İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS I 147a
Ve Hazret-i Hârûn vezîr idi.
EÇS I 147a
Ve Hazret-i Zülküfl habbâz ya‘nî ekmekci idi.
EÇS I 147a
Ve Hazret-i Cercîs şeyh idi.
EÇS I 147a
Ve Hazret-i Lût müverrih-i âlem idi.
EÇS I 147a
Ve Hazret-i Kaffâh bâğbân idi.
EÇS I 147a
Ve Hazret-i Üzeyr hammâr idi.
EÇS I 147a
Ve Hazret-i Şemûyil yetmiş enbiyâya musâhib idi.
EÇS I 147a
Ve Hazret-i işmû’îl tercümân idi.
EÇS I 147a
Ve Hazret-i İlyâs nessâc ya‘nî cüllâh idi.
EÇS I 147a
Ve Hazret-i Dâvûd zerrâh ya‘nî ceng âleti içün cebe yapardı.
EÇS I 147a
Ve Hazret-i Süleymân hurmâ yaprağından zenbîl-bâf ve halîfe-i emîn idi.
EÇS I 147a
Ve Hazret-i Zekeriyyâ zâhid idi.
EÇS I 147a
Ve Hazret-i Yahyâ meşâyih idi.
EÇS I 147a
Ve Hazret-i Ermiyâ cerrâh idi.
EÇS I 147a
Ve Hazret-i Dânyâl remmâl idi.
EÇS I 147a
Ve Hazret-i Lokmân hekîm idi.
EÇS I 147a
Ve Hazret-i Yûnus sayyâd-ı mâhî idi.
EÇS I 147a
Ve Hazret-i Îsâ seyyâh-ı âlem mücerred idi.
EÇS I 147a
{Ve altı yüz yıldan sonra} Hazret-i Hâtemü'l-Enbiyâ Muhammedü'l-Mustafâ {gelüp Hadîce-i Kübrâ'nın mâlıyla Şâm kurbünde Busrâ şehrine ve gayrı belîdelere varup ticâret ederlerdi. Ve} mücâhidün fî-sebîlillâh idi kim âye[t]:
EÇS I 147a
emrine teba‘iyyeten gazâ ederdi. Bizzât kendüleri yigirmi sekiz gazâ etmişlerdir.
EÇS I 147a
Bu bâlâdâ tahrîr olunan peygamberlerin her biri fermân-ı Rabbi'l-izzet ile birer ma‘rifetleri var idi kim cümlesine Hazret-i Cibrîl-i Emîn ta‘lîm edüp cümle benî âdeme anlardan ma‘rifet şâyi‘ olup her bir enbiyâ bir ma‘rifete pîr olmuşdu. Ve her peygamber mu‘cize ile niçe yüz san‘at ızhâr etmişlerdir.
EÇS I 147a–147b
Ammâ Hazret-i Resûl-i Kibriyâ Muhammedü'l-Mustafâ'nın zamân-ı sa‘âdetlerinde cihâna velvele verüp Ashâb-ı kirâmdan ve Muhâcirîn [u] Ensârdan ve erbâb-ı soffadan cümle altı kerre yüz bin Sahâbe-i kirâma mâlik olup cemî‘i milele bîm u ru‘b düşüp asker-i deryâ-misâl ile taraf taraf fütûhâtlardan sonra ümmet-i Muhammed revnak 147b bulup gûnâ-gûn âyîn ve kânûnlar icrâ edüp cemî‘i ehl-i sanâyi‘e birer pîr [ü] pîş-kadem etmeği sa‘âdetle icrâ etdiler.
EÇS I 147b
Hâzâ Fütüvvetnâme-i Hazret-i Resûl bi-emri Hudâ-yı Rabbi'l-izzet bâ-vâsıta-i Hazret-i Cibrîl-i Emîn ve meşveret-i Çâr-yâr-ı güzînRıdvânullâhi aleyhim ecma‘în.
EÇS I 147b
İhvân-ı bâ-safâya şöyle ma‘lûm ola kim Hazret-i Risâlet-penâh elli bir yaşında iken Mi‘râc-ı berîni Mekke'de Ümmühânî hânesinde {Cenâb-ı Hak tarafından da‘vet} olup sa‘âdetle Kudüs-i şerîfe kadem basdıkları dem Hazret-i izzetden Cibrîl-i Emîn Refref nâm bir cennet burağı getirüp Hazret-i Risâlet ile Hazret-i Cibrîl el dutuşup karındaş olup Cibrîl-i Emîn eydir:
EÇS I 147b
"Yâ Resûlallâh Rabbin sana selâm etdi, Burak'a binüp ve bu cennet harîri şeddi kemerine kuşanup hicâbımdan mestûr olup benim arş [u] kürsüm ve levh [u] kalemim ve (---) kat cennetim ve on sekiz bin âlemim seyr eyleyüp cemâlim müşâhede etsün" deyü Cenâb-ı izzetden selâm getirüp Hazret'in mübârek kemerine bir şed kuşatdı kim peştemâl-misâl bir cennet harîri idi. Anıniçün cemî‘i ehl-i sanâyi‘ bellerine birer şed peştemâl kuşanırlar. Anıniçün mestûr olup her şebde mükemmel olur.
EÇS I 147b
Ba‘dehu Hazret-i Risâlet-penâh cümle siğerde tahrîr olunduğu üzre leyle-i Mi‘râc-ı Nebî'de on sekiz bin âlemi temâşâ edüp Arapça mertebesine varup Cenâb-ı Bârî'nin cemâlin müşâhede edüp binbir kelimât etdi. Kâbe kavseyn oldur kim bir yayın iki başı mâbeyni kadar ola. Ve esahh-ı kavl kâbe kavseyn iki kaş mâbeyni kadar. Hazret-i Risâlet, Cenâb-ı Bârî'ye karîb olup ba‘zılar yetmiş bin kelimât etdi derler. Yine ol gece hânesine gelüp câme-hâbın ıssı buldular.
EÇS I 147b
Bu mu‘cize-i Resûl-i Ekrem dâstân-ı dostân oldukdan sonra Hazret-i Risâlet Mekke münkirleri ile hüsn-i zindegânî edemeyüp âhir ol Rahmeten li'l-âlemîn terk-i vatan-ı aslî edüp muhâcirînler ile ma‘an emr-i Rabbi'l-izzet ile Medîne'ye hicret edüp on sene Medîne'de mutavattın olduklarında ikinci senede sıyâm farz ve kıble Kudüs'den Mekke'ye tahvîl olunup ol sene ehl-i tarîk olmağiçün Hazret-i Ebûbekir es-Sıddîk, Hazret-i Risâlet'den cihâz-ı fakrı kabûl eyleyüp bî‘at etdükde tarîk-i Nakşıbend ser-çeşmesi oldu. Andan Hazret-i Ömer şed bağlayup bî‘at edüp ser-çeşme-i (---) sipâh-ı azebân oldu. Andan Hazret-i Osmân bî‘at edüp tarîk-i Vâhidî pîşvâsı oldu. Andan Hazret-i Alî bî‘at edüp ser-çeşme-i imâmân-ı tarîk-i Halvetî oldu.
EÇS I 147b
Ve bu çâr-yâra bî‘at verirken dest ber-dest olup âye[t]:
EÇS I 147b
âyetin tilâvet {edüp} Çâr-yâr-ı güzîn dest-bûs edüp dörd vezîr makâmında sâhib-i seccâde ve sâhib-i şed oldular.
EÇS I 147b
Bî‘at oldur kim, ahd [ü] peymândır ve tarîkdir ve şeddir ve şedd-i imâmedir ve kemerindeki setr peştemâlidir ve tarîk-deş îmân kardaşlığıdır. Her kim sâhib-i ahd ve sâhib-i şed değildir, ol sâhib-i tarîk değildir. Eğer sorsalar:
EÇS I 147b
"Ahd kimden kaldı?"
EÇS I 147b
Cevâb oldur kim üç mürselden kaldı. Evvel Âdem Peygamber'den kaldı kim emr-i Hak ile buğday dânesinden tenâvül etmemeğe ahd etdi. Ahdi sıdı civâr-ı Rahmetden dûr oldu.
EÇS I 147b
İkinci ahd Hazret-i İbrâhîm'indir. Emr-i Hak ile Ka‘be'yi yapmağa ahd edüp ahde vefâ etdüğiyçün Halîlullâh oldu.
EÇS I 147b
Üçüncü ahd Hazret-i Muhammed'indir kim ibtidâ çâr-yâr-ı güzîne ahd [ü] mîsâk verdi.
EÇS I 147b
Ammâ şedd-i mükemmel ondur.
EÇS I 147b
Şedd-i evvel kaçan Âdem Safî cennetden çıkduğu mahalde cümle melâ’ikelerden ve Hak'dan hicâb edüp avret yerine incîr yaprağın koyup kendüyi setr edüp şedd etdi.
EÇS I 147b
İkinci şed, İbrâhîm Nebî, Ka‘be'yi binâ ederken şed kuşandı.
EÇS I 147b
Üçüncü şed Hazret-i Nûh Necî, gemi binâ ederken kuşandı.
EÇS I 147b
Dördüncü şed Leyle-i Mi‘râc'da Hazret-i Risâlet kuşandı.
EÇS I 147b
Beşinci şed Ebûbekir es-Sıddîk, altıncı şed Hazret-i Ömer, yedinci şed Hazret-i Osmân, sekizinci şed Hazret-i Alî, tokuzuncu şed Hazret-i Hamza, onuncu şed Hâlid ibn Velîd kuşandı.