İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS I 87b
Ve bu câmi‘ içinde olan maslûbât-ı zî-kıymet âvîzeler İslâmbol'da câmi‘lerde değil belki cümle diyâr-ı İslâm cevâmi‘lerinde olmadığı muhakkakdır kim her bir âvîze birer pâdişâh ve birer vezîr hedâyâ göndermişdir. Ve cümle pençerelerin ve bâbların kapakları serâpâ sadefkârîdir.
EÇS I 87b
Ve bu câmi‘de olan Acem ve Mısır halîçeleri nigârhâne-i Çîn'de yokdur.
EÇS I 87b
Ve bunda olan hüsn-i hatt-ı kelâm-ı izzetler bir ma‘bedhânelerde yokdur.
EÇS I 87b–88a
Ve cemî‘i revzenler üzre Teknecizâde Mustafâ Çelebi'nin Karahisârî tarzı kâşî-i Çîn üzre sûre-i Mülkü ve gayrı âyet-i şerîfleri 88a ve mine'l-acâyibdir.
EÇS I 88a
İmâmeyn [ü] hatîbeyn, mü’ezzinânları ve şeyhi Vanî Efendi ve ispirî (---) Efendi ve hâfızları ve na‘thân ve ta‘rifhânları bir câmi‘de yokdur. Cümle erbâb-ı ma‘ârifin ve dersiâm şeyhü'l-kurrânın güzîdesi bu câmi‘de cem‘ olmuşdur.
EÇS I 88a
Ve bu câmi‘in kıble kapusundan mihrâba varınca şekl-i murabba‘ı tûlen ve arzen (---) kademedir. Ve kıble kapusu gâyet musanna‘ bâb-ı mu‘allâdır. Celî hatt-ı müzehheb ile atebe-i ulyâ üzre târîh-i câmi‘ budur.
EÇS I 88a
Câmi‘-i Vâlide Sultân bulup itmâmıOldu her köşesi bir şeyh-i güzîne me’vâSâl-i itmâmına târîh murâd etmişdimBiri kalkup dedi kim ka‘betü ehli't-takvâ.Sene 1074.
EÇS I 88a
Diğer târîh-i musanna‘,
EÇS I 88a
Dedi bir merd kalkıcak târîhAccilû bi's-salât kable'l-fevt.Sene 1074.
EÇS I 88a
{Diğer târîh li-nâmıkıh:
EÇS I 88a
Evliyâ gördüğünde itmâmınDedi târîhini binâ-i azîm.Sene 1074}.
EÇS I 88a
Ve bu kapudan taşra sahrâ-misâl bir mücellâ beyâz mermer-i hâm-ı ruhâm ile mefrûş haremin cânib-i erba‘asında yan soffaları üzre cümle (---) aded gûnâ-gûn amûd-ı ibret-nümûnlar üzre tâk-ı eyvânlar üzre cümle (---) aded kubbe-i ser-nigûn rusâs ile mestûr nîlgûn kubâblardır. Ve cânib-i erba‘ası pençereler üzre câmlardır.
EÇS I 88a
Ve haremin tâ vasatında bir havz u şâzrevândır. Ve haremin iki yan ve bir kıble kapusu ve dahi taşra haremi bir sahrâ-yı azîmin içinde niçe yüz ecnâs-ı eşcâr-ı müsmirât ile müzeyyen bir haremdir.
EÇS I 88a
Ve kıble tarafında bir kubbe-i pür-envârı, Vâlide Sultân ömr-i tavîl ile mu‘ammere ola, kendüleriyçin türbe inşâ etmişlerdir. Ve Sultân Mehemmed Hân mihrâb önündeki bâğçe hâricinde Gömlekli kulle nâm burûç üzre bir kasr-ı âlî-bünyâd etmişdir kim gûyâ kasr-ı İrem'dir.
EÇS I 88a
Ve bu câmi‘in harem-i kebîrinin cenûbunda ve garbında bin mikdârı kârgîr-binâ dekâkînler binâ olunmuşdur kim ta‘bîr olunmaz.
EÇS I 88a
Ve bu haremin dahi etrâfında dörd kapudur. Ve iki minâre-i âliyesi var kim eflâke ser-çekmiş serpûşu nuhâs-ı mutallâdır kim şa‘şa‘asından merdüm-i insân hîrelenir üçer tabaka musanna‘ minâreteyn-i serâmedeyndir. Ammerekallâhü Ta‘âlâ ilâ inkırâzı'd-devrân.
