İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IV 338b
Ve hâkim-i râbi‘ aşere çavuşlar kâtibidir.
EÇS IV 338b
Bu eyâlet-i Bağdâd iltizâm ile zabt olunduğundan hîn-i tahrîrde hâss-ı hümâyûnlardan mâ‘adâ kurâlarında timâr ve ze‘âmet olduğundan on beşinci zâbit alâybeğidir.
EÇS IV 338b
Ve on altıncı zâbit çeribaşıdır.
EÇS IV 338b
Ve on yedinci zâbit timâr defterdârıdır.
EÇS IV 338b
Ve on sekizinci zâbit defter kethudâsıdır.
EÇS IV 338b
Ve on dokuzuncu zâbit defter emînidir. Bunların ze‘âmet ve timâr olan kurâlarında hükm etdikleri zemîne "Kânûn-ı Süleymân Hân üzre arz-ı memleket" deyü add olunur.
EÇS IV 338b
Bu hâkimlerden aşağı yigirminci hâkim yeniçeri ocağından paşa yanında muhzır ağa çobracısıdır. Gerçi kırk oda yeniçeri çobracıları dahi vardır ammâ hükûmetleri serbest değildir. Ancak kendi neferâtlarına zâbitlerdir.
EÇS IV 338b–339a
Ve yigirmi birinci 339a zâbit yeniçeri ocağında başçavuşdur.
EÇS IV 339a
Ve yigirmi ikinci zâbit yeniçeri efendisidir.
EÇS IV 339a
Ve yigirmi üçüncü zâbit rûznâmecidir.
EÇS IV 339a
Ve yigirmi dördüncü mevkûfâtcıdır.
EÇS IV 339a
Ve yigirmibeşinci muhâsebecidir.
EÇS IV 339a
Ve yigirmi altıncı muhtesib ağadır.
EÇS IV 339a
Ve yigirmi yedince tâhir subaşıdır.
EÇS IV 339a
Ve yigirmi sekizinci şâhbenderdir.
EÇS IV 339a
Ve yigirmi dokuzuncu iç kal‘a dizdârıdır.
EÇS IV 339a
Ve otuzuncu taşra kal‘a dizdârıdır.
EÇS IV 339a
Ve otuz birinci İmâm-ı A‘zam kal‘ası dizdârıdır.
EÇS IV 339a
Ve otuz ikinci hâkim Şat mukâbelesinde Kuşlar kal‘ası dizdârıdır.
EÇS IV 339a
Kal‘a-i Bağdâd'ın cümle ağavâtların ve cümle kulların bildirir
EÇS IV 339a
Evvelâ otuz üçüncü hâkim sağ kolağası cümle bin beş yüz askere mâlikdir.
EÇS IV 339a
Ve otuz dördüncü hâkimi sol kolağasıdır kim beş yüz aded leşkere mâlikdir.
EÇS IV 339a
Ve otuz beşinci hâkim yerli yeniçeri ağasıdır kim bunlar da yeniçeri keçesi geyer cümle üç bin aded güzîde tüfeng-endâzı vardır ammâ Hak belâ vermesin çoğu Şî‘îlerdir.
EÇS IV 339a
Ve otuz altıncı hâkim azeb-i hisâr ağasıdır. Bunlar cümle iki bin aded Şî‘î şekline karîb garîb âdemlerdir.
EÇS IV 339a
Ve otuz yedinci hâkim yerli cebeci ağasıdır kim bin aded askere mâlikdir.
EÇS IV 339a
Ve otuz sekizinci hâkim yerli topçusudur kim bin aded askere mâlikdir.
EÇS IV 339a
Ve otuz dokuzuncu hâkim barutçu başıdır kim cümle bin aded üstâd barutçulara mâlikdir ve cümle kahve döğücüler bunlara mensûbdur. Ve bu Bağdâd'ın barûdu kadar keskin barûd meğer diyâr-ı Firengîstân'da İngilis barûdu ola.
EÇS IV 339a
Ve kırkıncı zâbit mi‘mâr başıdır kim şeb [u] rûz kal‘a imâr etmededir.
EÇS IV 339a
Ve kırk birinci hâkim şehremînidir, askeri yokdur ammâ cümle şehrin her umûru andan sorulur.
EÇS IV 339a
Ve kırk ikinci zâbit harâc ağasıdır. Cemî‘i keferelerden mâl-ı hazîneyi tahsîl edüp kula vazîfe-i mu‘ayyenelerin verir.
EÇS IV 339a
Ve kırk üçüncü zâbit Âsitâne sipâh kethudâyeridir ammâ yeniçeri serdârı ağadır, mahsûs serdârı yokdur.
EÇS IV 339a
Ve kırk dördüncü zâbit ze‘âmet defterdârıdır. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS IV 339a
El-hâsıl bu belde-i Bağdâd elli ağalık ve yetmiş aded tuğ sâhibi hâkimlik add olunur.
