İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS I 59a
Vezîr Dâmâd Mehemmed Paşa, iki kerre vezîr-i a‘zam olmuşdur.
EÇS I 59a
Vezîr Halîl Paşa, bu dahi iki def‘a sadrıa‘zam olmuşdur.
EÇS I 59a
Sadrıa‘zam olmayan vüzerâyı beyân eder: Kâ’immakâm Kâsım Paşa. Hâdım Ahmed Paşa el-Hâfız. Ve Sarıkcı Mustafâ Paşa. Ve Sofu Sinân Paşa. el-Vezîr Hızır Paşa. Ve Gürcî Hâdım Mehemmed Paşa, bir kaç def‘a kâ’immakâm olup asr-ı Mustafâ Hân'da vezîr-i a‘zam idi. el-Vezîr Etmekçizâde Ahmed Paşa. Ve Kurd Paşa. Ve Güzelce Mahmûd Paşa. Ve Cığalazâde Sinân Paşa. Vezîr-i sânî Cığalazâde Mahmûd Paşa ibn Sinân Paşa. Ve Sofu Mahmûd Paşa.
EÇS I 59a
Ahmed Hân asrındaki meşâhîr-i ulemâları beyân eder: el-Mevlâ Mustafâ Efendi, cülûs-ı hümâyûnda şeyhülislâm idi. el-Mevlâ Sun‘ullâh Efendi. el-Mevlâ Mehemmed Efendi ibn Hâce Sa‘deddîn, eş-şehîr bi-Çelebi Müftî. el-Mevlâ Şeyhülislâm Es‘ad Efendi. el-Mevlâ Mu‘allimü's-sultân Mustafâ Efendi. el-Mevlâ Kâfzâde. el-Mevlâ Yahyâ Efendi. el-Mevlâ Dâmâd Efendi. el-Mevlâ Kemâl Efendi [eş-şehîr] bi-Taşköprüzâde. el-Mevlâ Kethudâ Mustafâ Efendi. el-Mevlâ Bostânzâde Mehemmed Efendi. el-Mevlâ Ahîzâde Hüseyin Efendi. el-Mevlâ Ganîzâde Mehemmed Efendi.
EÇS I 59a
Ahmed Hân'ın zamân-ı sa‘âdetlerindeki meşâyih-i izâmları bildirir: eş-Şeyh Üsküdarî Mahmûd Efendi kaddesenallâhu bi-sırrıhi'l-azîz kutbiyyete kadem {basup} Sultân Ahmed, rikâbında piyâde yürümüşdür.
EÇS I 59a
eş-Şeyh Sivasî Abdülmecîd Efendi. eş-Şeyh Ömer Efendi eş-şehîr bi-Tercümân şeyhi. eş-Şeyh Emîr iştibî.
EÇS I 59a
eş-Şeyh İbrâhîm Efendi, eş-şehîr bi-Cerrâhpaşa, Emîr iştibî hazretlerinin halîfesi âşık-meşreb ve küşâde mezheb va‘z [u] nasîhatde te’sîr sâhibi bir ârif-i billâh idi. Cemî‘i erbâb-ı ma‘ârif dersine hâzır olurlardı.
EÇS I 59a
eş-Şeyh Muslihiddînü'n-Nakşıbendî, Cerrâhpaşa'da vâ‘iz iken hâfız-ı Kur’ân olmağın muktedâ-yı Ahmed Hân oldu.
EÇS I 59a
Sultân Ahmed Hân'ın zamânında olan fütûhatları beyân eder: Vezîr-i a‘zam Yavuz Alî Paşa serdârlığı ve Belgrad'da vefâtı ve Üstürgon'u küffâr mahsûr etdüği ve Erdel kıralı Boçkay işvan'ın zuhûru sene 1013.
EÇS I 59a–59b
Feth-i kal‘a-i Üstürgon-ı ibret-nümûn 59b ve Erdel kıralı Boçkay ile Serhoş İbrâhîm Paşa ile taht-ı Nemse çâsârı olan kal‘a-i Beç tarafların gâret etdikleri ve yine Boçkay ile Âl-i Osmân askeri kal‘a-i Uyvar etrâfların nehb [ü] tâlân etdikleri sene 1014.
EÇS I 59b
Celâlî Tavîl ile Nasûh Paşa muhârebesi ve Kâ’immakâm Mustafâ Paşa'nın katli ve Sofu Sinân Paşa sadrıa‘zam olduğu ve Ahmed Hân'ın cânib-i Bursa'ya azîmeti ve Sofu Sinân Paşa'nın sadâretden azli sene 1013.
EÇS I 59b
Cığalazâde'nin vefâtı ve Nasûh Paşa'nın Haleb üzre serdâr ta‘yîn olunduğu sene 1014.
EÇS I 59b
Koca Mehemmed Paşa'nın Acem'e serdârlığı. Ba‘dehu Vezîr Murâd Paşa serdâr olduğu. Ba‘dehu Dervîş Paşa'nın vezîr-i a‘zam olduğu. Ba‘dehu Bostâncıbaşı Ferhâd Paşa'nın serdârlığı. Ba‘de'l-fütûh Celâlî Murâd Paşa-yı dilîr vezîr-i a‘zam olduğu. Ba‘dehu Dervîş Paşa-yı kem-endîşin katl olunduğu cümle sene 1015 târîhinde vâkı‘ olmuşdur.
EÇS I 59b
Kuyucu Murâd Paşa'nın Haleb diyârında Cânpûlâdzâde üzre serdârlığı ve Kalenderoğlu nâm celâlî Bursa'yı gâret etdiği ve Murâd Paşa'nın Haleb kal‘asın feth etdiği sene 1016.
EÇS I 59b
Ve Kalenderoğlu'nun inhizâmı ve Murâd Paşa-yı vezîr-i celîl Tavîl-i avîli basdığı ve kemân-ı iktidarın yasduğı sene 1017. {Târîh:
EÇS I 59b
Dedi târîhini ol dem MevcîBin on altıda kırıldı sekbân}.
EÇS I 59b
Erbâb-ı tuğyândan Yûsuf Paşa Üsküdar'da katl olundu sene 1018.
EÇS I 59b
Vezîr-i sâhibü't-tedbîr Acem üzre sefere gidüp Tebrîz'i ve yetmiş pâre şehr-i azîmleri harâb [ü] yebâb etdi sene 1019.
EÇS I 59b
Ba‘dehu Murâd Paşa Diyârbekir kurbünde Çölek nâm mahalde terk-i fanî edüp bâkîde bâkî kaldı sene 1021.
EÇS I 59b
Nasûh Paşa serdâr olduğu ba‘dehu vezîr-i a‘zam olup Acem ile sulh etdiği ve Nasûh Paşa'nın dâmâd-ı pâdişâhî olduğu ve Betlen Gabor Erdel'e kıral olup anın sebebiyle asâkir-i İslâm Erdel'i nehb [ü] gâret edüp iki yüz bin esîr ve bilâ-hisâb mâl-ı ganâyim alınup mansûr [u] muzaffer gelindiği. Ba‘dehu sa‘âdetlü pâdişâh Edirne'ye teveccüh etdikleri. {Târîh-i sefer-i Edirne, güfte-i Ganîzâde:
EÇS I 59b
Cennet-âbâd oldu Sultân Ahmed ile Edrene.Sene 1021
EÇS I 59b
Târîh-i diğer, güfte-i Mahmûd Efendi,
EÇS I 59b
Edirne tahtına bu yıl ferah geldi ve gam gitdi.Sene 1021
EÇS I 59b
Cümle sene 1021 târîhinde vâkı‘ olmuşdur.
EÇS I 59b
Karadeniz'de Kazak-ı âk Sinop kal‘asın ihrâk etmeğile Nasûh Paşa müttehem olup katl olundu sene 1023.
EÇS I 59b
Ve Mehemmed Paşa vezîr-i a‘zam olup Revân'dan bî-feth avdet etdiği sene 1024. İskender Paşa Kırı(?) taburun münhezim etdüği fî 1025.
EÇS I 59b
Vezîr-i a‘zam Halîl Paşa serdâr olduğu sene 1026.
EÇS I 59b
Sultân Ahmed Hân'ın bu saltanat-ı sûrîden âzim-i dâr-ı cinân olduğu fî Zilka‘de sene 1026.
EÇS I 59b
Bir hâlûk sebük-rûh [u] sâhib-i kerem ve sâhibü'l-hayrât bir pâdişâh-ı zîşân idi. Şehr-i İslâmbol zamân-ı adlinde ol kadar emn [ü] emân ve ma‘mûr [u] âbâdân oldu kim diller ile ta‘bîr olunmaz. Hattâ cümleden hayrât-ı azîminin biri Atmeydânı'nda binâ etdiği câmi‘-i cedîddir kim tahrîr olunur. Bâlâda on beşinci fasılda câmi‘ler evsâfı tahrîr olunmağile yine sade[de] rücû‘ edüp,
EÇS I 59b
Evsâf-ı câmi‘-i selâtîn Sultân Ahmed Hânaleyhi'r-rahmetü ve'r-rıdvân
EÇS I 59b
Belde-i İslâmbol içre selâtîn câmi‘lerinin (---) sidir. Ayasofya kurbünde Atmeydânı nâm mahalde bir mürtefi‘ yerde kıblesi Çatladıkapu tarafında deryâya nâzır bir câ-yı vâsi‘de bir câmi‘-i cedîddir kim gûyâ bir nâ-münkab bir dürr-i yektâdır.
EÇS I 59b
Merhûm Sultân Ahmed bu câmi‘in zemîninde beş aded sarây-ı vüzerâyı mâlıyla alup cümlesin esâsından münhedim edüp bir sahrâ-misâl câ-yı küşâde olup cemî‘i üstâd-ı mi‘mârân [u] mühendisîn cem‘ olup Üsküdarî Mahmûd Efendi'nin ve üstâd{ımız} Evliyâ Efendi'nin du‘âları ile esâsı hafrına şürû‘ eyleyüp ibtida Sultân Ahmed Hân dâmenine türâb doldurup,
EÇS I 59b
"Yâ Rabbî Ahmed kulunun hizmetidir kabûl-ı dergâh eyle" deyü ırgatlar ile temelden türâb taşımışdır.
EÇS I 59b
Ve Evliyâ Efendi temel imâmı ve Mahmûd Efendi temel şeyhi ve Kara Sünbül Alî Efendi temel kadısı ve Kalender Paşa temel mu‘temedi, Kemânkeş Alî Paşa temel nâzırı oldu. Üçüncü senede kubbeye mübâşeret olundu.
EÇS I 59b–60a
Eşkâl-i câmi‘-i Ahmed Hân: Çâr-pâye-i mermer üzre eflâke 60a yetmiş arşın kad çekmiş bir serâmed kubbe-i müdevverdir. Bu kubbenin cânib-i erba‘asında nîm kubbeler ile ârâste olmuş câmi‘-i rûşendir. Ayasofya ve Süleymâniyye gibi içinde amûd-ı azîmler yokdur, hemân kubbe-i azîm dörd aded amelî zıh zıh musanna‘ pâyeler üzre mebnî kubbe-i nakş-ı bûkalemûndur.
EÇS I 60a
Ve bu câmi‘in üç tarafı etrâfında incecik sütûnlar üzre dâ’iren-mâdâr cemâ‘at tabakalarıdır. Andan yukaru tâ kubbe dâmenine varınca üç kat kanâdîller çerâğân edecek demir kafes kenârlı tabakalardır ve (---) sütûn-ı rakîk üzre bir mü’ezzin mahfili ve (---) sütûn-ı gûnâ-gûn üzre bir hünkâr mahfili var, gûyâ bu mahfileyn mahâfil-i cennetdir. Bu mahâfillerin ve yan soffa maksûrelerin altında cümle (---) aded amûd-ı gûnâ-gûn ile pîrâste olmuş bir câmi‘-i dîl-küşâ[dır.]
EÇS I 60a
Ve bir serâmed mermer-i müşebbekden bir minberi var kim gûyâ bir kürsî-i vâlâdır. Üstâd-ı mermer-bür minbere eyle direfş, tilsimân, tîşe urup nakş etmiş kim gûyâ nakş-ı Mânîdir. Ve minber-i makâm-ı Resûl üzre tâcı bir serâmed müzehheb ü mutallâ tâc-ı kiyâniyândır ve zirvesinde altun alemi alem-i mînâdır.
EÇS I 60a
{Târîh-i minber-i câmi‘-i Ahmed Hân:
EÇS I 60a
Kultü temmen temme bi'l-hayrâtı fî târîhihi.
EÇS I 60a
Minberü's-Sultân Ahmed Rabbi ekmil birrehu.