EÇS I 88a
Evsâf-ı câmi‘-i selâtîn-i eş-şeyh Hazret-i Ebü'l-vefâKuddise sırruh.
EÇS I 88a
İslâmbol içre on birinci câmi‘-i selâtîn budur. Ebü'l-feth Sultân Mehemmed binâ etmişdir. Ol kadar büyük câmi‘ değildir ammâ rûhâniyyet var bir müstecâbü'd-da‘ve câmi‘-i azîm ve ma‘bedhâne-i kadîmdir. Bir tabaka bir minâresi ve haremi ve medresesi ve imâreti ve hammâmı vardır. (---) târîhi (---)
EÇS I 88a
Der-sitâyiş-i câmi‘-i selâtîn-i eş-Şeyh Hazret-i Emîr Buhârî: Binâ-yı Ebü'l-feth Sultân Mehemmed Hân bir küçük câmi‘dir ammâ nûr-ı mübîn ile memlû bir câmi‘-i pür-envârdır. Zâviyesi ve haremi ve bir tabaka bir minâresi ve imâreti vardır. İslâmbol içre on ikinci câmi‘-i selâtîndir. Andan,
EÇS I 88a
Evsâf-ı câmi‘-i selâtîn-i Fethiyye: Sene (---) târîhinde bir deyr-i azîm iken feth olup (---) Hân Gâzî içün câmi‘ binâ olunmuşdur. Binâ-yı kadîm câmi‘-i azîmdir. Bir minâresi ve harem-i azîmi vardır. Kân-ı fukarâ bir küşâde câmi‘-i rûşendir.
EÇS I 88a
Ve Yedikulle içinde Ebü'l-feth câmi‘i: Ma‘bedgâh-ı kadîmdir.
EÇS I 88a
Ebü'l-feth Sultân Mehemmed Hân'ın, Orta Câmi‘i: Yeni Odalar içinde bir câmi‘-i âlîdir ammâ kubbe değildir, ihrâk olup Süleymân Kethudâ ta‘mîrine târîhdir:
EÇS I 88a
Ey Nisârî şükr edüp Hakk'a dedim târîhiniHamdü lillâh Orta Câmi‘ oldu pek a‘lâ binâ.Sene (---).
EÇS I 88a–88b
Kal‘a-i İslâmbol içre olan câmi‘-i selâtînler bu tahrîr olunanlardır. Ammâ İslâmbol'un hâricinde dörd mevleviyyet yerde olan câmi‘lerin güzîdesi Eyyûb Sultân câmi‘i, Tophâne'de Cihângîr câmi‘i, Rûmeli Hisârı'nda Ebü'l-feth câmi‘i ve Boğazhisâr Rûmeli Kavağı'nda Murâd Hân-ı Râbi‘ câmi‘i ve Kavak-ı Anatolu Hisârı'nda yine Sultân Murâd-ı Râbi‘ câmi‘i ve Göksu Anatolu Hisârı'nda Ebü'l-feth câmi‘i ve Üsküdar'da iskele başında Süleymân Hân'ın duhter-i bülend ahteri Mihrimâh Sultân câmi‘i ve yine Üsküdar'da Yeni Mahalle'de Sultân (---) Hân Vâlide câmi‘i ve yine Üsküdar'da Sultân Murâd-ı Râbi‘'in 88b vâlidesi Kösem Vâlide Sultân câmi‘i.
EÇS I 88b
Bu tahrîr olunan cevâmi‘lerden mâ‘adâ İslâmbol'un dörd mevleviyyet yerinde olan (---) aded hünkâr bâğçelerinde dahi birer câmi‘-i şerîf vardır. Ol hisâb üzre nefs-i İslâmbol'da ve etrâfında cümle (---) selâtîn câmi‘ler vardır. İnşâ’allâh İslâmbol etrâfındaki kasabaların câmi‘-i selâtînleri dahi mahallinde tahrîr olur.
EÇS I 88b
İki yüz beşinci fasılİslâmbol içre ibtidâ binâ olunan vüzerâ ve vükelâ ve a‘yân câmi‘lerin bildirir
EÇS I 88b
Evvelâ cümle vüzerâ câmi‘lerinden kadîm Bedâsten-i cedîd kurbünde Mahmûd Paşa câmi‘i: Ebü'l-feth vüzerâlarındandır. Ammâ selâtîn-misâl bir câmi‘-i kebîrdir. Üç kubbe ve üç kapusu ve bir harem-i azîmi vardır. Kıble kapusu üzre târîhi:
EÇS I 88b
Yesserallâhu lenâ kâ‘imakâmen Mahmûd.Sene (---).
