İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS I 132b
Bir minâresi ve tekyesi ve imâreti ve haremi vardır kim çınâr-ı müntehâlarla müzeyyendir. Ba‘de'l-asr cümle cemâ‘at-i ahibbâ ve yârân-ı safâ anda cem‘ olup cemî‘i deryâda şinâverlik eden keştîleri temâşâ ederler bir cihân-nümâ câmi‘dir kim Koca Mi‘mâr şuğlıdır.
EÇS I 133a
Bu câmi‘lerden mâ‘adâ şehr-i Tophâne'de ve Fındıklı kasabasında (---) mihrâba varınca mesâcidlerdir, eğer mesâcidleri dahi tahrîr eylesek bin kürrâs seyâhatnâme olur. Ammâ cümleden Süheyl Beğ mescidi mükellefdir ve Mi‘mâr {Sinân binâsıdır}.
EÇS I 133a
Cümle (---) medreselerdir (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS I 133a
Cümle (---) dâ[rü]'l-hadîsdir (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS I 133a
Cümle (---) dârü'l-kur’ândır (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS I 133a
Ve cümle (---) mekteb-i dârü's-sıbyân-ı ebcedhândır. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS I 133a
Ve cümle (---) aded tekyegâh-ı dervîşân-ı dil-rîşân-ı zîşândır. Evvelâ Kullekapusu hâricinde bir kûh-ı bâlânın tâ zirvesinde âsitâne-i Hazret-i Mevlânâ-yı Celâleddîn-i Rûmî Mevlâhâne-i İskender Paşa, yüz aded dervîşân hücresiyle cihân-nümâ bir ulu âsitâne-i kadîmdir. Andan Cihângîr tekyesi, tarîk-ı (---) fukarâsı vâfirdir.Ve tekye-i Abdülkâdir el-Cîlânî, ma‘mûr tekyedir. Ve tekye-i mahalle-i Tomtom ve tekye-i Karabaş ve tekye-i Çavuşbaşı ve tekye-i Îsâ Çelebi ve tekye-i Ebûsa‘îd (---)
EÇS I 133a
Mesîregâh-ı hâs [u] âm yerleri beyân eder
EÇS I 133a
Evvelâ Çizmeciler tekyesi (---) binâsıdır. Leb-i deryâda bir azîm teferrücgâhdır. Deryâya nâzır bin âdem alır soffası var, matbahında bin sahanı ve üstâd âşbâzı var ve her üstâd birer gûne pâypûş ve çizme ve üç pabuc bir yerde ve iki çizme bir yerde ve gûnâ-gûn başmaklar ile zeyn olmuş bir matbah-ı Kevkâvus'dur kim cümle ehl-i sanâyi‘ üstâdân anda gelüp şâkird başka çıkarırlar.
EÇS I 133a
Ve mesîregâh-ı Ayas Paşa havzı.
EÇS I 133a
Andan mesîregâh-ı Samsonhâne, Âl-i Osmân'ın yeniçeri ocağında olan arslan-misâl samson kelbleri bunda yaylanırlar.
EÇS I 133a
Mesîregâh-ı Müneccimkuyusu, bu Samsonhâne kurbündedir. Âl-i Osmân'dan (---) (---) asrında Alî Kuşcu nâm bir sâhib-nücûm-ı hümâm ilm-i zîcde rasad çıkarmak içün bir kuyu kazmışdır kim umku yüz beş kulaçdır. Ba‘dehu ulemâ meşveret edüp,
EÇS I 133a
"Bu rasad kankı diyârda binâ olunursa ol şehre yağı müstevlî olması mukarrerdir" deyü pâdişâha i‘lâm edüp Alî Kuşcu'yı rasaddan ferâgat etdirirler. Hâlâ ol kuyuyu Sultân Murâd-ı Râbi‘ doldurmak içün Müftî Yahyâ Efendi'ye bî-nukat,
EÇS I 133a
"Şu rasadı yıkalım mı?" deyü su’âl buyurup tezkire yazmışlar.
