İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IV 328a
Evsâf-ı kûhistân-ı Seng, ya‘nî kal‘a-i Derteng: İbtidâ bânîsi Enûşirvân-ı âdildir kim arz-ı Irâk'ı Moğol ve Hind ve Özbek Tatarı destinden halâs içün bu kal‘ayı bu teng boğaz ağzında binâ etdi. Hâlâ kânûn-ı Süleymân Hân üzre hâk-i Bağdâd'da başka sancak beği tahtıdır. Cümle bin mikdârı güzide askere mâlikdir ve beğinin hâss-ı hümâyûnu 320.000 akçedir. Ammâ livâsında alâybeği ve çeribaşı ve erbâb-ı zu‘amâ ve erbâb-ı timârı yokdur. Zîrâ tahrîr-i Süleymân Hân'da bu ülkeye arz-ı Irâk deyü tahrîr olunup timâr ve ze‘âmet kurâları yokdur. Ve âhirü'l-hudûd olup iki kılıç mâbeyninde kurâları olmağile timâr kayd olunmamışdır. Ammâ ümerâlarına hâs kayd olmuş kendleri vardır. Beğine beher sene yigirmişer kise hâsıl olur sancakdır. Yüz elli akçe kadısına doksan pâre nâhiye kurâsından beş kise hâsıl olur. Kal‘a dizdârı ve üç yüz kal‘a neferâtı ve muhtesibi ve bâcdârı ve şâhbenderi vardır. Ammâ müftî ve nakîbi yokdur.
EÇS IV 328a–328b
Eşkâl-i kal‘a-i Derteng: (---) (---) (---) (---) (---) 328b
EÇS IV 328b
Andan yine cânib-i kıbleye 5 sâ‘atde,
EÇS IV 328b
Evsâf-ı hâk-i amber-pâk-i karâne, ya‘nî binâ-yı Yezdecürd Şâh-ı kal‘a-i Derne
EÇS IV 328b
Ba‘de hicreti'n-nebeviyye sene (---) târîhinde bir (---) (---) Yezdecürd Şâh'ın binâsıdır. Ol asırda şehr-i azîm imiş. Ba‘dehû Timur Hân harâb etmişdir. Yine imâr olup sene 1039 târîhinde Murâd Hân-ı Râbi‘ âsafı Hüsrev-i Şîr harâb etmişdir. Hâlâ dest-i Âl-i Osmân'da sehel imâr olup Süleymân Hân kânûnu üzre eyâlet-i Bağdâd'da sancak beği tahtıdır. Bin mikdârı çeri ile hükûmât eder. Beğinin hâssı 406.931 akçedir. Ber-vech-i adâlet yigirmi kise hâsıl olur. Alâybeği ve çeribaşı ve timâr ve ze‘âmet yokdur. Arz-ı Irâk'da Karane livâsı hâki ile müşâ olduğundan derne-i Karane derler. Kadı ve dizdârı ve neferâtı vardır ve muhtesibi ve şâhbenderi ve bâcdârı vardır ammâ müftî ve nakîbi ve emîni yokdur.
EÇS IV 328b
Eşkâl-i zemîn-i kal‘a-i Derne:
EÇS IV 328b
Andan yine cânib-i kıbleye 6 sâ‘at gidüp,
EÇS IV 328b
Menzil-i Hânkâh-ı kebîr: Derne livâsı hükmünde âyende vü revendegân-ı tüccârân mihmân olmak içün Şâh İsmâ‘îl bir hânkâh-ı azîm binâ etmiş, hâlâ âbâdândır. Ba‘dehû adl-i Acem ile bu mahalle bin mikdârı hâneler imâr olup müte‘addid câmi‘leri ve hân u hammâm ve müfîd ü muhtasar bâzâr-ı dükkânçeleri vardır.
EÇS IV 328b
Andan yine kıbleye 6 sâ‘atde,
EÇS IV 328b
Menzil-i Hânkâh-ı sağîr: Bir vâsi‘ ferahfezâda bir hân-ı azîmdir ammâ bânîsi ma‘lûmum değildir. Bu dahi Derne livâsı hâkinde şâhrâh üzre mihmânhâne-i sağîrdir. Yemîn [ü] yesârında beş yüz hâneli ma‘mûr câmi‘li ve hammâmlı ve bâğ u bâğçeli kendi vardır.
