Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS I 47a

Avretbâzârı'nda bir câmi‘-i âlîdir kim bî-bedeldir. Ammâ gayrı cevâmi‘ler gibi kebîr değildir. Bir minâreli ve bir tabakalı câmi‘-i rûşendir. Bir imâreti ve dârü'z-ziyâfesi ve bir dârü'l-cünûn tîmârhânesi ve bir medresesi ve bir mekteb-i sıbyân-ı ebcedhân ile ma‘mûr bir câmi‘-i pür-envârdır. Ve pâdişâh Süleymân Hân-ı mağfûrun nezâket [ü] zerâfet-i tab‘-ı şerîflerindendir kim Hâsekî Sultân hayrâtın Avretbâzârı'nda binâ etmişlerdir, ve's-selâm. Ve,

EÇS I 47a

Câmi‘-i selâtîn Mihrimâh Sultân duhter-i Süleymân Hânaleyhi'r-rahmeti ve'l-gufrân

EÇS I 47a

Edirnekapusu'nun iç yüzünde bir âlî zemîn üzre bir câmi‘-i âlîdir. Sâ’ir câmi‘-i selâtînlerin kasr-ı iremezâtü'l-imâdıdır. Sene (---) târîhinde Süleymân Hân duhter-i pâkîze-ahteri nâmına inşâ edüp cemî‘i masârıfı hazîne-i pâdişâhîden sarf olunmuşdur.

EÇS I 47a

Tûlen ve arzen (---) kademedir. Mihrâb [u] minberi ve mahfili gâyet musanna‘dır. Ammâ hünkâr mahfili yokdur. Ve taşra haremi serâpâ çınâr-ı müntehâlar ile sâyedâr olmuş bir haremdir. Cânib-i erba‘ası medrese hücreleridir.

EÇS I 47a

Bir hammâmı ve bir esvâkı vardır. Ammâ dârü'z-ziyâfesi ve bîmârhânesi yokdur. Ve minâresi bir tabakalı duvâzdeh hâne minâre-i serâmeddir.

EÇS I 47a

Ve'l-hâsıl pâdişâh-ı mağfûr kırk sekiz sene saltanatında cihânda adl [ü] dâd edüp memâlik-i Âl-i Osmân'ı pür-dâd [u] ma‘mûr [u] âbâd edüp gazâ-yı cihâd etmede mücâhidün fî-sebîlillâh bir pâdişâh-ı Cem-cenâb-ı heft-kişverkeş idi. Bi-emrillâh ne cânibe müteveccih olup mansûr [u] muzaffer, sâlimîn ü gânimîn tahtgâhında karâr ederdi. Zîrâ Arapça nass-ı kâtı‘ına imtisâlen cemî‘i kâr-âzmûde ihtiyâr ulemâ ve sulehâ ve vüzerâlar ile müşâvere edüp andan bir işe mübâşeret ederdi.

EÇS I 47a

Zamân-ı şerîflerinde makâm-ı sadârete nasb etdikleri vezîr-i a‘zamları beyân eder

EÇS I 47a

Evvelâ Vezîr-i a‘zam Pîr Mehemmed Paşa-yı Karamanî: Hîn-i cülûsunda vezîr-i a‘zam bulunup yine sadâret-i uzmâyı ihsân etdiler.

EÇS I 47a

Vezîr-i a‘zam Makbûl ü Maktûl İbrâhîm Paşa: Harem-i hâsda neşv [ü] nemâ bulup sadâret ile Mısır'a varup Hâ’in Ahmed Paşa'yı salb edüp Mısır kal‘asına yedi kulle binâ edüp Mısır'ı amâr edüp Âsitâne'ye geldi.

EÇS I 47a

Vezîr-i a‘zam Ayas Paşa: Ârnâbûdü'l-asl idi. Harem-i Hümâyûn'da perveriş bulmuş idi. Ba‘dehu yeniçeri ağası ve Rûmeli eyâletine mutasarrıf olup vezîr oldu.

