Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS III 71a

Andan karye-i Eşbeğ: Konya kazâsında bin hâneli ma‘mûr köydür.

EÇS III 71a

Andan üçüncü günde erken Aksarây'dan Konya'ya dâhil olunur. {Mâbeynehümâları üç merhale yerdir}.

EÇS III 71a

Ve yine Aksarây'dan Engürü'ye cânib-i şimâle altı konakdır. Evvelâ karye-i Saymazsarây kazâsıdır ve kal‘a-i Koçhisar Tuzlası (---) kazâsıdır ve karye-i Sofular ve Karazirve karyesi. Bunlar Engürü hudûdudur ve karye-i Çakallar ve karye-i Oruncak andan kal‘a-i Engürü'ye dâhil olur ve bu Aksarây'dan kal‘a-i Malâtiyye kendüye dâ’ir olan cibâllerin şimâline vâki‘ olmuşdur. Ve's-selâm.

EÇS III 71a–71b

Bu Aksarây bu zikr olunan şehirlerin vasatında vâz‘-ı esâs olunmuşdur. (---) (---) 71b

EÇS III 71b

Der-fasl-ı ziyâretgâh-ı Aksarây-ı dâr-ı kibâr-ı evliyâ’u'l-vâsılîn

EÇS III 71b

Evvelâ Dâr-ı Ervâh nâm mekân-ı rûhânîde yedi bin güzîde-i kibâr-ı evliyâullâh âsûde olduğu tevâtürle müsbetdir. Zirâ niçe bin kerre leyle-i kadirlerde ve şeb-i mi‘râc-ı Nebî ve sâ’ir leyle-i mübârekelerde nûr-ı İlâhî nâzil olduğu zâhir ü bâhir olmuşdur ve bu cübbânda eyle rûhâniyyet var kim bir pür-mağmûm âdem bu gurâfeye gelüp ziyâret etdiği ân kesâfetden ol kes halâs olup şâd u handân olur. Bu âsitânede medfûn olanlardan evvelâ,

EÇS III 71b

eş-Şeyh Hâmid-i Velî serçeşme-i gurâfe-i ervâhdır. Üstü küşâde bir kubbe-i âlîde medfûndur kim hâlâ ziyâretgâh-ı hâs [u] âmdır, ammâ ekseriyâ masrû‘ kimesneler ziyâret ederler. Ve bu sultân kurbunda,

EÇS III 71b

eş-Şeyh Kemâl Sultân: Niçeler "Kemâl Ata Sultân bunlardır" derler, ammâ galatdır. Bunlar tarîk-i Kümeylî'de tekmîl-i tarîk eden pîşvâ-yı serçeşme-i tarîk-i Kümeylî Kemâl Sultân'dır ve bu azîze karîb,

EÇS III 71b

eş-Şeyh Pertevî Sultân: bunlar tarîk-i Yeseviyye'de ulu erdir ve Kırklar dağında,

EÇS III 71b

Ziyâret-i Kırk Kızlar: Ekseriyyâ zenân tâ’ifesi ziyâret ederler. Bir cihân-nümâ zemîne vâki‘ olmuşdur. Ve,

EÇS III 71b

eş-Şeyh Necmeddîn-i Kübrâ: Niceler Necmeddâ‘i-yi Kübrâ derler. Ulu sultândır. Kuddise sırruhu. Ve,

EÇS III 71b

Bedreddîn Sultân Velî ve dahi Himârlı Dede Sultân ve şehir içre Külhânî Alî Dede ve yine derûn-ı şehir içre asûde olan,

EÇS III 71b

eş-Şeyh Gaznevî Sultân, eş-Şeyh Hakîkî Sultân ibnü'ş-Şeyh Hâmid-i Velî. Bunlar Hacı Bayrâm-ı Velî'nin telâmîz-i kâmillerinden olup Ankara şehrinde tekmîl-i ilm-i ledün edüp bu şehr-i Aksarây'da tarîk-i Bayrâmiyye'de pîşvâ olup âhir "İrci‘î ilâ rabbik" emriyle Bayrâmîler de bayrâm-ı hakîkî etdi. Ve,

EÇS III 71b

eş-Şeyh Battâk: Taşbâzârı mahallesinde medfûn olup ziyâretgâh-ı erbâb-ı dilândır ve Cennet deresi semtinde ziyâretgâh-ı Çelebilik. Bu âsitânenin dahi üst yanında,

EÇS III 71b

Ziyâret-i Hıdırlık: Cümle şehre hâ’il bir makâm-ı âlî olduğundan cümle ehl-i beledin temâşâgâhıdır. Ba‘zı müşevveşü'l-hâl kimesneler Hıdırlık kubbesinde bir gece i‘tikâf niyyetiyle mihmân olup bi-emri Hudâ ol gece sıhhat bulur ve kubbe-i Hıdırlık'da,

EÇS III 71b

Ziyâret-i Kılıç Arslan: Sultân Fâtih ve bânî-i şehr-i Aksarây'dır kim şehr-i Sivas'ın içinde ibret-nümâ Kızıl medrese bu Kılıç Arslan'ın hayrâtlarındandır ve yine bu Hıdırlığa karîb,

EÇS III 71b

eş-Şeyh Hamza Sultân: tarîk-i Bayrâmiyye'de ulu erdir. Ve,

EÇS III 71b

eş-Şeyh Hızır Efendi

EÇS III 72a

{Aksarây'dan menzil-i Sarı Atlı Köyü.

EÇS III 72a

Andan menzil-i Dubanı Ürgüp kazâsıdır. Müselmânlardır.

EÇS III 72a

Andan menzil-i karye-i Maşkara andan kal‘a-i Kayseriyye.}

EÇS III 73a

Sivas'a gitdiğimiz menâzilleri beyân eder

EÇS III 73a

(---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) günde Mar‘aş Karsı hâki sağ tarafımızda kalup Mar‘aş hâkinde,

EÇS III 73a

Evsâf-ı kasaba-i kadîm Elbistân

EÇS III 73a

Bir düz sahrâda (---) çayı kenarında ensesi Ashâb-ı Kehf dağlı, bâğçe ve bâğlı, bin mikdâr hâneli, türâb-ı pâk ile mestûr şehirdir. Mar‘aş paşası hâssı olmağıla subaşılıkdır. Ve yüz elli akçe kazâdır. Nâhiyesi (---) kurâdır. Kethüdâyeri ve yeniçeri serdârı vardır. Ekseriyyâ ahâlîsi Türkmândır. Bu şehrin cânib-i şarkîsi zamân ile âbâdân imiş. Ancak zulümden bu kadar ma‘mûrdur. Câmi‘-i ve hânı ve hammâmı ve esvâk-ı muhtasarı vardır. Haftada bir azîm bâzârı durur. Bu şehrin (---) tarafı hâricinde bir hayli mesâfe-i ba‘idede,

EÇS III 73a

Ziyâret-i Ashâb-ı Kehf

EÇS III 73a

(---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) ammâ Adana Tarsûsu'ndaki mağâralarda olan Ashâb-ı Kehf gibi bu Elbistân'da Ashâb-ı Kehf'in sadâları gelmez. Bu hakîr Ashâb-ı Kehf'i üç yerde ziyâret etdik. Kankısı sahîh ola ma‘lûmum değildir. Yohsa Takyanus zulmünden her biri birer diyâra mı firâr etdiler. Bu husûsda Tarsûs ulemâsıyle Mar‘aş ulemâları mâbeynlerinde mübâhase-i azîmler olup ahâlî-i Tarsûs "Ashâb-ı Kehf bizde medfûndur", der. Mar‘aşlı "Bizim Elbistân'daki kehflerde hayâtda olup niçe kerre kelblerinin sedâsı istimâ‘ olunmuşdur" derler. Ammâ bu abd-i hakîr gâyet takayyüd edüp bu Elbistân'daki kehfde aslâ bir sedâ istimâ‘ etmedim. Andan cânib-i şimâle (---) sâ‘atde,

EÇS III 73a

Evsâf-ı kasaba-i Aşdı

EÇS III 73a

(---) hâkinde Türkmân ağası hükmündedir ve yüz elli akçe kazâdır. Kethüdâyeri ve yeniçeri serdârı ve muhtesibi vardır. Şehri bir çukur yerde (---) deresi kenarında bin hâneli ve serâpâ hâk-i pâk ile mestûr tahtânî ve fevkânî Türkmân halkı sâkin bâğlı ve bâğçeli hâne-i zibâlardır. Müte‘addid câmi‘leri ve mesâcidleri ve hân u hammâmı ve çârsu-yı bâzâr-ı muhtasârı vardır. Andan yine taraf-ı şimâle (---) sâ‘atde,

EÇS III 73a

Evsâf-ı kasaba-i Gürün

EÇS III 73a

(---) eyâletinde Vangel hâkinde yüz elli akçe pâyesiyle nâhiye kazâsıdır ve Türkmân ağası hükmünde bin aded hâk-i pâk ile setr olmuş sütûhlu bâğlı ve bâğçeli câmi‘li ve mesâcidli ve hân u hammâmlı ve sûk-ı sultânîli kasaba-i ra‘nâdır. Kethüdâyeri ve serdârı ve muhtesibi vardır. Şehri içinden nehr-i (---) cereyân edüp (---) mahlût olur. Âb-ı hayâtdır. Cümle âhâlîsi Okçıoğlu kürkü geyer Türkmân kavmidir.

EÇS III 73a

Ammâ âb [u] hevâsı latîf olduğundan halkı gâyet tendürüst olup mahbûbesi memdûh-ı âlemdir. Andan yine cânib-i şimâle düz sahrâlar ile (---) sâ‘atde,

EÇS III 73a

Evsâf-ı kal‘a-i Darende

EÇS III 73a

Sivas eyâleti hâkinde Türkmân ağası hükmünde yüz elli akçe şerîf kazâdır. Kethüdâyeri ve yeniçeri serdârı ve subaşısı vardır. Müftîsi ve nakîbi ve ulemâsı vardır. Kal‘ası bir yalçın taşlık yerde bir püşte-i alî üzre şekl-i murabba Hazret-i Ömer evlâdı fâtih-i Malâtiyye (---) binâsıdır. Vilâyet-i Ermen'i kabza-i teshîre almak içün binâ etmişdir, ammâ mürûr-ı eyyâm ile sehel câ-be-câ münhedim olup dizdârı ve neferâtları yokdur. Şehr-i Karadoruk hâkinde nehr-i (---) kenarında bin aded tahtânî ve fevkânî taş ve kerpiç ile mebnî cîr ü turâb ile mestûr bâğlı ve bâğçeli ve yedi mihrâbı ve hân u hammâmlı ve çârsû-yı bâzârı müzeyyen bir şehr-i ma‘mûr kenar-ı derede Darende şehridir.

EÇS III 73a

Cümle halkı Türkmân ve Ermenîlerdir. Debbâğhânesi meşhûrdur. Memdûhâtından kırkar ellişer dirhem gelir âbdâr zerdâlûsu Acem diyârının Tesü ve Ordubâr ve Hoy ve Merend şehirlerinde yokdur. Rûm'a ve Arab ve Acem'e kurusun hedâyâ götürürler.

EÇS III 73a

A‘yânından Şeyhoğlu ile üç gün emîrâne sohbet-i hâss etdik.

EÇS III 73a

Ziyâretgâh-ı Darende : (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)

EÇS III 73a

Andan yine cânib-i şimâle (---) sâ‘atde,

EÇS III 73a

Menzîl-i karye-i Sazcığaz: Sivas hâkinde ma‘mûr köydür. Müselmânı ve Ermenî re‘âyâları vardır. Bir hânı var ve bir kayadan bir âb-ı hayât kaynak suyu çıkar. Andan yine şimâle (---) sâ‘atde,

EÇS III 73a

Karye-i Mancılık: Türkmân ağası hükmünde Sivas hâkinde Ermenî köyüdür ve ze‘âmetdir. Bir Ermenî kenîsesi vardır. Andan (---) sâ‘atde şimâl cânibine gidüp,