EÇS IV 328b
Andan semt-i kıbleye 8 sâ‘atde,
EÇS IV 328b
Evsâf-ı kasaba-i Hârûniyye: Sene 244 târîhinde Hârûnu'r-Reşîd Halîfe inşâ etdiğiyçün Hârûniyye derler.
EÇS IV 328b–329a
Andan taraf-ı kıbleye 7 sâ‘atde, 329a
EÇS IV 329a
Evsâf-ı kasaba-i Zeng-âbâd-ı hoş-bünyâd: Zamân-ı kadîmde Hârûnu'r-Reşîd hilâfetinde Zengî Hazînedâr nâm bir şahs-ı benâm tamâm etdiğiyçün Zeng-âbâd derler. Hâlâ eyâlet-i Bağdâd'ın berr-i Acem'de başka sancak beği hükmindedir. Bin aded güzîde askere mâlikdir. Beğinin kânûn-ı Süleymân Hân üzre hâssı 270.000 akçe eder. Ber-vech-i adâlet on sekiz kise dutar. Arz-ı Irâk'da olmağile timâr u ze‘âmet ve çeribaşı ve alâybeğisi vardır ve yüz elli akçe kadı ve yetmiş pâre nâhiye kurâları vardır. Ve Bağdâd kuluna aklâm kayd olunmuş hâsdır. Paşa ağalarından bir nâmdâr ağa iki yüz tevâbi‘iyle bu hâssı zabt edüp kırk yük akçe tahsîl eder ve yüz,
EÇS IV 329a
Andan cânib-i kıbleye meyyâl 5 sâ‘atde,
EÇS IV 329a
Evsâf-ı kasaba-i Hâs-ı Kızıl Rabat: Eyâlet-i Bağdâd'da Zeng-âbâd sancağı hâkinde nâhiyedir ve Bağdâd kulu içün dokuz yük akçe hâsdır. Paşa tarafından bir ağa gelüp on beş yük akçeyi tahsîl edüp kula mevâcib gider.
EÇS IV 329a
Andan yine cânib-i cenûba (---) sâ‘atde,
EÇS IV 329a
Evsâf-ı kasaba-i Hâss-ı Bakuba: Hâk-i Bağdâd'da berr-i Acem'de Bağdâd kulu aklâmında hâsdır. Paşa ağalarından bir nâmdâr ağa yetmiş kise iltizâm ile alup yüz kise hâsıl eder, hâs-ı âlîdir.
EÇS IV 329a
Andan semt-i kıbleye (---) sâ‘atde,
EÇS IV 329a
Evsâf-ı kasaba-i livâ-i Bayat: Kânûn-ı Süleymân Hân üzre başka sancakdır. Beğinin hâssı 200.000 akçedir. Hâk-i pâkinde timâr u ze‘âmet olmadığından alâybeği ve çeribaşı yokdur ve yüz elli akçe kazâdır. Nâhiyesi cümle iltizâm kurâlarıdır. Yedi yük akçeye bir paşa ağası alup yüz elli âdemiyle zabt edüp tahsîl-i mâl eder.
EÇS IV 329a–329b
Andan yine taraf-ı kıbleye (---) sâ‘atde, 329b
EÇS IV 329b
Evsâf-ı kasaba-i Nev-âbâd, ya‘nî Yeni Kasaba:
EÇS IV 329b
Evsâf-ı kasaba-i mu‘azzam sancağ-ı Debâlâ: Hâk-i Irâk'ın berr-i Acem'inde kânûn-ı Süleymân Hân üzre başka sancak beği tahtıdır. Mîr-i livâsının hâssı 260.000 akçe eder. Hâk-i amber-pâkinde timâr ü ze‘âmeti vardır ve alâybeği ve çeribaşı ve yüz elli akçe kazâ hâkimi dahi vardır. Ve cümle seksen altı aded ma‘mûr nâhiye kurâları vardır.
EÇS IV 329b
Evsâf-ı kasaba-i Kerend: Hâk-i Irâk'ın berr-i Acem'inde kânûn-ı Süleymân Hân üzre başka sancak beği tahtıdır. Beğinin hâssı 239.260 akçedir ve kazâdır ve nâhiyesinde Bağdâd kulu hâssı kurâları vardır.
