İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IV 314b
Ba‘dehû sene 1048 târîhinde Murâd Hân-ı Râbi‘ dest-i Acem'den Bağdâd-ı behişt-âbâdı feth edüp İmâm-ı A‘zam'ı ve hümâmü'l-akdemi çirkâb-ı Acem'den halâs edüp Hemedân ve Dergezîn ve bu Kazvîn şehri câniblerine nazar etmeyüp Âsitâne-i sa‘âdetine geldikde sene 1048 de Murâd Hân civâr-ı rahmete revâne olup ol zamândan berü bu şehr-i Kazvîn dest-i Acem'de kalup eyle İremezâtü'l-imâd misilli bâğ-ı bilâd olmuşdur. Gûyâ Şâm-ı cennet-meşâm ve hâk-i pâk-i müşk [ü] amber-i hâm bir şehr-i benâmdır.
EÇS IV 314b
Tavsîf-i imâret-i şehr-i Kazvîn, belde-i güzîn ve hâkimân-ı İrân-zemîn
EÇS IV 314b
Evvelâ Kazvîn Irâk-ı Acem'de ve hâk-i pâk-i Bağdâd'a müşâ bir mu‘azzam hânlıkdır kim bu mahalde hânı Şâh Safî Kulı Cığalı Alî Hân idi. Hâk-i Hürmüz'den sâhib-kelâm bir hân-ı benâm idi kim Bağdâd'a karîb olmağile yedi bin çöreğin yer nökere mâlikdir. Ve on iki hâkimi dahi kânûn-ı İrân-zemîn üzre taht-ı hükûmetinde anlar da hâkimdir. Ve hükm-i eyâletinde üç yüz kırk beş kend-i azîme mâlikdir kim her biri birer şehr-i bendere mânend kend-i derbende mâlikdir. Ve monlâsı ve müftîsi ve nakîbi'l-eşrâfı vardır. Ammâ,
EÇS IV 314b
İmâret-i câmi‘hâ-yı şehr-i Kazvîn
EÇS IV 314b
Cümle câmi‘ ü mesâcidi ile iki yüz mihrâbdır. Beyt-i münâsib:
EÇS IV 314b
Hat gelse nola ebrû-yı pür-tâb yerindeMescid yıkılırsa nola mihrâb yerinde
EÇS IV 314b
ebyâtı mazmûnu üzre câmi‘ ve mescid [ü] mihrâb yerinde ammâ cem‘âatin yerinde yeller eser.
EÇS IV 314b
Evvelâ çârsû içinde câmi‘-i Baytamur, câmi‘-i kadîmdir. Hareminde bir ayn-ı Kana cereyân edüp eğer cemâ‘ati olup âbdest alsalar bu Kana'dan tecdîd-i vudû‘ ederler, bir ma‘bedgâh-ı kadîmdir.
EÇS IV 314b
Ve câmi‘-i Şehristân, hulefâ-yı Abbâsiyândan el-Muktedir Billah'ındır.
EÇS IV 314b
Ve câmi‘-i Sâve Hân, minâresiz bir câmi‘-i rûşendir ve mihrâb ve minberi gâyet musanna‘dır.
EÇS IV 314b
Ve câmi‘-i Dühük, bu câmi‘i İmâdiyye'de Dühük kal‘asın binâ eden Âl-i Abbâsî'den Şeyh Dühük hazretleri binâ etmişdir kim anlar kutbiyyete kadem basdıkları ecilden bu câmi‘-i pür-envârda bir rûhâniyyet vardır kim cümle züvvârın vücûduna lerzân vâki‘ olup icâbet-i du‘â mercû olunur bir ma‘bedgâh-ı Sünniyândır. Ammâ Şî‘îler de bu câmi‘e mu‘tekıdlerdir.
EÇS IV 314b
Andan câmi‘-i Tirmedî, hayli vâsi‘ câmi‘dir.
EÇS IV 314b
Ve câmi‘-i Sâlikân, ulu câmi‘dir.
EÇS IV 314b
Ve câmi‘-i Deylemî, vâcibü's-seyr bir câmi‘ü'n-nûr ender nûrdur kim sâhib-i Tefsîr Deylemî inşâ edüp "Tefsîr-i Deylemî bu câmi‘de te’lîf olunmuşdur." derler.
