Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS I 101b

İşidüp rûh-ı kudsî dedi târîhCinândan yana azm etdi Revânî.Sene (---).

EÇS I 101b

Sücûdî: Rûmeli'nde Kalkandelen'dendir ve Pîrî Paşa huddâmlarındandır.

EÇS I 101b

Sürûrî: Şark âdemîdir ammâ mevlûdu ve belîdesi nâ-ma‘lûmdur.

EÇS I 101b

Sa‘yî: Piriznelidir.

EÇS I 101b

Sûzî: Bu dahi Piriznelidir. Mücâhidün fî sebîlillâh olup Mihaloğlu Alî Beğ ile hem-ınân şu‘arâ-yı bahâdırân ammâ sâhib-i dîvân değildir. Lâkin penc beyt ve müfredâtda lâ-nazîrdir.

EÇS I 101b

Sehî Beğ: Abdullâhoğlu ve Necâtî Beğ dâmâdıdır. Hayli te’lîfâtı vardır. Şi‘ir:

EÇS I 101b

Dağlar halka zırıhlar geyirüpdür tenimeCebe satmak nice olur göstereyim düşmenime.

EÇS I 101b

Sene 951 vefât etdi.

EÇS I 101b

Şemsî: Bursevîdir.

EÇS I 101b

Sabâyî: Edirnevîdir. İlm-i arûzda bahr-i ma‘ânîdir. Ve,

EÇS I 101b

Sun‘î Beğ: İskender Paşazâde Mustafâ Beğ'dir. Tarabulus-ı Şâm vâlîsi idi. Hoş âyende eş‘ârı vardır. Andan,

EÇS I 101b

Tâli‘î: Kastamonîdir, Necâtî'ye mânend emlahü'ş-şu‘arâdır. Nazmuhu:

EÇS I 101b

Göreli tal‘at-ı garrâsını ol sîm-berinÇarhı batdı güneşin yıldızı düşdü kamerin.

EÇS I 101b

Fakîrî: Rûmelindendir, haylice matbû‘ eş‘ârı ve bedîhegûyluğu vardır, anınla şöhre-i şehr olmuşdur.

EÇS I 101b

Neşrî: Germiyanîdir ammâ Bursa'da neşv [ü] nemâ bulmuşdur. Âl-i Osmân'a bir tevârîh te’lîf edüp gâyetü'l-gâye âb-ı tâb vermişdir ve eş‘âr-ı hüsniyyât ile meşhûrdur.

EÇS I 101b

Nihâlî: Bursevîdir. Nazmuhu:

EÇS I 101b

Hammâma girdi nâz ile bir sîm-ten güzelŞol şöyle diyecek yeri yok cümleten güzel.

EÇS I 101b

Nihânî: Arnavud iskenderiyyesindendir. Nazmuhu:

EÇS I 101b

Lâleler çıkdı kızıl tâciyle şâhîler gibiÇaldı sûsen tîğını Sünnî sipâhîler gibiRâfızîdir lâle tâcın bâde ver Yârap deyüYâsemenler Hakka yüz tutmuş ilâhîler gibiEy Nihânî çâr-yârî sev Muhammed aşkınaBâyezîdî meşreb ol olma tebâhîler gibi

EÇS I 102a

Yine,

EÇS I 102a

İki yüz yigirmi dördüncü fasılMerhûm u mağfûrun-leh Sultân Süleymân aleyhi'r-rahmetü ve'l-gufrân ibn Sultân Selîm Hân tâbe serâhümâ ve ce‘ale'l-cennete mesvâhümâ hazretlerinin ziyâretgâh-ı merkad-i pür-envârı ve mevti târîhlerin beyân eder

EÇS I 102a

Mevlûd-ı şerîfleri sene 900 târîhinde pederleri gibi Tarabefzûn'da mütevellid olmuşlardır. Selîm Hân'ın bunlardan gayrı evlâdı olmamışdır kim re’s-i mi’ede vücûda gelmişdir ya‘nî kâmil tokuz yüz evvelinde vücûda gelmişdir. Hadîs:

EÇS I 102a

hadîs-i şerîfinin mazmûnuna mazhar düşmüşlerdir. Anıniçün kırk sekiz sene pâdişâh-ı sâhib-hurûc olup ekâlîm-i seb‘ada memâlik-i mahrûseler feth edüp hisse-mend olmuşdur ve on sekiz pâdişâhı kendüye mutî‘ [ü] münkâd edüp harâc-güzâr etmişdir.

