Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS I 99b

eş-Şeyh Mehemmed ibn Arrâf, Medîne-i Münevvere Bakî‘inde medfûndur. Babası Mısır'da ümerâ-i Çerâkise'den ve kendüsi mîr-i muhterem iken terk-i dünyâ olup Seyyid Alî hizmetine yetmiş yaşınd[a] yetmişdir. Medîne'nin şiddet-i hârında yigirmi günde bir su içdüği meşhûr-ı âfâkdır.

EÇS I 99b

eş-Şeyh Seyyid Ahmed el-Buhârî, Şeyh ilâhî hazretleri ile Simav şehrinden Rûm'a gelüp Şeyh Vefâ hazretleri ile hem-sohbet oldular. Emîr Buhârî nâmıyla iştihâr bulup Sultân Mehemmed kurbünde tekyesi ve câmi‘i sâhasında âsûde-hâldir. Ve,

EÇS I 99b

eş-Şeyh Uzun Muslihuddîn, Bursa'da medfûndur. Ve,

EÇS I 99b

eş-Şeyh Âbid Çelebi, İslâmbol'da tekyesinde medfûndur. Ve,

EÇS I 99b

eş-Şeyh Lütfullâh, Üskübîdir ve yine anda medfûndur. Ve,

EÇS I 99b

eş-Şeyh Baba Yûsuf, tarîk-i Bayramîdir, Eyyûb'da medfûndur.

EÇS I 99b

Bâyezîd Hân asrındaki emlahu'ş-şu‘arâları beyân eder

EÇS I 99b

Evvelâ şehzâde-i âzâde Cem Şâh-ı pâdişâhzâde ibn Ebü'l-feth Sultân Mehemmed Hân'dır kim Bâyezîd Hân'ın bürâder-i kihteridir. Sâhib-i dîvân bir âşık-ı şeydâ Cem Şâh'dır. İlm-i Arabî'de mu‘teber te’lîfâtları vardır. Ve,

EÇS I 99b–100a

Şehzâde Korkud Hân ibn Bâyezîd Hân bunlar Şehzâde Selîm'den mihter ve Şehzâde Ahmed'den kihter olan ciğer-kûşe-i Bâyezîd Hân Korkud'dur. 100a Babası Bâyezîd Hân'dan korkup Antalya'dan münhezimen gemilere süvâr olup hac niyeti ile Mısır'da Sultân Kayıtbay'a giderken bu ebyât anlarındır. Beyt:

EÇS I 100a

Tâc [u] kabâyı terk edüp uryân olalım bir zamân

EÇS I 100a

Gurbetde seyrân eyleyüp mihmân olayın bir zamân.

EÇS I 100a

Âfitâbî: Bursevîdir.

EÇS I 100a

Emîrî,: ismi Seyyid Mahmûd'dur, âşıkâne na‘t-ı şerîfleri vardır.

EÇS I 100a

Nasîrî: bilâd-ı Acem'de mütevellid olup Monlâ Câmî ve Monlâ Gürânî mektûbları ile ba‘zı a‘yân-ı Rûm'a gelüp Fârisî eş‘ârlarına nihâyet yokdur. Bu ebyât anlarındır:

EÇS I 100a

Âşıklarını âh o Mesîhâ-dem öldürürBu âdem oldur[ur] ki Mesîh âdem öldürür.

EÇS I 100a

Bu ebyâtdan murâd-ı şu‘arâ oldurur kim, âye[t]:

EÇS I 100a

Arapça dir.

EÇS I 100a

Behiştî: ismi Sinân'dır. Karışdıran'da Süleymân oğludur. Hamse nâmına te’lîfâtı vardır.

EÇS I 100a

Tâcî: Nişânî Ca‘fer Çelebi'nin pederidir.

EÇS I 100a

Sânî: Rûmî'dir, hüsn-i cemâli mahallinde Yûsuf-ı sânî derlerdi, mutarraş oldukda Yusûfluğu gidüp sâdece sânî kaldı.

EÇS I 100a

Çâkerî: Ümerâ-yı Bâyezîd Hân'dandır.

EÇS I 100a

Celîlî: Bursevîdir.

EÇS I 100a

Hasan Mu‘îd: Hâk-i Rûm'dır. Terk-i diyâr edüp seyâhat ile Acem'e vardıkda bir râfizî "Sünnîdir" deyü Hasan Mu‘îd'i şehîd etmişdir. Âlimâne reddü'l-acz ale's-sadr, eş‘âr-ı pesendîdeleri vardır.

EÇS I 100a

Hâkî: Üskübîdir eş‘âr-ı pesendîdesi çendân değildir.

EÇS I 100a

Zekâyî: Şehzâde Alemşâh'ın dîvân kâtibi idi.

EÇS I 100a

Zihnî: Bâyezîd Hânzâde şehzâdesi Mehemmed Hân'ın Kefe'de dîvân kâtibi idi.

EÇS I 100a

Râzî: Üskübîdir. Koca Hasanzâde derler, pâk eş‘âr-ı belîği vardır.

EÇS I 100a

Seyfî: Sinobîdir Sofya şehrinde hayrât [ü] hasenâtı olup anda medfûndur.

EÇS I 100a

Şâmî: Ümerâlardandır. Şâmîdir ammâ şûmî değildir. Ne cânibe me’mûr olsa mansûr [u] muzaffer gelüp kendi gazâlarına kasâyidleri ve musanna‘ târîhleri vardır.

EÇS I 100a

Şâhidî: Edirnevîdir. Cem Şâh defterdârı idi.

EÇS I 100a

Şevkî: Edirne'de bir fertûte-i cihânenin abd-i memlûkü idi. Cümle eş‘ârı dehr-i denî ve pîrezen-i dünyâ içündür.

EÇS I 100a

Safâyî: Sinobîdir Bâyezîd Hân nâmına bir dîvânı vardır.

EÇS I 100a

Likâyî: Hoş âyende eş‘ârı vardır.

EÇS I 100a

Sun‘î: Kastamonîdir ve Necâtî Beğ telâmîzindendir. Firdevsî eş‘ârına nazîre-misâl te’lîfâtı ve pâk-zebân kasâyidleri {var} ve bir na‘t-ı şerîf etmişdir kim aslâ nazîre kabûl etmez.

EÇS I 100a

Tarîkî: Vidinlidir. Cihân-ârâ bir nev-cüvân iken cihândan Vidin'e gitdi, kal‘a cenbinde medfûndur.

EÇS I 100a

Zarîfî: Boluvî'dir. Hayli rûzgâr-ı zorkâr-dîde seyyâh-ı âlem idi.

EÇS I 100a

Ömrî: Abdülkerîmzâde'dir, ebâ an-ced şu‘arâlardır ki lâ-nazîrdir.

EÇS I 100a

Andelîbî: Şâhzâde Mehemmed Hân'ın nedîmlerindendir, bülbül-âsâ nağamâtlar ile kendü eş‘ârların savt-ı hazîn ile dü-beyt ve taksîm ederdi. Üstâd-ı kâmil hânende idi.

EÇS I 100a

Ahdî: Edirnevîdir. Şi‘ir:

EÇS I 100a

Kande varsam sâye-i serv-i bülendim var ikenKime kul olam senin gibi efendim var iken.