İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS I 191b
Bu yaycıbaşı ve okcubaşıya on tokuz aded esnâf yamak olup cümle (---) aded dükkândır ve cümle (---) aded asker-i esnâfât-ı gûnâ-gûndur. Bunlar dahi tahrîr olunduğu gibi alayköşkü dibinden âmâde ubûr etmişlerdir.
EÇS I 191b
el-Faslu's-sadis ve'l-ışrûnEsnâf-ı hayyâtân ya‘nî terziyân
EÇS I 191b
Kârhâneleri ikidir, Arslanhâne'ye muttasıl kârhânelerin Ebü'l-feth Sultân Mehemmed Hân-ı Gâzî binâ etdi (---) başı kârhânesidir. Alayköşkü mukâbelesindeki kârhâne Sultân Süleymân Hân Gâzî binâ etdi. Bu ikisi dahi kârhâne-i azîmdir kim (---) başı kârhânesidir, her birinde beşer yüz neferât vardır. Ammâ taşra İslâmbol'un dörd mevleviyyetinde cümle terzi dükkânları üç bindir neferâtları beş bindir. Bu cümlenin pîrleri ibtidâ Hazret-i İdrîs Nebî'dir. Hâlâ Cennet-i me’vâda ehl-i cennet olacaklara hulle biçmededir. Hazret-i Îsâ dahi cennetdedir. Ölmeden cennete giren bu iki peygamberdir.
EÇS I 191b
Hazret-i İdrîs Arz-ı Hâsân'dan İsvân diyârına gidüp anda halkı dîne da‘vet edüp âhir âsumâne İsvân şehrinde urûc etdüği mağârâsı üzre olan kayada kadem-i şerîflerinin çukurundan bu hakîr âb-ı rahmet nûş etmek müyesser olmuşdur. Ammâ Hazret-i Îsâ Kudüs-i Şerîf kurbünde Nâbulus şehrinde habs etdikleri mağârâdan âsumâne urûc etdükleri gârda hatm-i şerîf etmişiz.
EÇS I 191b
Ezîn-cânib terzilerin pîri İdrîs Nebî'dir. Lâkin Hazret-i Risâlet asrında pîr [ü] pîş-kademleri Dâvûd-ı Tâhirî'dir kim Selmân-ı Fâris'in on birinci kemer kuşatduğı pîrdir. Cümle derzilerin silsilesi ana müntehîdir. Kabri (---) (---)'dedir.
EÇS I 191b
Ammâ bu iki hünkâr derzibaşılarından gayrı taşra derzibaşısı cümle ehl-i hırefin pür-silâh edüp seyishâne tahtırevânlar üzre cümle dükkânların hil‘at-ı fâhireler ile tezyîn edüp sırıklar üzre Mısır ve Dimyât ve Tire alacalarından gûnâ-gûn biçilmiş dikişi nâ-mâ‘lûm ve alacaları birbirine muvâfık kâr-ı kadîm hil‘atları ve dikişsiz dokunmuş alacaları yenlerinden sırıklar üzre gerüp arz-ı kâlâ ederek cümle derzi dilberânları silâhlar ile kendülerin tezyîn edüp tay ederler. Seferlerde lâzımlı esnâf olup pîr-i kadîmlerine ri‘âyeten gayrı ehl-i hırefe takaddüm olundu. Zîrâ pâdişâhlar dahi bunlara muhtâcdır.
EÇS I 191b
Esnâf-ı hayyâtân-ı dolamacıyân: Bunların büyük kârhâneleri (---)'dır, ağaları dahi andadır. Sarây-ı hâs'da olan büyük oda ve küçük oda gılmânları cümle çuka dolama geyerler. Bu esnâfın kârlarıdır kim âsitâne-i kadîmdir, Bedâsten kurbünde.
EÇS I 191b
Cümle dolamacılar seyishâneler üzre dükkânların gûnâ-gûn çuka dolama ve ferrâceler ile zeyn edüp kendileri pür-silâh olurlar.
EÇS I 191b
Bu bâlâda tahrîr oluna[n] hil‘atcı derzibaşı ve dolamacı derzibaşılar ve altı yüz neferâtları cümle pâdişâh kullarıdır ve nâzırları hünkâr hazînedârbaşısıdır. Şöyle ma‘lûm ola.