EÇS IV 329b
Evsâf-ı kasaba-i sancağ-ı Karâniyye: Eyâlet-i Bağdâd'da kânûn-ı Süleymân Hân üzre başka sancak beği tahtıdır. Beğinin hâss-ı hümâyûnu 200.000 akçedir ve yüz elli akçe pâyesiyle kazâdır. Nâhiyesinde hâs köylerini paşa ağaları zabt eder.
EÇS IV 330a
Evsâf-ı kasaba-i sancağ-ı Gîlân: Eyâlet-i Bağdâd'ın berr-i Acem'inde başka sancak beği tahtıdır. Kânûn-ı Süleymân Hân üzre mîr-i livâsının hâss-ı hümâyûnu 200.000 akçedir ve yüz elli akçe pâyesiyle kazâdır. Zamân-ı kadîmde Cîlân nâmında bir kend idi. Bizzât eş-Şeyh Hazret-i Abdülkâdir-i Cîlânî'nin maskat-ı re’sleri olmağile ma‘mûr [u] âbâdân olup büleyde-i ma‘mûrdur. Ammâ hâlâ ol kadar ma‘mûr değildir. Şeyh Abdülkâdir'in vatan-ı aslîleri olduğundan Abdülkâdir-i Cîlânî derler. Yohsa Gîlânî değildir. Gîlân diyâr-ı Acem'in şimâlinde vilâyet-i Şirvân ve Şâmakı kurbünde Demirkapu kal‘asına karîb bahr-i Hazer kenârında şehr-i Gîlân bir bender-i azîmdir. Ammâ bu Cîlân hâk-i Bağdâd'da başka sancakdır.
EÇS IV 330a
Evsâf-ı kasaba-i sancağ-ı Âl-i Sâh: İbtidâ bânîsi Âl-i Sâlihiyân'dır. Kânûnnâme-i Süleymân Hân üzre başka sancakdır. Beğinin hâssı 200.000 akçe eder ve yüz elli akçe pâyesiyle kazâdır. Diyâr-ı Acem'de bu livâ hâkine ülke-i Âl-i Sâ‘ derler. Zamân-ı Uzun Hasan-ı Bayındırî'de ülke-i azîm imiş. Hâlâ ol kadar imâr değildir. Ekseriyyâ kurâları Bağdâd kulu mevâcibine aklâm kayd olup bir paşa ağası iltizâm ile on yük akçeye zabt eder.
EÇS IV 330a
Evsâf-ı Hükûmet-i Karadağ: Hâk-i Irâk'da Basra gibi yurdluk ve ocaklık hükûmetdir. Hâkinde asla timâr u ze‘âmet yokdur. Ammâ beğinin hâssı 804.287 akçedir.
EÇS IV 330a
Evsâf-ı kasaba-i sancağ-ı Cengûle: Hâk-i Irâk'ın berr-i Acem'inde sancakdır. Beğinin hâss-ı hümâyûnu cümle 200.000 akçedir.
EÇS IV 330a–330b
Bâlâda tahrîr olunan Derne ve Derteng livâları tahrîri bahânesiyle eyâlet-i Bağdâd'ın cümle sancakları tahrîr olunup yine menzil-i Hârûniyye'ye gelindi. 330b Andan cânib-i kıbleye Bakuba hâssı hâkinden ubûr edüp ma‘mûr u âbâdân ve mahsûldâr kurâları ve Hânkah'ı geçüp 7 sâ‘atde,
EÇS IV 330b
Evsâf-ı bâ’is-i terk-i memleket ü sıla ve sâ’irîn olan ashâb-ı müstekmile ravza-i Irâk-ı Acem ve belde-i Sultân Ahmed-i be-Cem, kân-ı fâkihe-i rummân, İremezâtü'l-imâd-ı cihân, ya‘nî şehr-i atîk-i Şehribân
EÇS IV 330b
Be-kavl-i müverrihân ibtidâ bânîsi Enûşirvân kızı Bânû-yı Cihân inşâ etmeğile Şehr-i Bânû derler. Mürûr-ı eyyâm ile elsine-i nâsda tahfîf-i kelâm edüp Şehribân dediler. Ammâ hakkâ ki hâk-i Irâk-ı medâyin-i Kûfe ve Arab u Acem'in Şâm ve Dârü's-selâm gibi bâğ-ı İremdir. Hâlâ Bağdâd-ı behişt-âbâdın cânib-i şarkîsinde iki menzil nehr-i Diyâle'nin karşu tarafında ba‘îd bir ferahfezâda rûy-ı arzı zeyn etmiş bir hıyâbân-ı kûyâh gül-i gülistân ve nahlistânlı şehr-i şîrîndir kim cemî‘i selâtîn-i selefin hasretü'l-mülûki bir şehr-i merâmdır.
