ı Kırım ve kavm-i (---)(---)(---) bunlar cümle lisân-ı Türk-i Tatar'dır. Türkmân ve Âl-i Osmân cümle bunlardandır. Ammâ Kalmuk Tatarı Çin ve Fağfûr ve Hıtâ ve Huten ve Moskov mâverâsında karanlık dünyâya varınca kavm-i Kalmuk başka Tatar'dır. On iki tâ’ifesi şâhları ve pâdişâh şehzâdeleri olup on iki aded lisânları var kim birbirlerinin lisânların anlamak ihtimâlleri yokdur. Cihânı dutmuş bir alay kavimdir. Moskov kralı ve Fağfûr ve Kozak tâ’ifesi bu Kalmah kavminden bîzâr olmuşdur. Rûy-ı arzda Cenâb-ı Allah iki kavmi bî-hesâb halk etmişdir. Biri Mısır cezîresinde on iki melik hükmünde Karalar kavmi çokdur. Biri de bu kavm-i Kalmak çokdur. İnşâ’allah mahalliyle bu Kalmak kavimleri dahi tahrîr olunur. Hemân Cenâb-ı Bârî sıhhât-ı beden, seyâhat-ı tâm, âhir nefesde îmân müyesser ede! Ba‘dehû bu Mar‘aş şehrin seyr [u] temâşâ etdigimizden sonra Mar‘aş'dan cânib-i garba (---) sâ‘atde,
Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi · EÇS III 62b ·
metinde göster ·
Çarbak derler. Sene 986 târîhinde Özdemiroğlu Çerkez Osmân Paşa Gürcî elinden a …
Kavm-i Kumuk bu şehre Çarbak derler. Kavm-i Lezgi Çarbak derler. Sene 986 târîhinde Özdemiroğlu Çerkez Osmân Paşa Gürcî elinden alup şehri ve kal‘asın harâb edüp hâkini Dağıstân pâdişâhına verir, ammâ bir amâristân-ı sevâd-ı mu‘azzam imiş.
Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi · EÇS VII 161b ·
metinde göster ·
… urz eteğinde Irâk-ı Dâdyân derler bir şehr-i vîrân vardır. Hâlâ içinde câ-be-câ
kavm-i Lezgi
ve kavm-i Legzi ve kavm-i Şemhal ve kavm-i Kaytak ve kavm-i Moğol ve kavm-i Boğ …
Hakîkatü'l-hâl bu abd-i kemter Kırım'dan Deşt-i Kıpçak'dan ve Heyhât sahrâsından Dağıstân pâdişâhına giderken kûh-ı Elburz eteğinde Irâk-ı Dâdyân derler bir şehr-i vîrân vardır. Hâlâ içinde câ-be-câ kavm-i Lezgi ve kavm-i Legzi ve kavm-i Şemhal ve kavm-i Kaytak ve kavm-i Moğol ve kavm-i Boğol ve kavm-i Kumuk ve kavm-i Kamık ve kavm-i Kalmık nâm kimesneler kûh-ı Elburz yaylasından enüp bu harâbistân olan Irâk-ı Dâdyân'ın amâr yerlerinde sâkin olurlar.
Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi · EÇS VIII 374a ·
metinde göster ·
… t-penâh'ın bir mektûb-ı nutk-ı dürerbârların kavm-i Etrâk ve kavm-i Dağıstân ve
kavm-i Lezgi
ve bâlâda tahrîr olunan kavimler cümle Hazret'in mektûbuyla İslâmı kabûl etdile …
Anıniçün bu Usturumça kal‘ası kapusu üzre İskender-i Yûnân zamânı Türkçe hatlar kazılmışdır. Hakîkatü'l-hâl lisân-ı Türkî lehce-i kadîmd[ir]. Hattâ Türk-i Türkân semtleri Hazret-i Risâlet-penâh'ın bir mektûb-ı nutk-ı dürerbârların kavm-i Etrâk ve kavm-i Dağıstân ve kavm-i Lezgi ve bâlâda tahrîr olunan kavimler cümle Hazret'in mektûbuyla İslâmı kabûl etdiler kim niçe yüz yıl evvel Türkçe kelimât ederlerdi.
Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi · EÇS VIII 374a ·
metinde göster ·