EÇS I 191b–192a
Esnâf-ı kapamacıyân: Dükkân 300, neferât 500, bunlar dahi pîri Dâvûd-ı Tâhirî'dir. 192a Bu esnâf dahi seyishâneler üzre dükkânların Lekefûrî ve Bruçî ve imâm Rızâ bezi ve Musul ve Diyârbekir bezleri ve Ahmed-âbâd ve Hıtâyî bezlerinden kapama hil‘atlar ile dükkânların bezeyüp pür-silâh ubûr ederler.
EÇS I 192a
Esnâf-ı hallâcân-ı pembe: Dükkân 104, neferât 300, pîrleri Mansûr-ı Zâhidü'l-Kattân'dır kim Hazret huzûrunda Selmân-ı Pâk beline şed bağlayup on ikinci pîr etdüği bu Zâhid Mansûr-ı Kattân'dır kim cümle hallâcların silsilesi ana çıkar. Kabri Bağdâd'dadır.
EÇS I 192a
Bu hallâclar araba ve kızaklar üzre dükkânlarında ûsûl-i âheng ile kemânlarının vertârlarına tokmak urup,
EÇS I 192a
"Tır tıka tır tık tır tır tık tıka" deyü düyek usûlünde tokmak urarak pembe atarak gülüp oynayarak üzre oturarak ubûr ederler. Bir sınıfı dahi serâpâ elvân elvân pembelerden muvahhidî ferrâce ve hil‘atlar ve çakşırlar ve pembe destâr-ı gûnâ-gûnlar ve pembe topuz ve teberler ve tüfengler ile ubûr ederler.
EÇS I 192a
Ve tahtırevânlar üzre rengâmîz pembelerden siyâh gözlü âdemler ve hayvânâtlar ve arslan ve kaplanlar ve ejdehâ ve evrenler edüp gözleri nârenc ve turuncdan edüp her arslanı ve kaplanı demir zencîrler ile kayd [u] bend edüp zencîrin bir ucu yine pembeden eli deyenekli arslancı elinde olup tahtırevânlar üzre ubûr ederken alayköşkü dibinde hünkâr huzûrunda ba‘zı pembe hil‘at giyen âdemlere âteş verüp seyrâncılar üzre varup cümle halk bir hây-hûya varup bu şakalar ile ubûr ederler. Ba‘zı hallâc ârifleri.
EÇS I 192a
"Sakın pamukdan arslan geliyor" der. Ba‘zılar,
EÇS I 192a
"Korkma pamukdan arslandır, kaba kaftan kâlıbıdır, hâkim değildir" deyü darb-ı mesel edüp giderler.
EÇS I 192a
Esnâf-ı takyacıyân-ı zenân: Dükkân 55, neferât 300, pîrleri Abdullâh-ı Vâsıtî'dir, on üçüncü pîrdir, Selmân-ı Pâris kemer-bestesidir, takyacıların silsilesi ana çıkar. Kabri yine Bağdâd Vâsıtı'ndadır. Bunlar seyishâneler üzre dükkânların dîbâ ve şîb ü zerbâflar ile ve nigârpâre takyalar ile ve dîbâ ve katîfe zerdûz işleme terpûşlar ile kârhânelerin zeyn edüp ve cümle takyacı cüvânları müzeyyen olup pür-silâh-ı gûnâ-gûn ile ubûr ederler.
EÇS I 192a
Esnâf-ı kavukcuyân: Dükkân 105, neferât 400, pîrleri Abdullâh bin Sa‘d'dır kim Hazret'in tâcına hizmet ederdi. Kabri Mekke Mu‘allâsındadır, Enes ibn Mâlik nazar-gerdesidir. Bunlar dahi dükkânların katîfe ve çuka ve kavukları ile tezyîn edüp cümle kavukcular ve pençe-i âfitâb kavukcu cüvânları akmişe-i fâhire ile pür-silâh ubûr ederken ba‘zı İslâmbol zürefâları kavukcu cüvânlarına "Çelebi temen alır mısın" deyü ulaşırlar. Bir kerre aceb hatâ olayazdı. Bu temen latîfesinden kavukcu cüvânları aslâ haz eylemeyüp efvâh-ı nâsda şâyi‘ kelâmdır.
