İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS I 82b
Târîh-i kasr-ı bâğçe-i Karaağaç kurb-ı kasaba-i Südlüce:
EÇS I 82b
Dediler Evliyâ bu câya târîhZehî kasr-ı ser-efrâz-ı hümâyûn.Sene 1083.
EÇS I 82b
Andan Târîh-i kasr-ı Akbınar kurb-ı Edirne:
EÇS I 82b
Görünce Evliyâ târîhini derLatîf şâhâne eyvân oldu kasrı.Sene 1082.
EÇS I 82b
Târîh-i kasr-ı Adâlet binâ-yı ba‘de'l-ihrâk:
EÇS I 82b
Evliyâ itmâmına târîh dediKasr-ı dîvân oldu şâhâne latîf.Sene 1083.
EÇS I 82b
Ve târîh-i binâ-yı kal‘a-i Zaranta
EÇS I 83a
Pâdişâh-ı Cem-cenâbın zamân-ı sa‘âdet-iktirânlarında bizzât vücûd-ı şerîfleri ile eyledikleri gazâları ve dahi sipehsâlâr-ı mu‘azzamları ile vâkı‘ olan fütûhât-ı cemîle ve gazavât-ı cezîleleri ala kadri'l-imkân beyân eder
EÇS I 83a
Bi-emrillâh ibtidâ-i cülûsda Atmeydânı içre sipâh eşkıyâsı ser-tâ-ser dendân-ı tîğ-ı âteş-tâbdan geçdiler. Yine ol mâh-ı mezbûrda Anadolu diyârında (---) nâm mahalde Celâlî Kara Haydaroğlu münhedim olup cümle cünd-i cünübiyle katl olunup ser-kaplanları(?) olan vâcibü'l-izâleler ile Kara Haydaroğlu nâm celâlîyi Türkmen ağası Kara Abaza Hasan Ağa kayd [ü] bend ile Der-i devlete getirüp sâhib-i cülûs Mevlevî Koca Vezîr huzûruna Kara Haydaroğlun getirüp birez kelimâtdan sonra gördüler kim kurşum zahmından uyluğu pâre pâre olup ilâc-pezîr değildir. Ol ân amân vermeyüp hammâl beygirine ta‘zîm ile bindirüp asesbaşı ve subaşı tevâbi‘leri ile Haydaroğlu'nu dîvân-ı siyâsete getirüp beygir üstünde iken Parmakkapu'da salb edüp altında çâr-pây çeküp Haydarzâde dârda berdâr-ı ber-hordâr olup üç gün karâr edüp üç günden lâşe-i murdârın deryâya ilkâ edüp mâhîlere şikâr oldu. Yine ol sâl-i mübârekde,
EÇS I 83a
Vilâyet-i Cezâyir'de fütûhât-ı Mahallât be-dest-i Emîr Paşa: Mahalle Urbân-ı kal‘a-i Cezâyir üzre gelirken Cezâyir gâzîleri Urbâna karşu çıkup yigirmi bin Urbân-ı uryânı tu‘me-i şemşîr edüp meserret haberleri geldi. Yine sene-i mezbûrun âhirinde,
EÇS I 83a
İnhizâm-ı Gürcî Nebî ve Katırcıoğlu be-dest-i vezîr-i dilîr Kara Murâd Paşa: Seksen bin asker ile Gürcî Nebî nâm şakî isyân edüp eli vilâyeti tâ Üsküdar'a gelince gâret edüp zulm ederek Bulkurlu ve Çamlıca nâm mahalde hayme ve hargâhıyla meks edüp yetmiş âdemin katlin ve Haleb'in eyâletin taleb edüp cenge âmâde durdu.
EÇS I 83a
Beri tarafdan asker-i deryâ-misâl fevc fevc ve mevc mevc olup Defterdârzâde Mehemmed Paşa talî‘a-i asker olup zeyl-i Çamlıca'da bir ceng-i azîm olup Murâd Paşa dahi yetmiş yerden cümle mîrimîrânlar tabılların döğerek imdâda yetişüp dörd sâ‘at savaş-ı perhâş olup ol ân hamd-i Hudâ cümle celâlîler münhedim olup dağlara firâr edüp akîblerince asker-i İslâm kovarak, kırarak mansûr [u] muzaffer Der-i devlete geldiler. Ba‘dehu sene 1059 târîhinde,
EÇS I 83a
İnhizâm-ı Dürûzî-i Şâm-ı Dârü's-selâm be-dest-i Kara [Mur]tazâ Paşa-yı nîk-nâm: Mukaddemâ Sıfet hâkimi Tabanıyassılı Yavaşca Mehemmed Ağa ve Na‘lband Alî Ağalar Sıfet hâkimiyken beşer yüz kîse mâllarından bin kîse mâl Dürûzî şeyhleri üzre kalup emr-i pâdişâhiyle Murtazâ Paşa Şâm eyâletiyle mezkûr mâlı tahsîl etmeğe çetr-i mülemma‘ıyla ve yetmiş bayrak askeriyle Dürûzî üzre çıkup Nâkûra nâm boğazda ceng-i azîm olup cümle Dürûzî ve Teymânî ve bî-îmânî münhedim olup ba‘dehu bî-pâk ü bî-pervâ bin kîse yerine Murtazâ Paşa üç bin kîse tahsîl edüp Der-i devlete gönderdi.