EÇS I 133a
Müftî Yahyâ Efendi görse kim bî-nukat bir lugaz:
EÇS I 133a
"Bire gelin ihvân, pâdişâhımız bir lugaz göndermiş cevâbına muntazırlardır" deyü cemî‘i zû-fünûn müşkil-küşâ âdemler cem‘ olup feth etmede âciz ü fürûmânde kalırlar. Âhir bevvâb-ı biçâre kapudan çağırup eydir:
EÇS I 133a
"Sultânım şu terkîbe her biriniz 'Seversıda, şevrisda, sivrazdi' deyüp durursuz. İzn-i şerîfiniz ile şu pâdişâhımın hattını yüzüme sürüp görsem" dedükde Müftî Yahyâ Efendi,
EÇS I 133a
"Bire ebter! biz feth edemedik de sen mi feth etsen gerek" dedikde Mu‘îd Ahmed Efendi ve Balızâde Efendi eydirler. Beyt:
EÇS I 133a
Her mîşe gümân meber ki hâlîstŞâyed ki peleng nihüfte bâşed
EÇS I 133a
deyüp hatt-ı pâdişâhı bevvâbın eline verdiklerinde hemân ân bevvâb-ı nüktedân,
EÇS I 133a
"Şu rasadı yıkalım mı?" demiş "Lugaz mıdır bilmem {nedir}?" deyince hemân Yahyâ Efendi,
EÇS I 133a
"Bire Allâh râzı ola bevvâb. Biz ‘Yıkalım mı’ lafzın bî-nukat olmağile 'Yakalım mı, bakalım mı, takalım mı, sakalım mı' deyüp dur[ur]uz. Bire meded Hâsekî Ağa'yı çağırınız haber götürsün" deyüp dest-ber-kalem alup,
EÇS I 133a
"Pâdişâhım, ol müneccim-i bî-tâli‘ Alî Kuş'un cân kuşu uçmağile uçmakda belki karâr etmeyüp bu dünyâda karârgâhı olan rasad nâmında çâh-ı gayyâsın yıkup mâl-â-mâl-ı rimâl [u] türâb eyleyesiz" deyüp fetvâ gönderüp ol sâ‘at pâdişâh Kapudan Receb Paşa'ya fermân edüp Kapudan Paşa forsalar ile ol kuyuyu türâb ile pür etdi. Hâlâ yine cânib-i erba‘ası çemenzâr, mesîregâh yerlerdir.
EÇS I 133a–133b
Ba‘dehu Müftî Yahyâ 133b müşkil-küşâ olan bevvâb-ı nâ-murâdı Murâd Hân hattıyla ber-murâd edüp Kütâhiyye mevleviyyeti pes-pâye olmak ile ibtidâ ana sadaka ihsân olunmuşdur.
EÇS I 133b
Ve bu Müneccimkuyusu yakınında teferrücgâh-ı Pelîdcik ayazması, bir çemenzâr yerlerdir ve bir âb-ı hayât suyu vardır.
EÇS I 133b
Ve cümle iki yüz aded sebîlhâne hayrâtıdır. Evvelâ Kılıç Alî Paşa haremi köşesindeki sebîlhâne târîhi: (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS I 133b
Ve mukâbelesinde yol aşırı Sultân Murâd-ı Râbi‘ kapudanı Silihdâr Mustafâ Paşa sebîli târîhidir:
EÇS I 133b
İki târîh eyleyüp tertîb ileKıldı her bir mısra‘ı Cevrî hisâbDil-küşâ ayn-ı hayât-ı cân-fezâ. Sene (---).Menba‘-ı Kevser sebîl-i âb-ı nâb. Sene (---).
EÇS I 133b
Târîh:
EÇS I 133b
Ve cümle (---) aded çeşme-i âb-ı zülâllerdir. Fındıklı'da Silihdâr ve Musâhib-i Murâd Hân-ı Râbi‘ çeşmesinin târîhidir:
EÇS I 133b
Oldu sâfî çeşme-i pâkîze-i âb-ı hayât.Sene (---).
EÇS I 133b
Târîh-i çeşme-i Siyâvuş Paşa:
EÇS I 133b
Çeşme-i pâk-i musaffâ bî-bedel âb-ı hayât.Sene (---).
EÇS I 133b
İskele başında toplar mâbeyninde Siyâvuş Paşa kapusunun târîhidir:
EÇS I 133b
Çâh-ı zemzem menba‘-ı âb-ı hayât-ı dil-küşâ.Sene (---).
EÇS I 133b
Kullekapusu Mevlevîhânesinin hareminde Gümrük Emîni Hasan Çelebi'nin çeşmesi târîhidir:
EÇS I 133b
Ey Nisârî teşneler bu çeşmeye târîh içünDediler ayn-ı Hasan, rûh-ı Hüseyn'i kıldı şâd.Sene (---).
EÇS I 133b
Bu dahi Küçük Kullekapusu taşrasında handak kenârında Gümrük Emîni Hasan Çelebi çeşmesinin târîhidir:
EÇS I 133b
Dedi târîhini bu çeşme-i hayrın CevrîHak kabûl ede zehî ayn-ı latîf âb-ı sevâb.Sene (---).
EÇS I 133b
Târîh-i çeşme-i Es‘ad Efendi, kurb-ı Çizmeciler tekyesi kenâr-ı bahr: