İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS I 206a
Hânende Andelîb Çelebi hakkâ kim tîz-ender-tîz nefes ile andelîb idi.
EÇS I 206a
Hânende Hâfız Kıral Dâvûdî bülend âvâzlı üstâd-ı kâmil idi.
EÇS I 206a
Hânende Südcüzâde hançereli ve sûznâk nefes sâhibi, âlüfte üstâd idi. Andan Südcüzâde'nin fevti târîhi:
EÇS I 206a
Kıla mahâfil-i cennetde Südcüzâde makâm.Sene (---).
EÇS I 206a
Hânende Südcüzâde Alî şakrak ve âlüfte hânende-i kâmil idi.
EÇS I 206a
Hânende Kuburîzâde yegâne-i asr idi.
EÇS I 206a
Hânende Kâmhâcızâde fenn-i Mevlûd'de lâ-nazîr idi.
EÇS I 206a
Hânende Feryeli Hasan Çelebi tasnîfâtda üstâd-ı kül idi.
EÇS I 206a
Hânende Zeynîzâde Diyârbekirli, tarz-ı Horasân'da pür-mehâret idi.
EÇS I 206a
Hânende Yahyâ Çelebi Diyârbekrî'dir, ilm-i zecelde sihr-i helâl idi.
EÇS I 206a
Hânende Cevşenî Âmidî'dir, Halvetîce nefesli üstâd idi.
EÇS I 206a
Selânikî Ahmed Çelebi Dâvûd perdesinde bî-bâk kavl-i uşşâk okurdu. Ve,
EÇS I 206a
Hâfız Portakal Kâsımpaşalı, külliyât sâhibi üstâd-ı küldür. Ve,
EÇS I 206a
Sadrıa‘zam Hâfız Ahmed Paşa Murâd Hân asrında Gulâm Şâdî idi.
EÇS I 206a
Hânende Kara Oğlan Âmidî, Yahyâ telâmîzlerinden bî-bedel ve usûl-bend, sihr-i helâ[l] üstâd idi. Bitlîs hânı Abdâl Hân'dan hakîr ile Acem'e, Acem'den Erzurûm'da elli altıda Defterdârzâde Mehemmed Paşa yanında üç sene Hüseyin Baykara fasılları etdik.
EÇS I 206a
Nev-zuhûr hânendeleri beyân eder: Zâkir Orfana Osmân Çelebi ve Fethiyyeli zâkir Merdek Mahmûd Çelebi ve Hânende Galatalı Mahmûd Efendizâde Osmân Çelebi.
EÇS I 206a
Ve zâkir Sadâyî Çelebi fenn-i zikrde hakkâ ki Gülşenî tarîkinin zâkiri ve şâkiri idi.
EÇS I 206a
Ve zâkir A‘mâ Kadrî Çelebi ferîdü'd-dehr bir sâhib-i te’lîf üstâd idi.
EÇS I 206a
{Ve hânende Küçük imâm Çelebi hüsn-i savta mâlik idi.
EÇS I 206a
Ve baba-yı âlem Büyük imâm Çelebi, hânende denilmezdi ammâ ilm-i mûsıkîde bî misâl idi}.
EÇS I 206a
Ve Taşcızâde Receb Çelebi kâr u nakşda gûyâ Fâryâbî idi.
EÇS I 206a
Ve Receb Sifâlî pür-fünûn, sâhib-i beste idi.
EÇS I 206a
Ve Nasıf Paşazâde Ömer Beğ asrın Nâsır'ı idi.
EÇS I 206a
Ve Hânende Na‘lçacızâde Mehemmed Çelebi ilm-i na‘tda ihtirâ‘ât sâhibi idi.
EÇS I 206a
Ve Habîb Dedezâde Abdülahad Efendi'nin zâkir-i şâkiri ve şâkirdi idi.
EÇS I 206a
Ve Eyyûblu Abdullâh Çelebi na‘t okumada bî-bâk idi.
EÇS I 206a
Ve imâmzâde Hâfız Post henüz velvele-ârâ(r), üstâd-ı kâmil yegâne-i asr bir halûk ve hulvü'l-kelâm ve hoş-sohbet çelebidir. Bu hakîrin pederi nazar-gerdesidir.
EÇS I 206a
Hânende Na‘nâ Ahmed Çelebi ma‘lûmât-ı firâvân sâhibidir.