EÇS I 192a
Esnâf-ı kelle-pûşcıyân: Dükkân 105, neferât 305, pîrleri (---) (---) (---) (---). Kabri (---)'dedir. Bunlar ekseriyyâ Midilli Urumlarıdır. Seyishâneler üzre kelle-pûşların zeyn edüp kendüler dahi tebdîl-i câme ile pür-silâh ubûr ederler.
EÇS I 192a
Esnâf-ı yorkancıyân: Dükkân 105, neferât 400, pîrleri Kâmil-i Hindî'dir, Enes ibn Mâlik belin bağladı. Hazret-i Osmân'da olan Hazret'in kerîmeleri Rukıyye ve Ümmü Külsûm ve Hazret-i Alî'de olan bint-i Resûl Fâtımatü'z-Zehrâ'nın cihâzlarına hidmet etmiş Kâmil-i Hindî'dir kim yorkancıların pîridir. Kabri Yemen diyârında şehr-i Cüble'de yatır. Bu şehir hali(?) Mekke'ye karîbdir.
EÇS I 192a
Bu yorkancılar dahi tahtırevânlar üzre dükkânların atlas ve dîbâ ve sereng ve hârâ yorkanlar ile zeyn edüp cümlesi müsellah ubûr ederler.
EÇS I 192a
{Esnâf-ı zincef ütücisi: Dükkân 30, neferât 40, pîrleri nâ-ma‘lûmdur. Bunlar dükkânlarında mantar şeklinde mermer üzre atlas zincef ve ütülü ulemâ hil‘atları ederek ubûr ederler}.
EÇS I 192a
Esnâf-ı ehl-i kanâ‘at, gömlekciyân: Dükkân 300, neferât 400, pîrleri, ibtidâ Hazret-i Şîs'dir, pembe ipliği eğirüp bez dokuyup gömlek yapdı. Anın dahi pîri Cibrîl-i Emîn'dir. Ammâ Hazret asrında pîrleri Hazret-i Huzeyme'dir kim Hazret'in kayınbabasıdır kim kızı Sitti Zeyneb'i Hazret-i Resûl'e verdi. Huzeyme'nin kabri Mekke Mu‘allâsındadır. Bu Huzeyme, Hadîce-i Kübrâ'dan ve Sitti Âyişe'den iplik alup gömlekler edüp bey‘ edüp kifâf-ı nefs ederdi.
EÇS I 192a–192b
Bu gömlekciler dahi seyishâneler üzre dükkânların gûnâ-gûn ak kenârlı İslâmbol 192b ve Dırama ve Serfice ve Kalamata ve Tırabuzan gömlekleriyle dükkânların tezyîn edüp ve dikişsiz dokunmuş hayâl bezden gömlekleri sırıklara serüp cümle arz-ı kâlâ ederek geçerler.
EÇS I 192b
{Esnâf-ı dülbendciyân: Dükkân 100, neferât 500, bunlar dahi âmâde ubûr ederler. Pîrleri bizzât Hazret-i Resûl-i Ekrem'dir kim Mekke'den Busrâ şehrine sarık götürüp bey‘ edüp kendüler beyâz destâr-ı Muhammedî sardılar, sonra geysûdâr olup Hazret-i Alî ile siyâh imâme sardılar.
EÇS I 192b
Esnâf-ı yağlıkcıyân: Dükkân 60, neferât 100, ibtidâ yağlık mahrama işleyen Hazret-i Süleymân hâtûnu Belkîs Ana'dır. Sonra Hazret asrında mahrama dokuyup satan (---)dır. Selmân kemer-bestesidir. (---) (---) (---)
EÇS I 192b
Bunlar dükkânların gûnâ-gûn münakkaş Kaya Sultân ve sarây yağlıklarıyla müzeyyen edüp arz-ı kâlâ ederek ubûr ederler}.
EÇS I 192b
Esnâf-ı örücüyân: Dükkân 10, neferât 35, pîrleri Atâullâh Habeşî'dir, Enes belin bağlayup kabri Habeş Zeyla‘'ındadır. Hazret-i Osmân ile Habeş'e gidüp anda merhûm olup bizzât Hazret-i Osmân cesedin gasl edüp cenâzesine imâmet edüp Hazret-i Osmân defn etdi. Hâlâ ziyâretgâh-ı ünâsdır.
