İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IV 321a
Ve imâret-i cevâmi‘hâ-yı medîne-i Kum:
EÇS IV 321a
Ve medâris-i âlimân-ı müfessirânı:
EÇS IV 321a
Ve mekteb-i ciğer-kûşe-i ebcedhânı:
EÇS IV 321a
Ve tekye-i dervîşân-ı zîşânı:
EÇS IV 321a
Ve çâh-ı hânedânları: Cümle bin altı yüz aded âb-ı hayât su kuyuları vardır. Bir cânibi Bağdâd-ı behişt-âbâd çölistânı olmağile nehr-i cârîleri yokdur. Cümle imâretleri çâh-ı mâlardan dollâblar ile saky olur şehr-i Kum'dur.
EÇS IV 321a
Ve hân-ı hâcegânları:
EÇS IV 321a
Ve çârsû-yı bezzâzistânı:
EÇS IV 321a
Tabîbân-ı hâzık cerrâhânı:
EÇS IV 321a
Sulehâ-yı meşâyihânı: Gâyet firâvândır ammâ ekseriyyâ gayrı diyâr halkıdır ve Ekrâd-ı Sûrândan ilim tahsîliyçün gelmiş Şâfi‘îyyü'l-mezheb âdemleri vardır. Ammâ ahâlî-i şehir cümle Şî‘îlerdir, kalkar, durur, oturur, "Yâ Alî!" derler.
EÇS IV 321a
Fusehâ [vü] büleğâ-yı şâ‘irân:
EÇS IV 321a
Reng-i rûy-ı mahbûbânı:
EÇS IV 321a
Ekâlîm-i tâli‘-i imâristânı: Şehir be-kavl-i Batlamyus 19'uncu iklîm-i örfiyyede bulunmuşdur. Atvel-i nehârı (---) sâ‘at, derecedir ve tâli‘-i imâreti burc-ı kavsda beyti müşterî-i nârîdir. Anınçün hevâsı şiddet-i hâr üzredir.
EÇS IV 321a
Acâ’ib-i hammâm-ı gâsilânı:
EÇS IV 321a
Hubûbât-ı me’kûlâtı: Gendümi ve şa‘îri rimâlistân olmağile az olup sahrâ-yı Kâşân'dan ve diyâr-ı Hille'den gelir ammâ her ni‘meti latîfdir. İllâ hulviyyâtı Basra helvâsından ve Konya zülbiyyâtından terdir ve latîf ü mümessekdir.
EÇS IV 321a
Ve me’kûlât-ı müsmirrâtı: Hadîka-i Rıdvânlarında gûnâ-gûn fâkihelerinden fındığı ve pesde-i handânı gâyet çokdur.
EÇS IV 321a
Ve meşrûbâtından Şîrâz ve Hürmüz sükkerî şerbeti ve âb-ı züllesi ve köknarı ve müselli gâyet lezîz ü hûbdur.
EÇS IV 321a–321b
Ve aded-i bâğavâtı: Cümle bin mikdârı bâğ u bâğçe ve mesîregâh-ı hıyâbân bâğ-ı cinânları vardır kim zamân-ı kadîmden berü her birinde gûnâ-gûn maksûreler ile ârâste ve kâ‘a-i nişîmenler ile pîrâste olmuş bâğlardır. Cümleden Sercem bâğı meşhûrdur. 321b
EÇS IV 321b
Ve tetimme-i şehrengîz-i şehr-i Kamerü'l-Kum-ı Irâk: Bu şehr-i Kum şehr-i Hemedân'ın cânib-i şarkîsinde mâbeynehümâları beş merhale yerdir. Zamân-ı kadîmde medîne-i hısn-ı hasîne ve sûr-ı azîme idi. Ve cânib-i (---) Kasrü'l-Lusûs şehrine karîbdir.
EÇS IV 321b
Ve ziyâretgâh-ı kümmelîn-i kibâr-ı evliyâ-yı Kum-ı Irâk: Evvelâ cebbâne-i kübrâsında başka bir dâ’irede kâmil altı yüz aded ashâb-ı güzîn rıdvânullâhi Ta‘âlâ aleyhim ecma‘în âsûdedirler kim niçelerinin üzerlerine Âl-i Abbâsiyân halîfeleri kıbâblar inşâ edüp târîhleriyle ma‘lûmlardır.