EÇS I 47a–47b

Vezîr-i a‘zam Lütfî Paşa: Bu dahi Arnavud-ı anûd kabîlesinden 47b idi. Harem-i Hümâyûn'dan çıkup niçe livâlara mutasarrıf [ve] vezâret ile şeref-yâb oldukda dîvân-ı pâdişâhîde bir fâhişenin fercin oyup siyâset etdüği ecilden Süleymân Hân'ın hemşîresi Lütfî Paşa'nın menkûhası olmağile sultân hâtır-mânde olup vezâretinden azline sebeb oldu. Andan

EÇS I 47b

Vezîr-i a‘zam Süleymân Paşa: Beyâz tavâşî olup Harem'den Şâm, andan Mısır andan donanma ile Hindistân'da bender-i Dîv-âbâdı ve Ahmed-âbâdı ve niçe kılâ‘ları Freng-i Portakal'dan feth edüp Hind râyına hibe edüp bu kadar mâl-ı ganâyimle Yemen'de bender-i Adeni feth edüp Özdemir Beğ ile Habeş'i feth edüp Âsitâne'de vezîr-i a‘zam oldu. Andan

EÇS I 47b

{Vezîr-i a‘zam Rüstem Paşa: Kul cinsinden Hırvadü'l-asl akl-ı Arasto idi.}

EÇS I 47b

Vezîr-i a‘zam Ahmed Paşa: Arnavud kavminden hüsn-i tedbîr ve şecâ‘at [ü] mehâbet ile dilîr bir vezîr-i râ-tedbîr idi. Harem'den ser-bevvâbânlık ile tulû‘ edüp yeniçeri ağası ve Rûmeli vâlîsi vezîr olup Acem şâhı Şâh Tahmâs'ı şebhûn edüp andan Tımışvar'ı feth eyledi. Andan,

EÇS I 47b

Vezîr-i a‘zam Kalın Alî Paşa: Hersek sancağında Pireçe kasabasındandır. Sarây-ı Âmire'den kapucubaşılık ile çıkup yeniçeri ağası ve Mısır oldu ve andan vezîr-i a‘zam oldu ve gâyet mücessem âdem imiş. Andan

EÇS I 47b

Vezîr-i a‘zam Sokullu Koca Mehemmed Paşa-yı Tavîl: Bosna sancağında Sokul ya‘nî Şâhin kasabasındandır. Harem-i hâs'dan kapucubaşı ve niçe sancak ve Rûmeli eyâleti netîce üç pâdişâha kırk sene vezîr-i a‘zam olup bir mahlûl getiren serhadli fedâyî kendüyi Kubbe altında kortela bıçak ile bir kaç yerden zahmdâr edüp şehîd etmişdir. Andan ol gazâ eden gâzî ba‘de'l-gazâ halâs olmuşdur, bâ-vasiyyet-i şehîd Sokullu Vezîr.

EÇS I 47b

Vezâret müyesser olmayan kubbe vüzerâların beyân eder

EÇS I 47b

Gegbizye'de imâret ve câmi‘ binâ eden Vezîr Mustafâ Paşa'dır ki Bosnavîdir.

EÇS I 47b

Vezîr Ferhâd Paşa: Arnavudü'l-asldır.

EÇS I 47b

Vezîr Koca Kâsım Paşa: Süleymân Hân'ın şehzâdeliği hâlinde defterdârı ve sonra lalası olup pîr olmağile dördüncü vezîr olup Selânik'de mütekâ‘id iken bir câmi‘ binâ edüp anda vefât etdi.

EÇS I 47b

Vezîr Hâ’in Ahmed Paşa: Mu‘ânid-i anûd Ârnâbûd kavmindendir. Harem'den çıkup yeniçeri ağası ba‘dehu Belgrad fethinde Rûmeli ba‘dehu Mısır'da âsî olup Mısır'da bâb-ı Züveyle'de salb olundu.

EÇS I 47b

Vezîr Güzelce Kâsım Paşa: Harem'den çıkup vezîr olup Mora cezîresinde Anabolı kal‘asın üç sene muhâsara edüp feth etdi ve sonra İslâmbol muhâzîsinde Kâsımpaşa kasabası ve câmi‘in binâ edüp Kâsımpaşa ismiyle yâd olunur.

EÇS I 47b

Vezîr Hacı Mehemmed Paşa: Budin vezîri iken bir hekîm-i Yahûdî mesmûm şerbet verüp merhûm oldukda "Kırk Mehemmed isimli âdem zehirledim" deyü Yahûdî i‘tirâf etdikde Yahûdî katl olunup Mehemmed Paşa Budin'de medfûndur.

EÇS I 47b

Vezîr-i dilîr Deli Husrev Paşa: Koca Lala Mustafâ Paşa'nın bürâder-i mihteridir. İbtidâ çâşnigîrbaşı ve kapucular kethudâsı ve Rûmeli ve Mısır oldu.

