İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS I 189a
Bu alayda cümle (---) askerdir ve cümlesinin (---) dükkândır ve cümle otuz aded esnâf-ı güzîdedir. Cümlesi ordu-yı İslâmda lâzımdır.
EÇS I 189a
el-Faslu'r-râbi‘ ve'l-ışrûnEsnâf-ı dökmecibaşı
EÇS I 189a
Kârhâne birdir, Süleymâniyye câmi‘i tahtındaki çârsû içre bir kârhâne-i azîmdir. Cümle selâtîn câmi‘lerinin tuç pençere kâlıbları ve gayrı ibret-nümâ kâlıbları bu kârhânededir. Süleymân Hân, câmi‘i binâ ederken bu kârhâne elzem-i levâzımından olmağile Süleymân Hân ibtidâ bu kârhâneyi binâ etdi. Dâ’imâ dökmecibaşı bunda sâkindir. Sâ’ir dükkânları dörd mevleviyyet yerde bin dükkândır. Neferâtları cümle bin üç yüzdür. Zîrâ sahan dökmecileri dahi bunlara yamakdır.
EÇS I 189a
Pîrleri ibtidâ Kârûn'dur kim kîmyâya meşgûl iken tuç eylemek yolun buldu. Ba‘dehu Hazret asrında pîrleri Talha bin Abderî'dir, Medîne-i Münevvere'de îmân ile müşerref olup Aşere-i Mübeşşere'den oldu. Tuç sahanlar ve tuç tâslar ederdi. Kabri Şâm'da Bilâl-i Habeşî kurbünde medfûndur. Bu dökmeciler, tahtırevânlar üzre dükkânlarında kâr ederek tay ederler.
EÇS I 189a
Esnâf-ı kalay düğmeciyân: Dükkân 150, neferât 200, pîrleri Ebü'l-mevâhib-i Ensârî'dir. Selmân belin bağladı. Kabri Yemen Cüblesi'ndedir. Bunlar seyishâneler üzre dükkânların kalay düğmeler ve kalay kopçalar yaparak hareket ederler.
EÇS I 189a
Esnâf-ı kurşum berber kösrecileri: Dükkân 10, neferât 25, pîrleri ma‘lûmum olmayup bir siğer ü fütüvvetde ve fütüvvetnâme-i kebîrde görmeyüp seyâhat etdüğimiz yerlede ziyâret dahi etmedik. Ammâ meşhûr ma‘rifet değildir. Allâhu a‘lem, sonradan îcâd bir ma‘rifetdir. Ammâ hakkâ ki ibret-nümâ bir kârdır. Kurşum ile sunparayı bir yerde imtizâc etdirüp müdevver kösre yapup berberler usturalarını anınla müczem ederler.
EÇS I 189a
Ve bunlar kara lökü âteşde nerm edüp içine yine sumpara koyup çarhlı kösre yapup kılıççılar ve bıçakçılar isti‘mâl ederken âteşler zâhir olur. Çarhlı kösredir. Bunlar dahi seyishâneler üzre kösreler peydâ ederek fot ederler ammâ lâzımlı esnâfdır.
EÇS I 189a
Bunlardan sonra dökmecibaşı alay-ı azîmile sekizer kat mehterhânesin çalarak ubûr ederler. Bu yamak olan cümle üç aded esnâfdır ve cümle (---) dükkândır ve cümle (---) askerdir ammâ güzîde askerdir.
EÇS I 189a
el-Faslu'l-hâmis ve'l-ışrûnEsnâf-ı yaycıbaşı
EÇS I 189a
Dükkân 200, neferât 500, pîrleri Muhammed Ekber ibn Hazret-i Ebûbekir'dir kim Hazret-i Resûl huzûrunda Hazret-i Alî beline şed kuşadup yaycılara pîr ve dutkalcılara dahi pîr olmuşdu. Amr ibn el-Âs'dan sonra Mısır sultânı olup Hazret-i Osmân bunun sebebiyle şehîd olduğu bâlâda musarrahdır. Hâlâ kabri Mısır'da Zeynel‘âbidîn yanındadır.
EÇS I 189a
Bunların dükkânının çoğu Sultân Bâyezîd'de ve Murâd Paşa türbesinde ve Edirnekapusu'nda ve Galata'da [ve] Üsküdar'dadır. Bunlar tahtırevânlar üzre dükkânlarında pervâne yayların ve Sultân Bâyezîd bizzât yaycı idi, anın yayların ve Hurrem Usta yayların ve Kemâl Ata yaylar ve Şücâh ve Tozkoparan ve Deli Ferhâd yayları ile kârhânelerin zeyn edüp yay yaparak ubûr ederler.
EÇS I 189a
Esnâf-ı okcubaşı: Dükkân 200, neferât 300, pîrleri Ebû Muhammed ibn imrânü'l-Kavvâs'dır kim Hazret'in okun ve yayın taşıyup yanı sıra kavvâslık edüp her bâr seferden fâriğ olunca ok yapardı. Kabri Eğin şehrindedir, Selmân-ı Pâk'in kırk altıncı kemer-bestesidir.