EÇS I 102a

İbtidâ gazâsı Tuna Belgradı ve ikinci gazâsı Cezîre-i Malta ya‘nî Rodos ve (---) gazâsından sonra âhir gazâsı Seğitvar olup sene 974 Saferü'l-muzafferinin yigirmi ikinci gününün gecesi tokuzuncu sâ‘atde Arapça fehvâsı mûcebince vedâ‘-ı saltanat edüp na‘ş-ı şerîfin Sokullu vezîr pinhân edüp cesedin muzahrafât-ı kalbden pâk edüp derûn-ı Süleymân'ı Seğitvar'da Türbe kal‘ası nâm bir mürtefi‘ yerde altun leğen içinde defn edüp anda türbedâr ve kal‘a ve tekye inşâ etdiler. Ba‘dehu na‘ş-ı Süleymân Hân'ı müşk-i amber-i hâm ve milh-i ücâc ile tuzlayup bir a‘lâ salamura mûmya-yı Süleymân edüp pinhân etdiler. Kimesnenin fevtinden âgâhı olmayup âhir sâhib-i vezîr-i pür-tedbîrin re’yiyle Seğitvar kal‘ası feth olup "Seğitvar'ı Süleymân Hân'ın ölüsü almışdır" deyü meşhûrdur.

EÇS I 102a

Ba‘dehu Selîm-i Sânî Seğitvar altına gelüp cümle asâkir bî‘at edüp Süleymân Hân'ın (---) günde mevti haberi şâyi‘ olup na‘ş-ı Süleymân Hân'ı sarup sarmalayup İslâmbol'da câmi‘i mihrâbının önünde behişt-i ılliyyîn-misâl bâğ [u] bostân [u] gülistân içinde olan kubbe-i âlîsinde medfûndur. Ser-i sa‘âdetindeki Süleymânî destârı üzre yedi sekiz otağa mücevher ve gâziyâne turna telleri ile tezyîn olmuş bir kabr-i münevverdir. Müddet-i saltanat 48 sene ve müddet-i ömr (---) sene, mevtine târîhdir:

EÇS I 102a

Cümle hayrât [u] hasenâtları ve feth [u] fütûhâtları ve vüzerâ ve vükelâ ve ulemâları ve meşâyıhları cümle bâlâda mastûrdur. Ammâ kabr-i şerîfi kurbündeki kubbelerde ziyâret-i şehzâdegân-ı Süleymân Hân. Rahmetullâhi aleyhim ecma‘în.

EÇS I 102a

Evvelâ Orta kubbede (---).

EÇS I 102a

Ammâ Şehzâde Bâyezîd ibn Süleymân Hân merhûm, bürâderi Selîm Hân'a âlem-i şehzâdeliklerinde birbirine menâsıblarıyçün buğz [u] adâvet üzre olup ığvâ-yı bedhâhân ile Bâyezîd, Selîm üzre asker çeküp Konya sahrâsı'nda ceng-i azîm etdiklerine târîh:

EÇS I 102a

Eyledi Sultân Selîm ile kıtâli Bâyezîd.Sene 966.

EÇS I 102a

Tarafeynden niçe bin âdem şehîd olup âhir Şehzâde Bâyezîd münhedimen beş nefer evlâdı ve bu kadar asker ile Şâh'a firâr edüp dahl düşdükde Süleymân Hân'dan nâmeler ile elçiler gönderilüp Bâyezîd'i Der-i devlete taleb etdiklerinde Şâh dahi Isfehân'dan Şehzâde Bâyezîd'i elçiye teslîm edüp Sivas'a geldükde beş nefer evlâdlarıyla katl olunup Paşahisârıkapusu önündeki mezâristânda medfûnlardır.