EÇS IV 314b–315a
Ve mine'l-acâ’ib ve'l-garâ’ib binâ-yı azîm câmi‘-i Müşebbek, ibret-nümâ-yı kadîm, şehr-i Kazvîn'in eski hisârına karîb bir câmi‘-i kebîrdir. Kıble kapusu bir bâb-ı vâcibü's-seyr bir dervezedir kim vasfında lisân kâsır bir müşebbek bâb olduğundan ol bâb ile müsemmâ câmi‘-i Müşebbek derler. Rûm u Arab u Acem'de bu hakîr böyle bir bâb-ı kebîr ve eyle kâr-ı hurdegîr görmedim. Niçe bin ilm-i hendese üzre gûnâ-gûn hayâl-i pesend tasarrufları vardır ammâ mülûk-ı selef içün bu câmi‘ içre bir maksûresi var kim benî Âdem anı gördükde vâlih ü hayrân kalup dillerle ta‘bîr ve kalemlerle tahrîr olunmaz bir kâh-ı Havernak-ı Gazvîn'dir. Ammâ bu câmi‘-i pür 315a envârın bânîsi şehr-i Gazvîn'in dördüncü kerre imâr eden Şâh İmâdeddîn hazretlerinin abd-i memlûkü olan Emîr Humâ-i Yas inşâ etdirmişdir. Müverrihân-ı Acem "Bu câmi‘e bir şütür bârı altun masrûf olundu." deyü tahrîr etmişler. Hakkâ ki muhakkak mâ-lâ kelâm gitmişdir, ammâ câmi‘ Cennet-i Adn'e dönmüşdür. Lâkin cemâ‘atden garîb kalmışdır ve mihrâb üzere olan kubbe-i kebîri eflâke ser çekmiştir. Cemî‘i kıbâblar her diyârda surâhîce binâ olunmuşdur ammâ bu kubbe-i serâmed top-ı küreh arzı gibi müdevver ve cevfinde ol kadar envâ‘-ı fusûs-ı mukavvim mahkûk-ı gûnâ-gûn sadefkârî var. Ruhâm-ı ibret-nümûn ma‘kûklar ile ma‘kûd kılınmış zî-kıymet taşlar var kim çeşm-i benî Âdem hîrelenir. Bu hakîr bu kadar kesret-i seyâhatde her âsâr-ı binâya im‘ân-ı nazar ile nazar etdiğimde Budin serhaddinde kal‘a-i Estergon'un iç hisârındaki Kızılelma Câmi‘i kubbesi ve biri dahi bu Gazvîn câmi‘i gibi bu arâzî-i edîmde böyle âsâr-ı acîbe ve bunun gibi binâ-yı garîbe görmedim. Hakkâ ki min cihet-i'l-ahseni imâr bu kubbeden âlî bir kubbe-i nüh-tâk-ı tumturak-ı revâk yokdur. Meğer yine bu kubbe-i Gazvîn-i arâk ola. Beyt:
EÇS IV 315a
Râeynâ câmi‘ü'd-dünyâ cemî‘anVelâkin mâ ra‘eynâ misle hâzâ
EÇS IV 315a
ebyâtı bu câmi‘ hakkına denilmiş ola. Şehr-i Gazvîn'de niçe câmi‘ler dahi vardır ammâ cümlenin âb-ı rûyı bu câmi‘-i pür-envârdır kim Âdem oğlanı anın vaz‘-ı binâsı beyânında âciz ü kâsırdır. (---) (---) (---) (---)
EÇS IV 315a
Sitâyiş-i imâret-i kal‘a-i Kazvîn: Bir vâsi‘ mahsûldâr sahrâda bî-hâ’il-i şekl-i murabba‘ seng-tıraş ile mebnî bir kal‘a-i hâzır-bâşdır. Bânîsi Ardeşîr Babek ile Gıyâseddîn Şâh binâ etmişdir kim bâlâda tavsîf olunan câmi‘ kurbünde kal‘anın Müşebbek nâm kapusu üzre bânîlerinin nâmları sâlleriyle tahrîr olunmuşdur.
EÇS IV 315a
Cümle (---) kapusu vardır. Evvelâ bâb-ı Müşebbek, bu bâbın hârici mukâbelesinde mezâristân-ı kurâfe-i kübrâdır kim lâ-yu‘ad ve lâ-yuhsâ niçe bin kibâr-ı ulemâ-yı selef medfûndur. Andan bâb-ı Bağdâd, andan derveze-i (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS IV 315a
Ve bu kal‘a-i kadîmin dâ’iren-mâdâr cirmi (---) adımdır ve derûn-ı kal‘ada cümle hâk-i pâk ile mestûr (---) aded hâne-i ma‘mûrlardır.
EÇS IV 315a
Âbâdân-ı dârü't-tedrîs-i âlimân: Cümle (---) medreselerdir ammâ dârü'l-Kur'ân ve dârü'l-hadîs-i mahsûsu yokdur. Hemân kelâm-i Hazret-i Alî ile amel ederler (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS IV 315a
İmâret-i mekteb-i tıflân-ı ebcedhân:
EÇS IV 315a
Âbâdân-ı tekye-i Bektaşiyân:
EÇS IV 315a
Âbâdân-ı çeşme-sâr-ı âb-ı hayvân: Cümle (---) aded çeşme-i cân-perverlerdir. Ammâ çoğu sevâkîler ile atlar ve gâvlar çeker dollâb çeşmeleridir.