EÇS I 189a–189b
Bu okcuyân pâk askerdir. 189b Seyishâneler üzre külbelerin gûnâ-gûn oklardan heki ve puta ve âzmâyiş ve pişer ve peleng ve hadeng ve nâvek ve sehm ve zîzân ve gez ve pışar isimli kamış ve elvân çamlardan deste deste oklar ile dükkânların zeyn edüp ok yapup bir gözlerin yumup oka bakarak ve ok çevirerek bunlar cümle pür-silâh ubûr ederler.
EÇS I 189b
{Esnâf-ı zenberekçiyân: Kârhâne birdir, Atmeydânı'nda yeniçeri ta‘lîmhânesinin bir tarafı zemberek ta‘lîmhânesidir. Ve yeniçeri ocağından bir oda neferiyle cemâ‘atden zemberekçiler odasıdır. Ammâ taşrada zemberekçiler dükkânı ondur, neferâtları seksendir. Pîrleri (---), Hazret-i Hamza kemer-bestesidir. Kabri Bilbeys'dedir.
EÇS I 189b
Bu zemberekçiler dükkânsızca kol kalınlığı yayları kurup hışt gibi okları ve ba‘zısı taş gülleleri atarak pür-silâh ubûr ederler. Ve's-selâm.
EÇS I 189b
Esnâf-ı sapancıyân: Dükkân 3, neferât beş, pîrleri ibtidâ Hazret-i Dâvûd'dur kim Melik Tâlût'u sapan ile katl eyledüğine delîl-i nass-ı kâtı‘:
EÇS I 189b
âyeti nâzildir.
EÇS I 189b
Bu sapanbâz şehbâzların sonra pîrleri Baba Amr'dır. Sapan ile cümle Hayberîlerin zehreleri çâk, kelleleri hâk dolmuşdu. Bu sapanbâzlar dahi sapanlarının taylasânların ra‘d-vâr şakıldarak şırak şırak diyerek cümle ubûr ederler}.
EÇS I 189b
Esnâf-ı ta‘lîmhâneciyân: Dükkân 45, neferât 50, pîrleri Sa‘deddîn ibn Kereb Gâzî, Enes ibn Mâlik kemer-bestesidir. Bedr-i Huneyn cenginde şehîd olup Bedir şühedâları cebbânesinde medfûndur.
EÇS I 189b
Bu ta‘lîmhâneciler tahtırevânlar üzre ta‘lîmhâneler inşâ edüp ba‘zı kemândârân ok atarken ta‘lîmhâneci,
EÇS I 189b
Ok elinden bir, olasın kemâl pîrOk elinden iki, sana lâzım yayın pekiOk elinden üç, görmesin bazûların güçOk elinden dörd, düşmenin bağrına derdOk elinden beş, olasın pîrlere eş
EÇS I 189b
Netîce on iki oka varınca,
EÇS I 189b
On iki imâm-ı hümâm aşkına okların oldu tamâm
EÇS I 189b
deyüp on iki okda bir akçe alup tablaya urulan zîzânları alup bir san‘at ile kemândâra red edüp ta‘lîmhânesinin çanları çınkırdayarak böyle alay gösterüp giderler.
EÇS I 189b
Fasl-ı atıcıyân-ı kemânkeşân [u] kemândârân: Neferât 3000, pîrleri Hazret-i Sa‘d bin Ebî Vakkâs'dır kim Aşere-i Mübeşşere'dendir, Cenneti Hazret-i Resûl on kişiye tebşîr etdüği Ashâb-ı güzîndendir ve râvî-yi hadîsdir. Kabr-i şerîfi Şâm ile Kudüs-i Şerîf mâbeyninde Ken‘ân elinde Cübb-i Yûsuf ile Cisr-i Hazret-i Ya‘kûb mâbeyninde bir mürtefi‘ bayır üzre bir âsitâne-i azîm içre kubbe-i âlîde âsûdedir. Niçe kerre yüz bin gûnâ-gûn oklar vardır, her gelen tîrkeş ve sadak ve cab ve gedelecin tekbîrleyüp ol âsitâneden bir ok tîrkeşine koyup kendi sadağından üç ok âsitâneye kor. Tekyesinde fukarâları ve câmi‘i vardır, mihmânhâne-i fukarâdır. Ammâ bu hakîr Medîne-i Münevvere kurbünde ve Mısır İskenderiyyesi kal‘asının Bâb-ı ahdarının iç yüzünde Pîr-i Tîr-endazân Sa‘d ibn Ebî Vakkâs deyü târîhiyle bir ziyâret etdim, garîb temâşâdır. Kande medfûn olduğunun sıhhati haberin alamadım. Allâhu a‘lem. Netîce bu tîrkeşân kavmi cümle sığır boyunduruğu gibi yayları ve kemân küreleri ve müntehâları ve aylanları ve şeddân misilli yayları ve demir yayları ve çille zencîr yayları çekerek ellerinde Kerkeri kemânları Mısır lu‘bedebâzlıklarıyla fır-â-fır çevirerek ubûr edüp cümlesi Rüstemâne âlât-ı silâhlar ile müstağrak olup kimi piyâde ikişer ikişer, kimi atlar üzre süvâr olup Mısır tarzı silâhkârlık ederek ubûr ederler. Gerçi oyundur ammâ sünnet-i Resûlullâh'dır. Hakkında:
EÇS I 189b
âyeti nâzil olup niçe hadîsler dahi vardır.
