İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS I 207b
Sâzendegân-ı muğniciyân: Neferât 55, Ma‘nisa'da peydâ olmuşdur ammâ Nihânî Çelebi Sâznâme'sinde yazmamış. Kânûn şeklinde yigirmi dörd şu‘be üzre yigirmi dör[d] kirişlidir. Tire ve Ma‘nisa ve Aydın ve Sarhan ve Kara Biga ve Sığla ve Menteşa semtlerinde bu sâz çokdur, levendâne bir sâzdır, sâzendelerinde Bekir Ağa ma‘lûmumuzdur.
EÇS I 207b
Sâzendegân-ı tanbûracıyân: Neferât 500, Mar‘aş elinde peydâ oldu demişler, avân sâzıdır kim ma‘lûmdur. Peyrevleri Şâkird Alî ve Terlikci Nebî ve Dişlen Süleymân ve Martı Velî nâm üstâdlar ve niçeler {dahi} cem‘ olup fasl ederler.
EÇS I 207b
Sâzendegân-ı tel tanbûr[a]cıyân: Nefer 400, Kütâhiyye'de iftedli oğlu te’lîf etmiş. Ammâ zenpâre sâzıdır ve tanbûra gibidir ammâ hurda ve târları üç teldir ve perdelidir, lâkin zâlim gâyet sûznâk sâzdır. Mahalleler arasında çalınsa vâlide ve hemşîre ve hala ve deyzemiz pençerelere cem‘ olup bakmaları mukarrerdir. Ammâ bu ordu alayında çalanlar Yenge Kırığı Nasıf ve Şehlâ Yûsuf ve Kuyumcu Alî ve Türk Ese. Dörd yüz âdem sâz ile ubûr eder.
EÇS I 207b
Sâzendegân-ı bârbûtcıyân: Neferât 15, Menteşe Muğla'sında peydâ olmuş ammâ mü’ellifi nâ-ma‘lûmdur. Hemân kopuz gibi bir sâzdır, ammâ kolu doğru ve kiriş tellerinin iki tarafında ikişer demir teller vardır, gayrı tellerden aşağı dörd burkusu vardır. Pîr ve üstâdları hayli kimse idi, ancak serdârları Sirkeci Hüseyin idi. Fasl edüp geçerler.
EÇS I 207b
Sâzende-i ıklıkcıyân: Neferât 100, Mısır'da Mansûr Reşîdî te’lîfidir. Bu sâz Arabistân'da ve Türkistân'da çokdur ammâ Rûmeli'nde aslâ yokdur, Murâd Hân alayı içün cem‘ olup fasl etmişlerdir. {Bu} ıklık hemân kemânçe gibi bir küçücük üç kıllı sâzdır. Ammâ gâyet tîz perdesi vardır, değme hânende anınla peyrev olup fasl edemez.
EÇS I 207b
Sâzende-i sünderciyân: Nefer 12, Kürdistân Sûrân'ında peydâ olmuşdur, ammâ mü’ellifi nâ-ma‘lûmdur. Çöğür gibi bir sâzdır, ammâ çöğürün göğsü içinde gerilmiş on demir teli vardır, anlar dahi sadâ urur muhrik sâz-ı zîbâdır. Ekrâd mutrıblarına mahsûsdur. Deli Duman ve Deli Tûfân ve Deli Gönül ve Şeker Balı nâmân mutrıbânlar İslâmbol'da bulunup bu Kürdistân mutrıbları başlarında tilki pöçükleri ve ellerinde zîlleri ve sünder sâzların çalarak geçerler.
EÇS I 207b
Sâzendegân-ı şarkıcıyan: Neferât 200, bu sâz çârtâya benzer tel sâzıdır, Türkmenler çalarak ubûr ederler.
EÇS I 207b
{Netîce-i kâr-ı sâzendegân-ı çöğürcüyân bu çöğürcülere yamak cümle on iki fırka sâzendegândır ve cümle (---) askerdir. Bu on iki esnâf dahi altı fırka olup altı makâm üzre fasl ederler.
EÇS I 207b
Evvelâ, baş şarkıcı ve sâz-ı sünderci elde parmak zilcileriye ırâk faslı edüp geçerler.
EÇS I 207b
İkinci fırkası, ıklıkcı ve bârbûtcuyân dügâh fasl edüp geçerler.
EÇS I 207b
Üçüncü fırkası, tel tanbûracısı ve sâde tanbûracılar makâm-ı sabâ faslı ederler.
EÇS I 207b
Dördüncü fırkası, muğnici ve yeltemeci makâm-ı hüseynî fasl ederler.
EÇS I 207b
Beşinci zümresi, yonkarcı ve kara düzenci nevâ faslı ederler.
EÇS I 207b
Altıncı sınıfı, çeşdeciyân [ve] çöğürcüyân makâm-ı acem faslı ederler.
EÇS I 207b
Ammâ bu esnâf-ı çöğürcüyân gibi âşıkâne fasl eder zümre-i sâzendegân yokdur, zîrâ yiğitler sâzıdır.