EÇS I 192b
Bu örücülerin dükkânları Mercân câmi‘i dibinde Sırt hammâmı önündedir. Kârları bir Kişmîrî şâl ve dülbend ve atlas ve hârâ ve ihrâm makûlesi eşyâları sıçan delse veyâhûd bir gûne âfet etse bunlar ol rahnedâr olan yerleri örüp gâ’ib ederler, aslâ ma‘lûm olmaz, musanna‘ kârdır. Bunlar dahi seyishâneler üzre örücülük ederek ubûr ederler.
EÇS I 192b
Esnâf-ı ehl-i kâmil, cüllâhân: Dükkân 300, neferât 1000, ibtidâ pîrleri Hazret-i Şîs'dir. Lâkin Hazret asrında pîr [ü] pîşvâları (---) Selmân-ı Pâk'in kemer-bestesidir. Kabri (---) (---) (---). Bunlar tahtırevânlar üzre dezgâhlarında bez dokuyarak ubûr ederler.
EÇS I 192b
Esnâf-ı paracıyân-ı çuka ve kumâş: Dükkân 45, neferât 180, pîrleri Ebü'l-hüdâ ibn Yâsîn'dir. Enes ibn Mâlik'e mâlik olup anın telâmîzinden oldu. Ebü'l-hüdâ'nın kabri Bağdâd Cevâzir'indedir. Bunlar dahi seyishâneler üzre dükkânların gûnâ-gûn akmişe ve çuka pâreleriyle zeyn edüp geçerler. Bunlar dahi cümle Midillici Urumlardır ammâ mün‘imlerdir.
EÇS I 192b
Esnâf-ı ehl-i kemâl, iplikciyân: Dükkân 255, neferât 500, bunların pîri (---) Enes ibn Mâlik perverdesidir. Kabri Fûncistân'da Sennâre şehrindedir. Dükkânların elvân elvân iplikler ile donadup geçerler
EÇS I 192b
Esnâf-ı ehl-i îcâd gazzâzân: Dükkân 300, neferât 800, pîrleri imâm Gazâlî'dir derler ammâ galatdır. Hazret-i Risâlet huzûrunda pîrleri Abdullâh bin Ca‘fer-i Tayyâr'dır, Selmân'ın yigirmi tokuzuncu halîfesidir. Cümle gazzâz ve mutâfların pîridir.
EÇS I 192b
Bu gazzâzânların seyishâne ve tahtırevânlar üzre dükkânların cevâhir murassa‘ât ve akmişe-i fâhire ve som girih ve teybend kuşaklar ile ve gûnâ-gûn sırma mebrûm işler ve âvîzeler ile kârhânelerin eyle tezyîn ederler kim gûyâ Bursa'da Gelincik çârşûsu zeyn olmuşdur.
EÇS I 192b
Ve pâk ü pâkîze gazzâz cüvânları ve kendüleri ile müzeyyen ederler kim gûyâ her biri gılmân-ı hakîkîdir. Zîrâ İslâmbol içre dilberân medh olunsa ibtidâ kavukcu, sâniyen takyacı, sâlisen gazzâz dilberânları medh olunup şehrengîz olmuşdur. Bunlar dahi şîve ve reftâr ederek ubûr [ederler].
EÇS I 192b
Esnâf-ı ibrîşimciyân-ı Yahûdân: Dükkân 100, nefer 200, pîrleri (---) (---) bunların Bezâsten cenbinde başka çârsûsu ve miyâ[n]cıları ve çavuşları vardır. Seyishâne üzre gûnâ-gûn Lahîcân ibrîşimiyle dükkânların zeyn edüp tebdîl-i câme güzer ederler.
EÇS I 192b
Esnâf-ı düğmeciyân-ı harîr: Dükkân 50, neferât 600, niçe bini dahi hânesinde işlerler, dükkânların Tırabızan kârı harîr düğmeler ile zeyn edüp ve işliyerek ubûr ederler.
EÇS I 192b
Bunlardan sonra ser-çeşme-i derziyân, hil‘atcı derzibaşı ve dolamacı derzibaşı nakîb ve çavuşları ve şeyhleri ve du‘âcılarıyla sekizer kat mehterhâneleriyle ubûr ederler.
EÇS I 192b
Bu terzibaşılara yamak olan esnâf cümle on tokuzdur ve cümle (---) dükkândır ve cümle (---) askerdir.
EÇS I 192b
el-Faslu's-sâbi‘ ve'l-ışrûnEsnâf-ı haymeci ya‘nî çadırcıyân