EÇS I 189b
Esnâf-ı pehlivânân-ı tîr-endâzân-ı hadeng-güzârân: Bunların dükkânları yokdur. Ancak kârhâneleri ta‘lîmhâneler ve Atmeydânı'nda yeniçeri ta‘lîmhânesi ve Okmeydânı'nda Atıcılar tekyesidir. Ammâ cümle sekiz yüz pehlivân-ı darbkârdır.
EÇS I 189b
Bunların pîri dahi Sa‘d ibn Ebî Vakkâs'dır. Bunların alayda kârları çilesine bir sinek konsa çilesi deprer yaylar ile saban demirlerine ve pûlâd-ı Nahşivânîlere ve tomruklar ve kalkanlara ve su ile dolu şîşeler ve asılı yanmış kandîllere ve âyînelere ok ile darb urup delerek ubûr ederler. Bir fırkası dahi hilâl ile ve kaz yeleğiyle ve yazı kalemleri ve şükûfe karanfîller ile çimşîr ve ceviz tahtalarına darb urup güzer ederler. Bir zümresi dahi yeleksiz okları katı yay ile hevâya atup yine hevâdan önüne enüp elile oku dutup bu gûne itmâm bulmuş pehlivânlar vardır.
EÇS I 189b
Ammâ bu zümrenin üstâd-ı kâmili Ebezâde'dir kim Sultân Murâd huzûrunda bir yay çilesine dörd ok gezleyüp iki ok önünde darb urur, bir ok sağ omuzundaki darbe, bir ok sol omuzundaki darbe urup bir çileden dörd ok ile bir çekişde bir şastdan dörd darb urup bir kîse altun alduğı müsbetdir kim sihr-i helâl ma‘rifet-i acîbdir.
EÇS I 189b
Andan bu kârda sâhib-i fünûn Eski Sarây imâmı ve Sultân Selîmli Sarı Solak, Murâd Hân'ın üstâdıdır.
EÇS I 189b
Ve Zeyrekbaşı'nda Sovukkuyu câmi‘i imâmı Bodur Alî Efendi.
EÇS I 189b
Ve bu hakîr Evliyâ-yı pür-riyâ fakîr alâ kadri't-tâka ba‘zı mertebe âsârlarımız vardır kim ba‘zı tekyelerde maslûbdur.
EÇS I 189b–190a
Ve Pehlivân Hacı Süleymân, sâhib-i menzildir, nişângâhının târîhi: 190a
EÇS I 190a
Pehlivân Hacı Süleymân merd-i HakKabza ilminde odur sâhib-hüner,
EÇS I 190a
deyü ibtidâsı bu mısra‘lardır.
EÇS I 190a
Bunlar bu gûne icrâ-yı ma‘rifet ederek alayköşkü dibinden ubûr ederler.
EÇS I 190a
Esnâf-ı zıhgîrciyân: Dükkân 50, neferât 105, pîrleri Ebû Tâhir Şaggâl ibn Sa‘d-ı Vakkâs'dır, Selmân-ı Pâk belin bağlayup fütüvvetnâme-i kübrâda "Bağdâd Hillesi'nde arslan paralamışdır, kabri nâ-ma‘lûmdur" deyü yazmış. Rahmetullâh.
EÇS I 190a
Bunlar seyishâneler üzre dükkânların şîr-mâhî ve balık dişi ve sığın boynuzu ve kuknus burnu ve gergerdân boynuzu ve ablak koç boynuzlarından zıhgîrler ile dükkânçelerin zeyn edüp pür-silâh ubûr ederler.
EÇS I 190a
Esnâf-ı pehlivânân-ı matrakcıyân: Dükkân 10, neferât 30, ammâ dükkân sâhibi olmayan niçe bin matrakcı pehlivânlar vardır. Pîrleri Hazret-i Amr-i Ümeyye-i Zamîrî'dir kim şâtırların ve matrakcıların pîri odur. Hazret-i Alî kemer-bestesidir. Kabri Hıms şehrindedir.
EÇS I 190a
Bunlar ordu alayında bâzûların sığayup piyâde matrakbâzlık edüp pehlivânâne şecâ‘at ü mehâbet göstererek ubûr ederler. Cüst [ü] çâlâk âdemlerdir.