EÇS IV 315a
Hayrât-ı selsebîl-i dilsitân: Cümle (---) aded selsebîl-i teşnegândır. Evvelâ Yasavul Aka sebîli ve Kuli Hân sebîli ve Vâ‘ız sebîli ve Hoca Hüsâm sebîli. Bunlar mükellef binâlar ile bâzâr-ı şâhî sebîlleridir. (---) (---) (---) (---)
EÇS IV 315a
Alâmet-i aynî-i âb-ı revân: Bu şehr-i Kazvîn içre uyân-ı câriyeler yokdur. Lâkin derûn-ı şehirde çârsû cenbinde Baytamur Hân câmi‘i hareminden bir ayn-ı câriye tulû‘ eder, Danyal Nebî mu‘cizesidir derler. Âb-ı Kevser'den nişân verir ammâ halka kifâyet etmez.
EÇS IV 315a
Esmâ-i mahallât-ı büldân:
EÇS IV 315a–315b
Aded-i sarây-ı eşrâf-ı nökerân: Cümle üç yüz aded sarây-ı a‘yân [u] kibârdır. Cümleden hânlara mahsûs ârâmgâh u sarây-ı Monlâcâh ve sarây-ı Münşî ve sarây-ı Şâhbender ve sarây-ı Kassarbây (---) (---) (---) (---) (---) (---) 315b
EÇS IV 315b
Âbâdân-ı hân-ı hâcegân:
EÇS IV 315b
Şâdmân-ı çârsû-yı şâhân: Kelenter aka nakli üzre cümle iki bin altmış dükkânçe-i şâhîleri vardır. Niçesi kârgîr kârdır ammâ bezzâzistânı ve kahvehâneleri ve Selmânîleri gâyet pâk u müzeyyen bâzâr-ı hüsndür. (---) (---) (---) (---)
EÇS IV 315b
Kârhâne-i hammâm-ı gâsilân:
EÇS IV 315b
Çâh-ı âb-ı zülâl-i hânedân: Bu şehr-i Gazvîn'in enhâr-ı kesîreleri olmamak ile Monlâ Car nakli üzre on yedi bin aded hânedân ve bâğ u bostân kuyuları vardır kim her biri birer âb-ı hayâtdan nişân verir çâh-ı mâlardır. Cümle şehrin imâreti bu çâhlar ile {saky olunur}.
EÇS IV 315b
Ulemâ-yı tabîbân [u] cerrâhân: Bu şehr-i Kazvîn-i ârâyiş-i deh-diyâr ya‘nî on aded şehr-i mu‘azzamaların rûy-ı âbı olmak ile her diyârdan birer üstâd-ı kâmil tabîb u cerrâh-ı necîb mevcûddur, ammâ ilm-i hazâkatda Genc Alî hakkâ ki velîdir ve Cerrâh Levend dahi bî-bedeldir.
EÇS IV 315b
Ve sulehâ-yı e‘azze-i meşâyihân: Ekseriyyâ derûn-ı şehirde sâkin olanlar kavm-i Ekrâd-ı Şâfi‘îdir ve kavm-i Deylemî'dir ve Arab u Acem dahi firâvândır. Ammâ Bağdâd karîb olmağile ekseri Şâfi‘î mezheb erlerdir. Hoca Sâdık ve Alî Bâkır ehl-i hâl serverlerdir.
EÇS IV 315b
Musannifîn-i sultân-ı şâ‘irân: Hakîr bu şehirde iken yigirmi iki aded dîvân tertîb etmiş emlahu'ş-şu‘arâları var idi. Meşhûru bunlardır ki zikr olunur: Hümâ-yı Kâşânî ve Bencâhî ve Yârî ve Ferhî ve Keşânî ve Sabâyî ve Vâ‘ızî ve Hıtâyî ve bunlar nedîm-i şâhlardır.
EÇS IV 315b
Müşerref olduğumuz bürâderân: Cümle halkı hüsn-i ülfete mâlik olup âlüfte vü âşüfte ve halûk u halîm ü selîm merd-i meydânlardır kim birkaç günde ülfet etdiğimiz bu yârân-ı bürâderândır: Evvelâ Cân Alî ve Yâr Alî ve Kurbân Şâh ve Rızâ Kay ve Yezdân-kâr bunlardır.
EÇS IV 315b
Mazanne-i kerâme-i mecâzibân: Evvelâ hâk-i pâk-i arz-ı Irâk-ı mukaddesden olmağile perde-i bâtınîsi mekşûf olduğu ecilden halkında büdelâ ve melâmiyyûndan hâl sâhibi merd-i Hudâlar vardır. Cümleden; Sünceli Dede [ve] Merdân Dede niçe kerâmetleri zâhir olmuşdur.
EÇS IV 315b
Kabâ-yı merdân u zenân: Cümle merdleri başlarına alaca serbend ve beyâz dülbend sarup elvân çıt ve elvân boğası giyerler.
EÇS IV 315b
Esmâ-i merdân u nisvân: Ekseriyyâ halkının lakabları Alî Beşnu ve Kuli Sünce ve Mirzâ Cüli ve Hayder Kulı ve Hürmüz Akay'dır.
EÇS IV 315b
Zenânelerinin nâmları;: Semer Hanım ve Aslan Hanım ve Yarime ve Kandime ve Hüveyde ve Mâhiye ve Hümâ Hanım misilli isimleri var.