EÇS IV 331a–331b
Andan cânib-i kıbleye berr-i Acem içre nehr-i Diyâle'den 331b müteferrika olmuş tur‘aları atlarımız ile ubûr edüp niçe yüz ma‘mûr [u] âbâdân kend-i İrem-âbâdları 12 sâ‘atde ubûr edüp,
EÇS IV 331b
Evsâf-ı kasaba-i kadîm, itmâm-ı binâ-yı rûz-ı nevrûz, ya‘nî şehr-i azîm-i Behrûz İbn Enûşirvân-ı âdil-i ekâsire
EÇS IV 331b
Behrûz nâm bir veled-i nâ-kâbili binâ etdiğinden şehr-i Behrûz derler. Nehr-i Diyâle kenârına varınca sevâd-ı mu‘azzam belde-i kebîr idi. Ba‘dehû sene (---) târîhinde Hulâgû Hân Bağdâd'a istîlâ edüp Âl-i Abbâsiyân'dan El-Mustansır Billah Halîfe'yi şehîd etdikde Âl-i Abbâsiyân inkırâz bulup Hulâgû Hân bu şehr-i Behrûz'u harâb etdi. Ve yine deryâda katre ve güneşde zerre kadar imâr oldu. Hâlâ Bağdâd hâkinde hâss-ı hümâyûndur. Paşa ağalarından bir nâmdâr ağa bu hâssı yigirmi yük akçe iltizâma alup iki yüz tevâbi‘iyle mâl-ı pâdişâhîyi tahsîl edüp Bağdâd'a irsâl olunur bir mansıb-ı âlî-i hâsdır. Ve Şehribân kadısı nâ’ibi hükm eder. Bu şehr-i Behrûz ile Bakuba hâssının hâki birbirlerine müşâdırlar. Ammâ bu şehr-i Behrûz Bağdâd'a karîb olmağile Bakuba kasabasından ziyâde ma‘mûrdur. Cümle (---) aded hâne-i imârdır.
EÇS IV 331b
Andan Diyâle'yi gemilerle ubûr edüp karşu tarafa berr-i Acem'e kadem basdık.
EÇS IV 331b
Sitâyiş-i nehr-i azîm-i Diyâle:
EÇS IV 331b
Evsâf-ı kasaba-i sancağ-ı Demirkapu
EÇS IV 331b
Bizzât Bağdâd-ı behişt-âbâd bu Demirkapu hâkinde binâ olunmuş sevâd-ı azîm-i sancağ-ı kadîmdir kim kânûn üzre beğinin hâssı 200.000 akçedir. Ve bu livâda yiğirmi yük akçe iltizâm ile zabt olunur hâss-ı hümâyûn vardır kim bir müte‘azzım paşa ağası yüz elli aded tevâbi‘iyle hükm-i hükûmât eder. Ve bu hâkde Bağdâd müvellâsının nâ’ibi hâkim-i şer‘dir. Gâhîce nâ’ibi İmâm-ı A‘zam kasabasında oturur, gâhîce yetmiş aded nevâhî kurâların devr eder.
EÇS IV 332a
Evsâf-ı sevâd-ı mu‘azzam ve belde-i kadîm, sitâyiş-i burc-ı evliyâ ve mahmiyye-i dîn [ü] dünyâ, tahtgâh-ı ekâsire-i Enûşirvân ve pây-i taht-ı Âl-i Abbâsiyân, binâ-yı Amâlika-i Bâğ-ı ibn Dâd, ya‘nî Irâk-ı Bağdâd-ı behişt-âbâd