EÇS I 83a
Hakîr ol sene Mısır'a Hacc-ı şerîfe azîmet edüp Şâm'a geldiğimizde bu gazâda bulunup sikeşte-beste ol gazâya târîhdir:
EÇS I 83a
Lafzen u ma‘nen dedim ey Evliyâ bir nâm içün
EÇS I 83a
Sene-i elli tokuz târîhidir oldu gazâ.
EÇS I 83a
Sene 1059.
EÇS I 83a
Ba‘dehu cezîre-i Girid'de feth-i kal‘a-i Seline ve dahi feth-i kal‘a-i Retime ve inhizâm-ı Pençpirimoğlu ve feth-i kal‘a-i Apo Koron ve dahi feth-i cibâl-i isfakiye be-dest-i Serdâr-ı mu‘azzam Deli Hüseyin Paşa sene 1006 [1060]. Andan sene (---) târîhinde,
EÇS I 83a–83b
İnhizâm-ı Dasnik Emirzâ ve ma‘an Celâlî Hanefî Halîfe nâmân celâlîlere Türkmen ağalıkları ihsân olunmaduğundan Vezîr-i a‘zam Melek Ahmed Paşa'ya dilgîr olup Üsküdar'dan hayli asker cem‘ edüp Anatolu'yu nehb [ü] gârete azîmet eyleyüp Hersek Dili'nden deryâyı ubûr edüp râst geldikleri kârbânı gâret edüp Lefke ile Söğüd nâm kasabaların mâbeyninde hayme ve hargâhların kurup meks etmişler. Fi'l-hâl Melek Ahmed Paşa ve Bektaş Ağa ve Yeniçeri ağası Kara Çavuş ve Kul kethudâsı Çelebi Mustafâ Ağa 83b askerleri yetişüp vakt-i seherde âlem ağyâr-ı gayrdan bî-haber iken bu ağyârlara Allâh deyüp kılıç uruldukda hakkâ ki âmedâne basılup dilîrâne ceng edüp şebhûn eden vezîr askerinden hayli benâm yiğitleri hâke saldılar.
EÇS I 83b
Âhir anlar dahi halâs olmayup dendân-ı tîğdan geçüp bakıyyetü's-seyfi dağlara firâr etdi. Ammâ serdâr-ı murdârları olan Dasnik Emîrzâ ve Hanefî Halîfe (---) âdemleri ile esîr-i bend-i hicrân olunup Der-i devlet-masîre getirirken Bostâncıbaşı cisri nâm mahalde emr-i pâdişâhî vârid olup cümlesin anda katl edüp kelleleri Bâb-ı Hümâyûn önünde galtân olup bi-emri Hudâ ol gece Hanefî Halîfe kellesinin üzerine nûr yağduğın niçe yüz âdem müşâhede etmişdir. Ve on yedi günden gulû-yı âm Allâh Allâh ile Melek Ahmed Paşa'yı ma‘zûl eyleyüp eyâlet-i Özi ihsân olundu.
EÇS I 83b
Ve sene (---) târîhinde cezîre-i Girid'e feth-i kal‘a-i (---) be-dest-i Kapudan Çavuşzâde Mehemmed Paşa ve inhizâm-ı donanma-yı küffâr-ı hâksâr be-dest-i kapudan-ı mezkûr: Üç pâre küffâr kadırgası ve bir kalyonuyla Âsitâne-i sa‘âdete geldi.