EÇS I 88b
Andan Unkapanı'nın iç yüzünde Kazancılar içinde Monlâ Hayreddîn câmi‘i: Ebü'l-feth asrında binâ olunmuşdur. İslâmbol içre bundan gayrı üç mihrâblı câmi‘ yokdur. Ve üç kubbe ve üç kapudur. Ammâ taşra haremi dardır. Nazargâh-ı müstecâbü'd-da‘ve mahaldir. Bu câmi‘ binâ olunurken Monlâ Hayreddîn mu‘temed-misâl nigerânda iken bir leylek murgu gelüp "Lak lak" deyüp feryâd ederken hemân Monlâ Hayreddîn hazretleri gazab-âlûd olup,
EÇS I 88b
"Bire var hey tuyûr İslâmbol'dan taşra feryâd eyle" deyince bi-emrillâh nutk-ı dürer-bârları vücûd bulup İslâmbol içinden cemî‘i leylek kalkup gayrı kurâ ve kasabâtlara giderler. İlâ hâze'l-ân İslâmbol'da leylek sâkin olmak değil dam u bâm üzre bir ferd [ü] merd görmüş değildir. Bu mezkûr Kazancılar câmi‘i eyle bir nefes sâhibi ulu sultânın binâsıdır.
EÇS I 88b
Ve Edirnekapusu kurbünde câmi‘-i Kahriyye: mâ-tekaddem deyr-i musanna‘ imiş.
EÇS I 88b
Andan Silivrikapusu kurbünde câmi‘-i Koca Mustafâ Paşa: {Târîhi güfte-i Mevlânâ İdrîs:
EÇS I 88b
Hâzihi buk‘atün mübâreketünÜssiset hasbehu mebânîhâRüttibet fî zilâli sultâninMâ re’â'd-dehru kattu sânîhâBâyezîdin efâza merhametenKüllü fâzin bihâ ve dânîhâKad benâhâ vezîruhu sıdkanİsmuhu lafzuhu me‘ânîhâMustafa'l-halki Âsafen ratebenLem tecid rütbeten tüdânîhâHâtifün sâhe fî müverrihihâRabbi evsıl sevâbe bânîhâ.Sene 980}
EÇS I 88b
Ebü'l-feth'e ve Bâyezîd-i Velî'ye vezîr olmuşdur. Üç kubbeli müstecâbü'd-da‘ve bir yerdir kim cânib-i erba‘asında Mesleme ve Ebâ Eyyûb ve Hârûnu'r-Reşîd asrında Alina nâm kıral-ı la‘înin elinden niçe bin Sahâbe-i kirâm ve sahâbîzâdeler şehîd oldukda bu câmi‘in haremi etrâfında medfûnlardır kim bu câmi‘de olan rûhâniyyet bir câmi‘de yokdur. Ve hareminde Zencîrli Servi nâm bir serv-i sebiz-gûn-vâr nihâl [u] sâhaları perîşân olup bir sâhibü'l-hayr zencîrler ile bend etdiğinden Zencîrli Servi derler. Vâcibü's-seyrdir. Ve niçe bin erbâb-ı sülûk bu âsitânede hâzırdır. İmâreti ve medrese ve zâviyesi ma‘mûrdur.
EÇS I 88b
Câmi‘-i Fîrûz Ağa: Kurb-ı Atmeydânı cemâ‘at-i kesîreye mâlik bir kubbeli bir câmi‘dir. Kıble kapusu üzre târîhi budur:
EÇS I 88b
Hâzinü's-sultân-ı Sultân BâyezîdVehve Fîrûzun, re’îsü'l-hâzinînKâle Rıdvânu'l-ulâ târîhahuCennetü'l-me’vâ ve dârü'l-hâmidîn.Sene 896
EÇS I 88b
Çehârşenbebâzârı'nda Murâd Hân-ı Sâlis ağası Mehemmed Ağa câmi‘i: Rûşen-binâ bir câmi‘-i zîbâdır. Atebe-i ulyâsı üzre târîhi budur:
EÇS I 88b
Dedi âsârı târîhin hâtifBeyt-i Hâdî ve câmi‘-i ümmet. Sene 992.
EÇS I 88b
Uzunçârsû içinde İbrâhîm Paşa câmi‘i: Kârgîr kubbe binâ değildir, çâr-kûşe levha kubbedir. Ammâ gâyet musanna‘dır. İbtidâ binâsına târîh:
EÇS I 88b
Arapça Sene (---)