EÇS I 102a–102b

Ve şehzâde (---) bî-günâhı bizzât Süleymân Hân kendü eliyle hançer-i bürrân ile şehîd edüp Eyyûb Sultân'ın şarkîsi tarafında harem kapusu dibinde şehirli fukarâları mâbeyninde fakîrânece medfûndur. Hattâ seng-i mezârında târîhleri ve mücevvezesi taşında üstâd-ı mermer-bür hançer alâmetleri nakş etmiş. Hattâ elsine-i nâsda meşhûrdur kim bir gün Süleymân Hân şikâr tarîkiyle Kâğızhâne'ye giderken şehîd Şehzâde (---) Hân'ın kabrine 102b uğrayup,

EÇS I 102b

"Hay zâlim pâdişâh olurmuşun, yohsa böyle ölürmüşün" derken hemân şehzâde kabrinden bir siyâh tuman zâhir olup Süleymân Hân'ın atı ürküp {Süleymân Hân} zemîne pâymâl-ı rimâl olup cümle musâhibler atdan ayrılup ol mezâristân içinde bir vâveylâ ve feza‘ kopup Süleymân Hân'ı piyâde bulup bir köşede âh-ı serd çeküp durur. Anı görseler Sarı Rüstem Paşa'nın çehresi ve Çârkâb Alî musâhibin çehreleri simsiyâh olmuş. Bu hâle hayrân kalup ol günden Süleymân Hân'ın sağ ayağı nıkrîs marazına mübtelâ olup Kaysûnîzâde tîmâr ederdi. Rüstem Paşa'nın yetmiş gün yüzü kara olup dîvâna varmayup yüzünün bir kat derisi yüzülüp yine asfaru'l-levn oldu. Meğer ol şehzâde-i mazlûmun katline sebeb Rüstem Paşa ve Çârkâb musâhib olup ol mahalde Süleymân Hân,

EÇS I 102b

"İlâhî Rüstem âhiretde yüzün kara olsun, bizi kana şerîk etdin" deyü "mekr-i Rüstem" derler şehzâdenin şehâdetine târîh vâkı‘ olmuşdur, sene 960.

EÇS I 102b

Ahvâl-i şehâdet-i Şehzâde Sultân Mustafâ

EÇS I 102b

Sene (---) târîhinde Süleymân Hân, Nahşivân seferi'ne azîmet edüp Karaman Ereğlisi nâm mahalle vardıkda Şehzâde Mustafâ Hân kânûn-ı kadîm üzre serâperde-i Süleymânîye girüp pederi Süleymân Hân'ın dest-i şerîfin bûs etdikde ol ân ma‘nûkan şehîd edüp na‘şın meydân-ı siyâsete bırağup taşra ağalarından yedi aded ağasının dahi kellelerin galtân edüp cümle asâkir-i İslâm bî-cân olup şehzâde-i merhûmun na‘şını Bursa'da (---) defn etdiler.

EÇS I 102b

Mevtine târîhidir:

EÇS I 102b

Kad kutile şühedâ.Sene 960.

EÇS I 102b

Dürüst târîhidir. Bu dahi Rüstem Paşa'nın def‘a-i sânî vezâreti mekrile oldu derler.

EÇS I 102b

Bir şehzâde-i kerîmü'ş-şân ve bir şehzâde-i âlîşân idi kim henüz kırk seneye bâliğ ve kâmil [ü] sâhib-i ayâr şehzâde imiş. Şâh [u] Gedâ sâhibi Yahyâ Beğ, merhûma bir mersiye etmişdir kim gûyâ Hadîkatü's-sü‘adâ'dır. Âdem kırâ’at etmeğe tâkat getiremez. El-hükmü lillâh.

EÇS I 102b

Ziyâretgâh-ı Şehzâde Sultân Mehemmed ibn Süleymân Hân