EÇS I 83b
Ve sene (---) târîhinde çapkun-ı vilâyet-i Kazak-ı âk der-şehr-i İşcerez ve sahrâ-yı İlvov be-dest-i Mehemmed Geray Hân: Bu sefer-i meserretde Tatar-ı sabâ-reftâr-ı adû-şikâr yüz elli bin esîr ile bilâ-hisâb mâl-ı ganâyimler almışlardır. Ba‘dehu sene-i mezbûrda,
EÇS I 83b
Çapul-ı vilâyet-i Boğdan be-dest-i Kalga Sultân Mehemmed Geray Hân: Boğdan diyârının taht-ı menhûsu olan Yaş şehri tâ Fohşan'a ve Hotin'e ve Seçova'ya varınca vilâyet-i Boğdan ihrâk bi'n-nâr olup elli bin esîr ve on kerre yüz bin at ve sığır ve lâ yu‘ad ve lâ yuhsâ koyun, keçi ganîmet olunup sâ’ir akmişe-i fâhire ve âvânî makûlesi ganâyimin hisâbın Cenâb-ı Bârî bilür.
EÇS I 83b
Ba‘dehu sene 1061 inhizâm-ı keştiyân-ı Kazak-ı âk der-kal‘a-i Varna be-dest-i Melek Ahmed Paşa: Karadeniz sâhilinde Varna kal‘asın ve Balçık kasabasın yetmiş pâre şayka ile Rûs-ı menhûs nehb [ü] gâret etmeğe şehre çıkup Melek Paşa askeri mukaddem yetişüp ale'l-gafle leb-i deryâda olan küffârın gemilerin basup yigirmi adedin feth edüp ma-bâkîsi deryâya açılup firâr etdiklerinde cümle küffâr karada kalup kâfir-i şeytân ile Melek Paşa ceng edüp cümle küffârı dere ve depelerden cem‘ edüp kimin depeleyüp kiminin gerdenlerine tavk-ı la‘net geçirüp yedi yüzden mütecâviz esîr, binden ziyâdesi şemşîr-i âbdârdan diyâr-ı ademe ve binden mütecâvizi gark olup ka‘r-ı deryâda karâr etdiler. Bu feth-i fütûha târîhdir:
EÇS I 83b
Evliyâ bu fethi gördükde dedi târîhiniBârekallâh olmamışdır bir dahi böyle gazâ
EÇS I 83b
Nev‘-i diğer târîh:
EÇS I 83b
Lafzen u ma‘nen dedim ey Evliyâ târîhiniSene-i altmış birin târîhidir böyle gazâ.Sene 1061
EÇS I 83b
Sene 1064 târîhinde istihlâs-ı kal‘a-i Gönye sâhil-i Karadeniz munsabb-ı nehr-i Çoruğ be-dest-i Ketencizâde Mehemmed Paşa ve Seydî Paşa. Ve sene 1065 târîhinde,
EÇS I 83b
İnhizâm-ı Bitlîs hânı Abdâl Hân be-dest-i Melek Ahmed Paşa: Van eyâletinde böyle bir ceng-i azîm olmamışdır. Ba‘dehu sene (---) târîhinde,
EÇS I 83b
İstihlâs-ı kal‘a-i Özi be-dest-i Melek Ahmed Paşa: Karadeniz ile Nehr-i Özi mahlût olduğu mahalde Kazak serhadlerinden bir metîn kal‘adır. Kazak istîlâ eyleyüp {Melek} Ahmed Paşa eliyle halâs olundu. Bir ceng-i tavîledir, mahallinde tahrîr olunur. Ba‘dehu sene (---) târîhinde,
EÇS I 83b
İstihlâs-ı Bozcaada be-dest-i Köpürlü Mehemmed Paşa: Venedik küffârı destinden ceng-i azîm ile feth olundu. Andan sene-i mezbûrda,
EÇS I 83b
İstihlâs-ı cezîre-i (---) be-dest-i Köpürlü Mehemmed Paşa: Bu cezîreye dahi Venedik küffârı istîlâ edüp cümle donanma-yı hümâyûn ile imdâd dökülüp cezîre-i (---) feth olundu. Sene (---) târîhinde,
EÇS I 83b–84a
İnhizâm-ı tabur-ı makhûr-ı Rakofçi Kıral be-vilâyet-i Leh be-dest-i Mehemmed Geray Hân ve ma‘an Melek Ahmed Paşa: Erdel kıralı Rakofçi Leh kıralı olmağiçün Boynueğri'den emr-i pâdişâhî alup Boynueğri vezâretden ma‘zûl olup Köpürlü vezîr-i 84a a‘zam olup Rakofçi'yi Leh kıralı olmadan men‘ eyleyüp Rakofçi Köpürlü'nün men‘ etmesine bakmayup iki kerre yüz bin küffâr-ı füccâr ile Leh üzre gelirken Leh kıralı Âl-i Osmân'a tazallum edüp,