EÇS I 47b

Vezîr Hâdım İbrâhîm Paşa: Hayâ ve âdâbı gâlib sâhib-i vakâr bir ihtiyâr vezîr-i dilîr idi. Silivrikapusu'nun iç yüzündeki câmi‘-i rûşen-binâ anın hayrâtındandır. Andan yine

EÇS I 47b

Vezîr Hâdım Haydar Paşa: Harem-i hâs'da kapu ağası iken taşra çıkup Şehzâde Mustafâ katlinde meyl-i töhmet ile azl olunup Hersek sancağında mütekâ‘id oldu. Erbâb-ı ma‘ârifden suhandân [u] sâhib-i kelâm ve muhibb-i fukarâ-yı hâs [u] âm bir vezîr-i hümâm idi.

EÇS I 47b

Vezîr Pılak Mustafâ Paşa: Bosnavîü'l-asl olup lisân-ı Arnavud üzre "Pılak" koca demekdir. Ol isimile mülakkab bir vezîr-i gazûb [u] dilîr idi. Mısır vezîri olup kapudan olup Ebâ Eyyûb'da medfûndur.

EÇS I 47b

Vezîr Dâmâd Ferhâd Paşa: Şehzâde Mehemmed Hân'a dâmâd olup Eski Sarây'dan bir köşesin bulup Sultân Bâyezîd kurbünde bunlara bir Sarây-ı cedîd binâ olundu. Hattât olmağile mushaf-ı şerîf kitâbet edüp anın ile kifâf-ı nefs edinüp bir mushafı Bâyezîd Hân türbesindedir hâlâ.

EÇS I 47b–48a

Vezîr Mustafâ Paşa: Hâlid ibn Velîd neslindendir. Şemsî Paşa'nın karındaşıdır kim andan mihterdir. Haremde neşv [ü] nemâ bulup çakırcıbaşı olup Rûmeli eyâleti ile Malta üzre serdâr olup bî-feth geldikde 48a hacca gidüp anda vefât edüp bu hakîr'in pederi defn etdi.

EÇS I 48a

Mîrimîrân-ı Süleymân Hân'ı beyân eder

EÇS I 48a

Behrâm Paşa: iç oğlanları taş ile urup şehîd edüp cümlesin katl etdiler.

EÇS I 48a

Dâvûd Paşa: Mısır vâlîsi iken merhûm oldu.

EÇS I 48a

Üveys Paşa: Mîrimîrân-ı Şâm iken merhûm oldu.

EÇS I 48a

Dukaginzâde Gâzî Mehemmed Paşa: Vâlî-i Mısr oldu.

EÇS I 48a

Dîğer Üveys Paşa: Yemen serdârı iken Aden şehrinden diyâr-ı ademe gitdi. Be-dest-i aşkiyâ Pehlivân Hasan eliyle şehd-i şehâdet câmın nûş etdi gitdi.

EÇS I 48a

Özdemir Paşa: Mısır sultânı Gavrî'nin akrabâlarından Çerkesü'l-isr şecî‘ [u] dilîr idi kim fâtih-i Habeş'dir.

EÇS I 48a

Yahyâlı Mehemmed Paşa: Belgrad'da câmi‘ ve imârâtı ve niçe hayrâtı vardır.

EÇS I 48a

Gâzî Kâsım Paşa: Süleymân Hân Beç kal‘asın muhâsara edüp şiddet-i şitâdan bî-feth avdet edüp bu Gâzî Kâsım Paşa on iki bin serdengeçdi nâmdâr bahâdır yarar fetâlar ile Alaman diyârların üç ay nehb [ü] gâret edüp kâfire rahne verirken beri tarafda Süleymân Hân Cânkurtaran kal‘asına düşüp cân kurtardı. Ba‘dehu Gâzî Kâsım Paşa üçer âdem ile Venedik diyârından Ösek kal‘asına gelüp cümle askeri Alaman diyârında şehîd olup bu hakîr ol şühedâları Alaman diyârında niçe yerde ziyâret etmişimdir.

EÇS I 48a

Güzelce Rüstem Paşa: Harem-i muhteremden yeniçeri ağalığı ve ba‘dehu Budin olmuşdur. Süleymân Paşa Haremden Ustolni-Belgrad'da Gölbaşı muhâfazasında merhûm olup kal‘a kapusu önünde medfûndur.

EÇS I 48a

Osmân Paşa: Sarây-ı hâsda hâsıl olup Çerkesü'l-asl yarar âdem olmağla Nahçıvân seferinde Şâh ordusuna şebhûn edüp Erzurûm eyâleti ihsân olundu.