İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS I 150a
"Kimin mürîdisin?" deseler,
EÇS I 150a
"Yol mürîdiyim" de. Ve,
EÇS I 150a
"Yol kimindir? deseler,
EÇS I 150a
"Tarîk-i Muhammedî'dir." Eğer deseler,
EÇS I 150a
"Tarîkatın bünyâdı kaç nesnedir?"
EÇS I 150a
Cevâb altıdır, evvel tevbedir, 2- şeyhe boyun vermekdir, 3- arı olmakdır, 4- bâtının arı etmekdir, 5- kanâ‘at eylemekdir, 6- kimse ile ihtilât etmemekdir. Eğer sorsalar:
EÇS I 150a
"Tarîkatın ilimleri kaçdır?"
EÇS I 150a
Cevâb altıdır, evvel ma‘rifet bilmekdir ki Arapça dır ve [2-] cömerdlikdir ve [3-] bahîlliği terkdir ve [4-] sıdkdır ve [5-] tefekkürdür ve [6-] tevekküldür. Ve eğer sorsalar:
EÇS I 150a
"Tarîkatın erkânı kaçdır?"
EÇS I 150a
Cevâb altıdır, evveli ilmdir, 2- hilmdir, 3- sabırdır, 4- rızâdır, 5- hüsn-ı hulkdur, 6- ihlâsdır. Ve eğer sorsalar:
EÇS I 150a
"Tarîkat kaçdır?"
EÇS I 150a
Cevâb altıdır, evveli hayrdır, 2- zikirdir, 3- terkdir, 4- terk-i mâsivâdır, 5- korkudur, 6- şevkdır.
EÇS I 150a
Eğer bir kimesneye pîr deyü ad kosalar bu bâlâda tahrîr olunan su’âllere cevâb vermese ana pîr demek dürüst değildir ve andan bî‘at câ’iz değildir. Zîrâ kavli fi‘line muvâfık olmayup sâhib-i riyâ olur. Hak Celle ve Alâ'nın la‘neti anın üstüne olur. El-iyâzü billâh. Pîr oldur kim her muharremât [u] memnû‘âtden müberrâ ve ma‘sûm [u] pâk ola. Anın îmânı dürüstdür. Ve eğer sorsalar:
EÇS I 150a
"Îmân kaçdır?"
EÇS I 150a
Cevâb yedidir. Ve,
EÇS I 150a
"Kimin îmânıdır?" deseler cevâb oldur kim,
EÇS I 150a
Evvel îmân-ı mahfûz melâ’ikeler îmânıdır, sânî îmân-ı ma‘mûr peygamberlerindir, sâlis îmân-ı muhakkiklerdir, râbi‘ mü’minler îmânıdır, hâmis (hâmisi) münâfıklar îmânıdır, sâdis müslim(e)ler îmânıdır, sâbi‘ îmân-ı mevkûfdur kim kâfirlerindir. Hidâyet-i Azze ve Celle müyesser olursa âhir nefesde îmân ile gider.
EÇS I 150a
Cevâb-ı âhar: "Îmân bir münevver ağaç gibidir, kökü Kur’ândır, derisi hayâdır, teni şükürdür, budakları takvâdır, yaprakları tevbedir, yemişi inâyetullâhdır. Ma‘nâ-yı îmân yakınlıkdır, îmânın aslı kelime-i tevhîddir, îmânın cemî‘isi yoldan dikeni götürmekdir ya‘nî şeb [u] rûz ayağa sarılan vesvese-i şeytân ile mücâhede eylemekdir. Ve'l-hâsıl dervîşlik, fakr makâmıdır. Cümleden elzem-i levâzımından fakrın gasli lâzımdır. Gasl oldur kim cemî‘i endîşe-i hâmdan geçmekdir." Deseler,
EÇS I 150a
"Fakr makâmı kaçdır?"
EÇS I 150a
Cevâb sekizdir, yeküm sâbit-kadem olmakdır, düvüm sabr eylemekdir, sevüm makâm-ı şükürdür, çârum makâm-ı râzı olmakdır, pencüm âbid olmakdır, şeşüm sâhib-kadem olmakdır, heftüm zâhid olmakdır, heştüm ârif-i billâh olmakdır. Zîrâ Âdem Nebî tâ’ib idi, İdrîs Nebî âbid idi, Nûh Nebî şâkir idi, Mûsâ Nebî râzı idi, Eyyûb Nebî sâbır idi, Îsâ Nebî hâmûş idi, Muhammedü'l-Mustafâ ârif-i billâh idi.