EÇS IV 339a
Bu tahrîr olunan üzre Gâzî Murâd Hân derûn-ı kal‘a-i Bağdâd'a cümle-i cümele seksen yedi bin yedi yüz asker hemân Bağdâd içre kul kor ve doksan bin asker dahi Sadrıa‘zam Kara Mustafâ Paşa ile hâric-i sûrda muhâfazacı koyup kendüleri azm-i Dârü's-saltana ederler.
EÇS IV 339a
Ve Sadrıa‘zam dahi Melek Ahmed Paşa ile "Azm-i hudûd-ı Acem!" deyüp doksan bin askerle Derne ve Derteng ve Semâvât ve Bayat ve Debâlâ ve Vâsıt ve Gerend hudûdlarına varup şâh ile hudûdlar kesüp akd-i sulhlar olup tarafeynden elçiler çıkup Kara Mustafâ Paşa der-i devlete gelüp Melek Ahmed Paşa efendimiz Diyârbekir'de kalup cânib-i Bağdâd nizâm u intizâm buldu. Ba‘dehû Melek Paşa Murâd Hân'ın fermân-ı pinhânı üzre Kürdistân'da İmâdiyye Muzûrî Hâkimi Sultân Yûsuf Hân'ı ele getirüp niçe bin âdemin katl edüp hânı kal‘a-i Diyârbekir'de haps edüp ba‘dehû bin kîse mâlın alup bu intikâm haberi Murâd Hân'ın hâlet-i nez‘ine varınca Murâd Hân'a bu meserreti dediklerinde "İlâhî Melek Ahmed, mu‘ammer olup düşman şerrinden emîn olasın!" deyü hayr du‘â edüp nîm sâ‘atden dâr-ı fenâdan dâr-ı bekâya sene 1048 târîhinin mâh-ı (---) (---) (---) merhûm olup şehr-i İslâmbol vâveylâ ile dolup Murâd Hân'ı Atmeydânı'nda pederi cenbinde defn edüp bürâder-i kîhteri olan Sultân İbrâhîm ibn Ahmed Hân'ı taht-nişîn pâdişâh-ı müstakil etdiler. Melek Ahmed Paşa Murâd Hân'ın mevtin istimâ‘ edüp "el-Hükmü lillah!" deyüp Yûsuf Hân'ın bin kisesin alup kal‘adan ıtlâk edüp yine mansıbın mukarrer eder. Yûsuf Hân da yıkılup mansıbına gider, ve's-selâm.
EÇS IV 339a
Ezîn-cânib bu hakîr Bağdâd'a Murtezâ Paşa hükûmetinde gelişimiz ve paşaya ricâ edüp defterhâne-i pâdişâhîye mürâca‘at edüp kânûn-ı Süleymân Hân üzre Eyâlet-i Bağdâd'da ne kadar hükûmet-i sancağ var ise anları beyân eder
EÇS IV 339a–339b
Evvelâ eyâlet-i Bağdâd-ı İremezâtü'l-imâd-ı Irâk cümle on sekiz sancakdır. Ve hazîne defterdârı ve defter kethudâsı ve timâr defterdârı ve defter emîni vardır. Yedi sancağında sâ’ir memleketlerdeki gibi ze‘âmet timârları olan yerlere arz-ı 339b memleket derler.
EÇS IV 339b
Evvelâ sancağ-ı Hille ve sancağ-ı Zeng-âbâd ve sancağ-ı Cevâzir ve sancağ-ı Rûm Nâhiye ve sancağ-ı Cengûle ve sancağ-ı Karadağ ve bunlardan mâ‘adâ on bir sancakda timâr ve ze‘âmet yokdur. Ancak sancağında sancak beğleri hâssı vardır ve bazı kurâların mezâri‘leri ber-vech-i tahmîn beğlere hâs verilmişdir. Bu vilâyetlere arz-ı Irâk deyü add olunur kim sancakları bunlardır:
EÇS IV 339b
Evvelâ sancağ-ı Derteng ve sancağ-ı Semâvât ve sancağ-ı Bayat ve sancağ-ı Derne ve sancağ-ı Debâlâ ve sancağ-ı Vâsıt ve sancağ-ı Gezend ve sancağ-ı Demirkapu, sancağ-ı Karâniyye ve sancağ-ı Gîlân-ı Irâk ve sancağ-ı Âl-i Sâh. Bunlar güzîde ma‘mûr u âbâdân sancaklardır kim niçesi hudûd-ı Acem'dedir.
EÇS IV 339b
Ve bu eyâlet-i Bağdâd'a tâbi‘ eyâlet-i İmâdiyye Bağdâd'ın şimâlinde vâki‘ olmuş bir ülke-i azîmdir. Hâkimi mülkiyyet üzre mutasarrıfdır, azl [ü] nasb kabûl etmezler, ellerinde hatt-ı şerîfleri vardır ve Âl-i Abbâsiyân neslindendirler. İnşâallah mahalliyle kânûn-ı âyînleri ve şehri imâristânları tahrîr olunur.