EÇS I 84a
"Harâc-güzârınız olayım bu Rakofçi'yi üzerimizden def‘ eylen" deyü küçük elçi ile hedâyâları gelüp Tatar Hân Mehemmed Geray Hân'ı ve Özi eyâletiyle ve aşağı dörd bölük sipâhiyle Melek Ahmed Paşa'yı serdâr-ı mu‘azzam edüp Bender nâm kal‘aya Melek Paşa ağır asker ve cebehâne ile sefere varınca zamân ubûr edüp Tatar Hân mukaddem târîh ile Leh diyârında (---) kal‘a sahrâsında Rakofçi taburun Mehemmed Geray Hân komayup on yedi kıralzâde Tatar Hân'a rehne çıkup küffâr yine Erdel vilâyetine ric‘at üzre iken bir yerden cümle Tatar-ı adû-şikâr "Cılu cılu" deyüp ân-ı sâ‘atde taburu münhezim edüp Rakofçi la‘în üç yüz mikdârı küffâr-ı hâksâr ile Seykel dağlarına firâr edüp kırk bin kâfir tîr-i belâdan ve seyf-i anâdan geçüp yetmiş bin küffâr ve on yedi kıralzâde ve Rakofçi vezîri Kemen Yanoş dahi esîr olup cümle asker-i Tatar Orhay altında Melek Ahmed Paşa ordusuna dâhil olup iki deryâ-misâl asker-i bî-pâyân Akkirman altına sâlimîn ü gânimîn vâsıl oldukları gazâya târîhdir. Târîh:
EÇS I 84a
Hamdü lillâh bu gazâ oldu bin altmış yedideBu fütûhâtı müyesser ede Mevlâ Girid'eDevr-i Âdem'den berü olmuş değildir bu gazâSeyf-i Muhammed çekildi şimdi Macar-ı pelîdeEsb-i tâzî seyf-i müczem tîrkeş hep sizdedir.Sehm kavsından çıkınca güzer eyler hadîdeEvliyâ feth [u] fütûhu göricek târîh dediHamdü lillâh bu fütûhât oldu hâlâ ulvîde.Sene (---).
EÇS I 84a
Hamd-i Hudâ bu gazâda bu hakîrin destine on yedi esîr ve yigirmi at ve üç semmûr ve bir çift sîm üzengi ve gayrı sîm âvânî elimize girdi. Târîh-i güfte-i Kemen Yanoş-ı esîr:
EÇS I 84a
Bir eksikli Kemen Yanoş-ı MacarBir âh edüp dedi kim geldi Tatar.Sene (---).
EÇS I 84a
Küffâr-ı Macar-ı füccâr bu inhizâmı gördükden sonra Erdel vilâyetine varup kırk milyon hazîne mâl defînelerden çıkarup Seykelistân'dan ve Saz Macarı ve Hayduşak'dan ve Çeh ve Leh'den ve İsfac ve İslovin ve Korol ve Rûs'dan [ve] Nemse ve Dodoşka ve Hırvad ve Orta Macar'dan yüz bin asker cem‘ edüp Tımışvar eyâletinde Lipova ve Çanad ve Göle ve Façad ve Fenlak nâmân kal‘aları gâret eyledüğinin feryâdcıları Der-i de[v]let-masîre gelüp Budin vezîri Ken‘ân Paşa'yı ta‘yîn etdiler.
EÇS I 84a
İnhizâm-ı serdâr-ı Budin vezîri Sofî Ken‘ân Paşa: Seksen bin asker ile serdâr-ı mûmâ-ileyh nehr-i Moriş kenârında Arat ve Lipova nâmân kal‘alar mâbeyninde iki asker birbiriyle mukâbele ve mukâtele olunca bi-emrillâh asker-i İslâm münhezim ve küffâr gâlib olup Ken‘ân Paşa niçe bin küheyl atlı ile Salanta sahrâsı'na cân atup halâs oldu. Elçi Hasan Paşa dahi nehr-i Moriş'e cân atup nehre batup anda yatup kimi kanda yitüp gark olup halâs olmadılar. Netîce-i kelâm bu inhizâmda on bir bin âdem helâk ve gâ’ib oldu.
EÇS I 84a
Ba‘dehu münhezim Ken‘ân Paşa'yı Budin'den ma‘zûl edüp Bosna'dan Seydî Ahmed Paşa'ya tuğra-yı garrâsız Budin serdârlığın ihsân edüp sene (---) târîhinde Seydî Ahmed Paşa Erdel'e serdâr-ı mu‘azzam oldu ve Bosna eyâleti Melek Ahmed Paşa'ya sadaka olundu.