EÇS I 150a
İmâm Ca‘fer-i Sâdık eydir: Fakrın aslı hüsn-ı hulkdur, mahabbetdir, kilidi râstlıkdır, dürüstlükdür, yemişi kişi kendi vücûdun bilmekdir, hazînesi Allâh'ı bilmekdir, gevheri meskenetdir. Bunları bilen Hazret-i Alî kavlince Arapça ya‘nî kendüyi bilen Tanrısın bilir demekdir. Bilgil kim yüz yetmiş tarîk içre kendüyi bilüp Rabbisin bilür cânlar vardır kim hisâbın Cenâb-ı Bârî bilür, ammâ kimi ümenâ ve kimi evtâd ve kimi nücebâ ve kimi nükebâ ve kimi büdelâ ve kimi melâmiyyûn ve kimi rücebâ ve kimi (---) (---) (---) (---) (---) ve kimi mülebbes avân sıfatında ve kimi meşâyih-sıfatda ve kimi fâsık sıfatında mest [ü] medhûş gezer gûnâ-gûn esnâf kulları vardır. Ve hadîs-i kudsîde:
EÇS I 150a
buyurulmuşdur.
EÇS I 150a
Der-beyân-ı ahvâl-i eşkâl-i dervîşân: Ba‘zı fukarâlar tarîk-i Selmânî'dir kim dâ’imâ yanlarında bileği ve ustura taşırlar, ma‘nâsı nefsi öldürdüm demekdir. Ve ustura ile kendüyi çâr-darb eder, ol tarîk halkı çâr-terkdir. Çâr-darb-ı evvel, başdadır meselâ sakaldır ve bıyıkdır ve kaşdır ve kirpikdir.
EÇS I 150a
Sakal tıraş etmenin ma‘nâsı dünyâ ziynetin terk eyledim demekdir.
EÇS I 150a
Kaş yülütmenin ma‘nâsı Tanrı ile kulları arasında hicâb yokdur demekdir.
EÇS I 150a
Ve bıyık yülümek varlığımdan geçüp kubh manzara kabûl etdim demekdir.
EÇS I 150a
Kirpik yülütmek cümle harâmdan el çekdim demekdir.
EÇS I 150a–150b
Ve vücûdunda olan dâğlar{ın ma‘nâsı} huccâc-ı müslimîn kaçan Mekke'de ihrâma girdikde kendiden ber vâcib-i müstehabbât terk etmiş olsa ana cinâye içün bir kurbân farz olmuşdur kim cürmü afv ola. Tarîk-i dervîşânda dahi 150b eyledir kim bir dervîş tarîkinde cürm etse Allâh ile cânına kendü bildiği cürmüne mu‘terif olup dünyâ cezâsıyçün Rabbisi havfından vücûdun âteşlere yakup dâğlar yakar.
EÇS I 150b
Bu ma‘nâya dervîşânın vücûdundaki dâğlar Allâh'dan korkma ma‘nâsıdır kim Hudâ'dan afv umup tâ’ib ü tâhir olur. Ve başındaki yüz bir dâğ yakmak yüz bir tarîkin hükmüne rızâ verdim ve cümle menâhîden müberrâyım demekdir.
EÇS I 150b
Ve bînîsi üzre teslîm dâğı yakmak alâmeti oldur kim cemî‘i emr-i Hakk'ı tutup ve menâhiyyâtdan kaçup ma‘sûm-ı pâk olup emr-i Hakk'a teslîmim demekdir. Ammâ bu teslîm dâğını yakan terk-i tecrîd olup derûnunda mahabbet-i Hudâ'dan gayrı bir ârzû olmamak gerek.
EÇS I 150b
Kulaklarında olan menkûşeler, isyân tarafından kaçup Hak cevâba engüşt ber-dehen etmekdir.
EÇS I 150b
Boğazındaki halhâllar şerî‘at-ı mübîne boyun bağladım demekdir.
EÇS I 150b
Kollarına bilezik komak, harâmdan el çeküp bâkireyim demekdir.
EÇS I 150b
Pâ-bürehne ve ser-bürehne gezmek âşık-ı Hudâ'yım, anı ararım demekdir.
EÇS I 150b
Ammâ tâc geymenin kırk su’âli vardır, değme âşık-ı cân cevâb veremez. Ammâ netîce-i kelâm ibtidâ tâc geymek Âdem Safî'den kaldı ve yüz yigirmi dörd bin mürsel ve gayrı mürsel suhuf nâzil olmuş peygamberlere tâc-ı nübüvvet müyesser olmuşdur. Ammâ âhir zamân peygamberi Muhammedü'l-Mustafâ'ya leyle-i Mi‘râc'da bizzât Cenâb-ı Bârî'nin yed-i kudretiyle tâc-ı enbiyâ müyesser olup cümle enbiyâya ser-tâc-ı asfıyâ oldu. Ol tâcı, Ehl-i beyt-i Mustafâ-yı Âl-i abâ dahi geymişdir. Andan gayra müyesser olmamışdır. İlâ hâze'l-ân bu rû-yı arzda geyilen tâc-ı gûnâ-gûnlar ol tâcın bir misâlidir kim her kavm birer gûne tâc-ı kabâ geyerler.
EÇS I 150b
Dervîşâne teberdâr olmak, müslimim demekdir.
EÇS I 150b
Zerdeste taşımak, pîr asâdârıyım demekdir.
EÇS I 150b
Kemer kuşanmak, kemer-besteyim demekdir.
EÇS I 150b
Sapan taşımak, şeytânı kovarım demekdir.
EÇS I 150b
Keşkül taşımak, bahr-i ummânım demekdir.