EÇS I 206a
Ve Vehbî Celeb Osmân Çelebi sûznâk nefesli üstâd-ı kâmil ve sâhib-i bestedir kim üstâdımız Dervîş Ömer telâmîzlerindendir. Harem-i hâs'da ayakdaşımız idi.
EÇS I 206a
Küçük Alî Çelebi hem hânende ve mü’ezzin, mudhik ve hoş-sohbet, felekzede harâbâtî çelebidir.
EÇS I 206a
Ve Hâfız Buhûrîzâde sâhib-i beste üstâd-ı kâmil zât-ı şerîfdir.
EÇS I 206a
İhvân-ı bâ-safâya şöyle ma‘lûm ola kim eğer İslâmbol içre meşhûr-ı âfâk üstâd-ı kâmil zâkirleri ve hânendeleri cümle bildiklerimizi tahrîr eylesem Hudâ âlimdir, başka bir fütüvvetnâme-i edvâr olur. Ancak bu tahrîr olunan üstâd-ı kâmil hânendeler pâdişâhların şeref-i sohbetleriyle müşerref olup her biri muhteşem kârhâne sâhibleri nedîm-i vüzerâ ve a‘yân-ı {kibârlardır cümle 35}.
EÇS I 206a
el-Faslu'r-râbi‘ ve erba‘în{Sitâyişnâme-i Mutrıbân}
EÇS I 206a–206b
Esnâf-ı sâzendegân, tarîk-ı Fisagores-i Tevhîdî: --ibtidâ cemî‘i sâzların sadâsı âlem-i ervâhda olan der der ten sadâsından te’lîf olmuşdur kim cesed-i Âdem'e rûh girmek istemeyüp 206b karâr etdi. Âhir hâtif-i Rabbânî tarafından der der ten sadâsı gelince rûh mest [u] medhûş olup safâ-yı hazzından cesed-i Âdem'e girüp karâr etdi. Ol sadânın te’sîrinden hukemâlar rûha gıdâ, câna safâ olmağiçün gûnâ-gûn sâzlar te’lîf etdiler.
EÇS I 206b
İbtidâ te’lîf olan dâ’ire ve kamışdan kavaldır. Hekîm Fisagores te’lîf edüp Belkîs'ın zifâfı gecesi çalındı. Andan Mûsâ mûsikârı miskâli te’lîf etdi. Andan rebâbı Abdullâh Fâryâbî te’lîf edüp Hazret asrında dâ’ire ve rebâb çalınup sonra âlet-i ayş u tarab olmağile hicret-i nebeviyyenin sene 4 Medîne-i Münevvere'de imâm Hasan vücûda geldiği sâ‘at Cibrîl-i Emîn mübârek-bâd'a nâzil olup hamr hakkında bu âyet-i şerîfi kıbel-i Hak'dan getirdi. Âye[t] (---) (---) (---) (---) (---). Andan şarâb harâm olup âlet-i tarabı olan sâz dahi men‘ oldu. Hakkında (---) (---) (---).
EÇS I 206b
Ammâ mülûk içün sûrnâ ve boru ve tabl ve deff [ü] kudüm ve nây ve rebâb çalmağa sehel ruhsat vermişlerdir kim sâz [u] söz sevdâyı mahv edüp def‘-i gam eder. Teferrüc ve mahbûb-ı cemâl, hukemâ kavlince kalbin âyînesin jeng-i gamdan mücellâ edüp âdemi tâze cüvân eder. Beyt:
EÇS I 206b
Gönül eğlencesi sâz u safâdırSafâ sür kim bu dünyâ bî-vefâdırKişi zevkile olısar ferahnâkHemân zevk ile cânım olma gamnâk
EÇS I 206b
demişler, hakkâ ki sevdâ-zede âdem içün ey demişler ve şeker yemişler. Bu takrîb ile sâzendelerin ibtidâsı.
EÇS I 206b
{Fasl-ı evvel}
EÇS I 206b
Sâzendegân-ı dâ’irezân: Neferât 500 {pîrleri Baba Amr bin Ümeyye-i Zamîrî ve Hazret'in hoşhânı Hamza bin Yetîm, Fâtımatü'z-Zehrâ sûrunda celâcilsiz def çalup pîr [ü] ihtiyâr oldu}. Cümle sâzendeler bu dâ’irezânlar olmasa rakkâsı bozulmuş sâ‘at gibi fasılları helc [u] melc olur. Fasıllarına nizâm [ü] intizâm veren usûl-bend dâ’irezânlardır.