EÇS IV 321b
Andan (---) sâ‘at cânib-i (---)
EÇS IV 321b
Sitâyiş-i şehr-i Kejdemâşiyân, ya‘nî kal‘a-i Kâşiyân, mahmiyye-i kadîm-i zîşân, kân-ı kânân-ı âlîşân, ya‘nî medîne-i Kâşân
EÇS IV 321b
Bu şehr-i kadîme ve belde-i azîme içün cemî‘i müverrihân-ı Arab u Acem ü Yunaniyân niçe gûne ta‘rîf ü tavsîf ile şehr-i Kâşân'ı tahrîr etmişler. Ammâ müverrih Mıkdısî-i Yarmeniyân bu diyâr-ı Pârs-ı Irâk'da kesret-i seyâhati sebebiyle eyle tahrîr ü tastîr etmiş kim ibtidâ bu şehr-i Kînmân'ın bânîsi Minûçehr'dir. Zelzeleden sehel harâb olup niçe sene hâli üzre mu‘attal kalup kavm-i gurâb u kejdem ya‘nî akreb ü çıyan kânı olur.
EÇS IV 321b
Ba‘dehû âb u hevâsının letâfeti cihetinden hazz olunup ve hâk-i Irâk'da böyle şehr-i mu‘azzam harâb u yebâb kalmışı ma‘kûl görülmeyüp sene 243 târîhinde Emîrü'l-mü’minîn Hârûnu'r-Reşîd'in hâtûnu Zübeyde Hanım mâl-ı Kârûn ve kenz-i Hârûn harc edüp bu şehri eyle imâr eder kim gûyâ şehr-i Luristân olup üstâd-ı kâmil keheneler cem‘ edüp akrebinin kesretin ve çıyanlarının vefretin def‘iyçün kırk gûne tılısmât inşâ ederler. Hâlâ âsâr-ı esâs-ı mutalsamâtların niçeleri sâbitdir.
EÇS IV 321b
Ba‘dehû bu şehr-i Kâşân bu vakf-ı dünyâ içre niçe bin mülûkdan mülûka intikâl edüp kâh imâr ve kâh harâb olup sene (---) târîhinde Bağdâd Halîfesi El-Mustansır Billah üzre Moğol kavmi gelüp Bağdâd'ı kabza-i tasarrufa alup bu Kâşân'da Aka Bây nâm vezîri hâkim olup eyle imâr eder kim gûyâ Dımışk-ı Şâm-ı cennet-meşâm eder. Âhir Moğol Pâdişâhı İnçul Şâh Bağdâd'dan bu Kâşân'a gelüp pây-i taht-ı İnçoliyân olup dahi âbâdân olur. Kavm-i Moğolî'de şâhlara İnçoliyân derler ammâ cümle Moğol-ı İnçuliyân üç neferdir. Üçü de bu Kâşân'dan İnçul olup üçünü de bu Kâşân'da katl eylemişlerdir. Hâlâ hâric-i Kâşân'da bir kıbâb-ı serâmed içre medfûnlardır kim Meşhed-i İnçuliyân-ı Moğol deyü ma‘rûfdur. Ammâ niçe târîhde bu kavm-i Moğol lisânı üzre bu şehre Kışvân derler. Lisân-ı Ekrâd'da Keşân derler, lisân-ı Hindî'de Kejdimân ya‘nî akreb diyârı, lisân-ı Arab'da Kâsibân ya‘nî kâr idiciler derler. Lisân-ı Çağatay'da Keşân-bür derler. Lisân-ı Pârsîde Kâşân ve Kaşân derler. Zirâ kaf ve kâfın birbirlerine kurb-ı mahreci vardır. Ammâ niçe efvâh-ı nâsda Kâşiyân ve Kasıyân {derler}. Ammâ lûgat-i sahîhi Kâşân'dır. Zîrâ ism-i kadîmi şehr-i Kılmân'dır.
EÇS IV 321b
Ba‘dehû Hârûnu'r-Reşîd hurmesi Zübeyde Hanım dörd yüz elli iki haftada itmâm etdiğinden lafz-ı Kâşân 452 add olunduğundan vech-i tesmiyyesi oldur kim Kâşân dediler.