EÇS I 207b–208a
Bunlar dahi alayköşkü dibinde güzer etdiklerinde Kayıkcı Mustafâ'ya ve Demiroğlu ve Koroğlu ve Kuloğlu ve Kâtibî'ye birer hil‘at-ı pâdişâhîler ihsân olunup geçüp gitdiler. 208a
EÇS I 208a
{Fasl-ı sâlis}
EÇS I 208a
Sâzende-i kaba zurnacıyân: Neferât 100, mü’ellifleri Cemşîd'dir, Âl-i Osmân ve Tatar Hân alaylarında çalınır.
EÇS I 208a
Sâzende-i cura zurnacıyân: Neferât 200, Cemşîd te’lîfidir, Âl-i Osmân'da ve gayrı divelde dahi çalınur.
EÇS I 208a
Sâzende-i âsafî zurnacıyân: Neferât 80, Basra hâkimi Tayyâr Mehemmed Paşa ağası Âsaf Ağa te’lîf etdi.
EÇS I 208a
Sâzende-i arabî zurnacıyân: Neferât 55, Şâm'da Alî Nâd te’lîfidir. Şâm'da ve Mısır'da mahmil-i şerîfle çalınır.
EÇS I 208a
Sâzende-i acemî zurnacıyân: Neferât 90, Osmânlı zurnası şeklindedir ammâ kolu kalın ve sadâsı dahi kalındır.
EÇS I 208a
Sâzende-i şehâbî zurnacıyân: Neferât 40, Mağrib-zemînde Şeyh Şehâb te’lîf edüp Fas vilâyetinde çalınır.
EÇS I 208a
Sâzende-i balabancıyân: Neferât 100, Şîrâz'da te’lîf olup Osmânlıda çokdur, zurna gibi kulaklı değildir.
EÇS I 208a
Sâzende-i nefîrciyân: Neferât 15, Isfehân'da Hudâdâd peydâsıdır, bu dahi kamış sipsi ile çalınır.
EÇS I 208a
Sâzende-i nağarakıcıyân: Neferât 100, bu Arabistân'da Hâris-i Yemenî te’lîfidir, yine Arabistân kahvelerinde çalınır.
EÇS I 208a
Sâzende-i kerrenâycıyân: Pirinc ve gümüş borulardır, hımâr sadâsı gibidir. Murâd Hân, Revân hânı'yla Revân'dan getirdi.
EÇS I 208a
Bu bâlâda tahrîr olunan on aded nefes ile dehânî sâzları cümle yek-dil, yek-cihet olup umûmen sâzende-i nağarazâncıyân neferât 500. Beş yüz nağarazenleriyle makâm-ı uzzâl ve şehnâzla bir fasl-ı azîm ve bir velvele ve gulgule ve debdebe ve hengâme-i elîm ederler kim Zühre raks edüp tâs-ı eflâk çın çın ötüp geçerler.
EÇS I 208a
{Netîce-i zurnacıyân alayı: Bunlar dahi on bir esnâf-ı sâzendegândır ve cümle (---) askerdir. Cümlesi sâzların bir perdede düşüp makâm-ı bûselikde ve gayrı makâmda küll-i külliyât ve şeddü'l-asr ve şükûfezâr ve Solakzâde sakîli peşrevlerin çalup bir hây-hû ve bir fasl-ı garîb ederler kim garîbü'd-diyârların dâr-ı diyârların hâtıra getirirler. Pâdişâh dahi alay köşkünden fasılların istimâ‘ edüp bir kîse guruş ihsân alup mesrûr [u] handân olup beyne'l-akrân revâne oldular}.
EÇS I 208a
{Fasl-ı râbi‘}
EÇS I 208a
Sâzendegân-ı kaval-ı çoban: Neferât 100, mü’ellifi Mûsâ Nebî'dir derler, mürv[er] ağacından 9 delikli sâzdır.
EÇS I 208a
Sâzendegân-ı kaba düdük: Neferât 80, Musul'da Ca‘fer Şâh te’lîf etmişdir, çimşîr ağacındandır.
EÇS I 208a
Sâzendegân-ı yelli düdük: Neferât 62, Rûm'da çobanlar te’lîfidir, kamışdan yanyana iki düdükdür.
EÇS I 208a
Sâzendegân-ı arabî düdük: Neferât 55, Nâbulus'da te’lîf olmuşdur, Kudüs'de Kumâme'de râhibler çalar.
EÇS I 208a
Sâzendegân-ı çağırtma düdük: Neferât 65, Üsküb şehrinde peydâ olmuşdur, kaz ve turna kemiğindendir.
EÇS I 208a
Sâzendegân-ı macar düdük: Neferât 15, Erdel'de bir ruhbân te’lîfidir, içinde şamata varak telleri vardır.
EÇS I 208a
Sâzendegân-ı mehter düdüğü: Neferât 35, Nâsır-ı Tûsî te’lîfidir. Cümle mehterân bununla ta‘lîm ederler.
EÇS I 208a
Sâzendegân-ı mizmer düdüğü: Neferât 65, Ruhâ'da Îsâ deyrinde te’lîfdir, pâre pâre kamışdandır.
EÇS I 208a
Sâzendegân-ı dankiyo düdüğü: Neferât 75, Tırabuzan Lazları peydâ etmişdir, bu tokuz delikli kamışdır.
EÇS I 208a
Sâzendegân-ı tulum düdüğü: Neferât (---), Urus'da te’lîf olup yine Urus ve çobanlar çalar.