EÇS IV 321b–322a
Ba‘dehû sene 791 târîhinde Timur Hân-ı pür-zûr melik-i Irâk oldukda de’b-i Timur Hân ol idi kim her diyârı harâb ederdi. Ammâ bu Kâşân'a yazığı gelüp oğlu Ya‘kûb Şâh'a ihsân edüp pây-ı taht oldu. Ammâ sene 954 târîhinde Süleymân Hân fermânıyla Şâh İsmâ‘îlzâde Elkas Mirzâ-yı eşhâs bu şehr-i Kâşân'ı ve Kum-ı Hemedân'ı harâb edüp ol asırdan berü hâlâ ol kadar ma‘mûr olmuşdur kim 322a deryâda katre ve güneşde zerre kadar tahrîr idelim.
EÇS IV 322a
Der-beyân-ı eşkâl-i kal‘a-i kadîm-i Kîn-i Kâşân-ı azîm
EÇS IV 322a
İbtidâ bu şehri imâr eden Minûçehr'in binâsı kal‘a-i Kîn'dir. Şehr-i Kâşân'ın zâhirinde bir sahrâ-yı vâsi‘de cânib-i kıblesi kûh-i Kîn kapândır kim eflâke ser çekmiş bir kûh-ı ser-bülend-i Kîn-i Kapân'ın dâmeninde iki fersah arz-ı ba‘îdede bir çemenzâr u lâle-ızâr ve gül-i gülistânlı ve bâğ u bostânlı fezâda şekl-i murabba‘dan tûlânîce vâki‘ olmuş bir gûne hâk-i pâk-i tîn inşâ olunmuş bir kal‘a-i ra‘nâdır kim mutarraş seng ile binâ olunmuş kal‘alardan metîn bir gûne hısn-ı hasîn ve sedd-i kemîn kal‘a-i Kîn'dir kim gûyâ kal‘a-i Mağosa-yı Kıbrıs'dır. Dâ’iren-mâdâr cirmi on üç bin yedi yüz hatvedir. Ammâ bu hisâb kal‘a dîvârı üzre add olunmuşdur ammâ taşra handak kenârınca kâmil on sekiz bin adımdır ve gâyet amîk handakı vardır. Ka‘r-ı handak eyle pâkdir kim hâr-ı hâşâk-ı nebâtât [u] giyâhâtdır, bir ahşeb-i menbût değildir. Ve cümle rûy-ı dîvârı bârân ve âfitâbdan fenâ bulmasın içün serâpâ Horasânî ve kîr-i cıbıs ile sıvanmış beyâz incü-misâl kal‘a-i pür-meâldir. Dîvârının kaddi ka‘rdan seksen zirâ‘-ı melikîdir ve arzı yigirmi zirâ‘ arîzdir. Üstünde niçe süvârîler çevgân lu‘bedebâzlığı ederler. Ve cümle (---) kapulardır.
EÇS IV 322a
Derûn-ı kal‘ada cümle (---) aded hâk-i pâk ile mestûr hâne-i ma‘mûrlardır ve gâyet şîrîn ü müzeyyen hânedânlardır.
EÇS IV 322a
Der-vasf-ı varoş-ı bîrûn: Cümle (---) aded hânedânlardır ammâ Kum şehrinden küçükdür.
EÇS IV 322a
Der-beyân-ı hâkimân-ı Kâşân:
EÇS IV 322a
Ve âbâdân-ı cevâmi‘hâ-yı Kâşân:
EÇS IV 322a
Ve medâris-i âlimân-ı müderrisân:
EÇS IV 322a
Ve mekteb-i püserân-ı tıflân:
EÇS IV 322a
Ve tekyegâh-ı âşıkân-ı sâdıkân:
EÇS IV 322a
Ve çeşme-sâr-ı âb-ı revân:
EÇS IV 322a
Ve selsebîl-i atşân:
EÇS IV 322a
Ve ayn-ı câriye-i hayvân: Bu Kâşân'ın cümle âb-ı revânları kûh-ı Kîn-i Kapân'dan gelüp nehr-i Dünyâsîr ile bir olup şehrin cümle imâretlerin reyy edüp ve cemî‘i bâğ u gülistân-ı İremlerin saky edüp iner, nehr-i (---) (---) (---) (---)
EÇS IV 322a
Ve çâh-ı mâ-i hânedân:
EÇS IV 322a
Ve esmâ-i mahallât-ı büldân: