İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IV 339b
Ve eyâlet-i Basra, Bağdâd'ın cenûbunda vâki‘ olmuşdur. Şattu'l-Arab kenârında eyâlet-i azîmdir. Süleymân Hân'da hâkimi mülkiyyet üzre mutasarrıf idiler ammâ Murtezâ Paşa henîm feth edüp Efrâsiyâb oğlu Hüseyin Paşa Âl-i Osmân'a itâ‘at edüp Osmânlı eyâleti olmuşdur.
EÇS IV 339b
Ve eyâlet-i Lahsa, mülkiyyet üzre mutasarrıflardır ancak her sene Âl-i Osmân'a ve her mâh vezîr-i Bağdâd'a hedâyâları gelmek kânûn-ı Süleymân Hân'dır. (---) (---) (---)
EÇS IV 339b
Bâlâda tahrîr olunan sancak beğlerinin hâsların beyân eder
EÇS IV 339b
Evvelâ Bağdâd vezîrinin hâss-ı hümâyûnu on kerre yüz bin ve altı bin akçedir ve eyâletinden paşaya ber-vech-i adâlet dörd yüz kise hâsıl olur. Yetmiş altı pâre aklâm-ı hâsların cümlesin paşa iltizâm üzre zabt edüp fâ’ide ve zarar her ne ise kendüye olur. Ve Melek Ahmed Paşa kendü kalemiyyesinden yüz kise kula mevâcib vermeği kânûn edüp Şâm Tarabulusu'ndan Bağdâd'a gelen mâl Âsitâne'ye gider oldu. Ve kırk bin kulun gılâlı anbârların paşalar zabt eyleyüp zarar ederse tazmîn eder ve üç ayda bir paşa defterdâr ile ve kırk kalem dîvân-ı Irâk halîfeleriyle her üç ayda iki bin beş kise masrûf-ı Bağdâd'dır. Senevîsi cümle-i cümele sekiz bin yigirmi kise eder, ammâ şimdi tenzîl oldu derler. Ve cemî‘i mühimmât u levâzımât cümle hayr u şer paşadan sorulur büyük hükûmetdir kim diyâr-ı Acem'de Bağdâd hâkimine halîfetü'l-hulefâ derler.
EÇS IV 339b
Ve hâss-ı hümâyûn-ı Bağdâd monlâsı senevî sekiz yüz akçedir. Mansıbının dahi ber-vech-i adâlet cevv-i ma‘dûdu yigirmi bin guruş eder. Ve cümle (---) niyâbeti ve nâhiyesi vardır.
EÇS IV 339b
Eyâlet-i Bağdâd'da cümle (---) aded kazâlardır. Ba‘zısı bî-nef‘ kazâ-yı âsumânîlerdir. Bâlâda tahrîr olunan sancaklar elbette birer kazâdır, mükerrer tahrîri tatvîl-i kelâmdır. Hâss-ı hümâyûn-ı yeniçeri ağası üç bin guruşdur, ammâ ağalar yeniçeri kuvvetiyle yüz bin guruşa kâyil değillerdir.
EÇS IV 339b
Hâss-ı ümerâları beyân eder: Evvelâ hâss-ı mîr-i livâ-i Zeng-âbâd 270.000 ammâ Hille sancağı hâlâ eyâlet olmuşdur. Hâss-ı hümâyûnu 951.000 ve livâ-i Cevâzîr 220.000 ve livâ-i Rûm Nâhiye 445.000 ve livâ-i Cengûle 200.000 ve livâ-i Karadağ hâlâ hükûmetdir, hâssı 804.287 ve livâ-i Derteng 520.000 ve livâ-i Semâvât 255.000 ve livâ-i Derne 406.931 livâ-i Debâlâ 426.000 ve livâ-i Karahân 200.000 livâ-i Gîlân 200.000 ve livâ-i Âl-i Sâh 200.000 ve ze‘âmet-i kethudâ-yı defter-i Bağdâd 100.000 ve ze‘âmet-i defterdâr-ı timâr-ı Bağdâd 80.000 ve livâ-i Vâsıt 230.000 ve hâss-ı livâ-i Gezend 239.360 ve hâss-ı livâ-i Napur 200.000.
EÇS IV 339b
Bu mahalde cümle ümerâların hâss-ı hümâyûnları tamâm oldu.
EÇS IV 339b
Sitâyiş-i zemîn-i eşkâl-i cirm-i kal‘a-i Bağdâd-ı ferah-âbâd-ı behişt-âbâd
EÇS IV 339b–340a
Evvelâ kal‘a-i Bağdâd-ı İremezât-ı hâk-i Irâk'ın çöl [ü] çölistân berr [ü] beyâbânı içre Kamerü'l-Kum çölü gibi ve Deşt-i Kıpçak hâmûnu gibi bir vâdî-i tepe içre vâki‘ olmuş Şattu'l-Arab'ın cânib-i şarkîsinde sâhil-i Şatt'da 340a şekl-i murabba‘dan tûlânîce vâki‘ seng-i beyâz ve tula-i feyyâz ve kireç ve cibir ve kec ve cıbıs ve Horasânî ile mebnî bir kal‘a-i hısn-ı hasîn ve sedd-i metîn bir sûr-ı üstüvârdır kim bu kevn-i kec-rev-i gerdûn-ı devvâr-ı kec-reftârda eyle bir sedd-i İskender-vâr ve bir rabât-ı mu‘azzam hisâr-ı üstüvâr bu felek-i rûy-ı zemînde deyyâr görülmemişdir. Niçe yüz sa‘b püşteler üzre evc-i semâya müntehî kal‘a-i serâmedler vardır. Ammâ bu bir pest sahrâda bî-havâle olup cümle kârı benî Âdem destiyle inşâ olunduğu cihetden pest zemînde böyle bir kirmân ve bunun gibi bir pürgaz-ı sedd-i îmân {kal‘a} görülmemişdir kim sedd-i Irâk-ı Dâdyân'dır ve cânib-i erba‘asında birer merhale yer mesâfe-i ba‘îdeden bu kal‘a-i Bağdâd'a nazar olunsa bi-emrillahi Ta‘âlâ bir mehâbet ü salâbet üzre nümâyişli bir kirmen-i kirmândır kim bi'l-mehâbe gören düşmanların zehresi çâk olur ve harâb etmeğe sa‘y edenlerin vücûdu hâk olur. Zîrâ bizzât Hazret-i Risâlet-penâh'ın nazargâh-ı bâtınîsidir kim hayr du‘âları berekâtıyla {Bağdâd} imâr olmuşdur.
EÇS IV 340a
Sebeb-i imâristân-ı Bağdâd: Evvelâ bâlâda zikri sebkat eden Eski Bağdâd'ı Buhtunnasr harâb etdikden sonra altı yüz sene harâb yatup ba‘dehû Hazret-i Risâlet-penâh yigirmisine bâliğ iken Enûşirvân-ı âdil Eski Bağdâd'ı yigirmi senede imâr etdikde bir zelzele-i azîm olup Eski Bağdâd harâb oldu ve Enûşirvân sâhil-i diyârda sayd [u] şikârda bulunup halâs oldu. Hemân ol ân âdil Enûşirvân Hazret-i Risâletden mübârek ağzı yarın taleb edüp Hazret'in ağzı yârıyla Tâk-i Kisrâ'yı binâ etdi. Hâlâ eser-i binâsı mu‘cize-i Resûl olmağile sâbite bir binâ-yı âliyedir.
EÇS IV 340a
Ba‘dehû Eski Bağdâd zelzeleden harâb kalup Hazret-i Risâlet'e kırk yaşında nübüvvet geldikde ahâlî-i Irâk'dan ve evlâd-ı Amâlık'dan Bâğ ve pederi Dâd {nâm kimesneler} Hazret'e varup îmân getirüp Bâğ ve pederi Dâd bir kal‘a binâ etmeğe Hazret'den me’zûn olduklarında Hazret buyurdular kim "Ey Bâğ ve Dâd, {binânız} dâr-ı Nu‘mân-ı na‘îmân-ı dârü'l-hilâfe-i Bağ-Dâd ola" deyü buyurdular.
EÇS IV 340a
Andan Bâğ ve Dâd kat‘-ı menâzil ederek hâk-i Irâk'a gelüp Bâğ ve Dâd kal‘a bünyâd etdiklerinden anınçün vech-i tesmiyyesi Bağdâd'dır ve Hazret'in nutk-ı dürer-bârlarıyla binâ olunduğundan inşâallâhu Ta‘âlâ inkırâzu'd-deverân ma‘mûr u âbâdân durur.
EÇS IV 340a
Ve Hazret-i Risâlet buyurdukları üzre "Dâr-ı Nu‘mân ola!" dedikleriyçün Hazret-i Nu‘mân ibn Sâbit kim Hazret-i İmâm-ı A‘zam'dır, bu şehr-i Bağdâd'ın {Kûfe şehrinde} vücûda gelüp dîn-i Muhammedî'yi âşikâre etmişdir. Ve Hazret'in "Dâr-ı nu‘mân-ı dârü'l-hilâfe ola!" buyurduklarından şehr-i na‘îm ve ma‘mûr u müzeyyen ve ganîmet şehr-i dârü'l-hilâfe olmuşdur. Ve Hazret'in nutk-ı dürer-bârlarıyla binâ olunduğiyçün hâlâ eyle mehâbet ü salâbet ve mesâfe-i ba‘îdeden nümâyişli bender-i şehr-i mu‘azzam bu edîm-i arzda inşâ olunmamışdır.
EÇS IV 340a
Ve kal‘a dîvârı üzre âheste âheste yürümek ile kal‘a-i Bağdâd'ın çâr kûşesi dâ’iren-mâdâr, Bağdâd-ı üstüvâr yigirmi sekiz bin sekiz yüz adımdır kim iki buçuk fersahdan iki yüz adım eksik kal‘adır. Zîrâ her fersah on iki bin adımdır. Bu hisâb üzre sûr-ı Bağdâd iki fersah ve dörd bin sekiz yüz adım ihâta eder kal‘a-i kebîrdir. Mîl hisâbı üzre kal‘a-i Bağdâd yedi mîl sekiz yüz adım ziyâdedir ve her mîl dörder bin adımdır. Eğer mîl hisâbı ve eğer Ekrâd melmak hisâbı üzre kal‘a-i Bağdâd (---) sâ‘atde devr olunur. Ammâ Şattu'l-Arab'ın cenûb tarafı kûşesinden Akkapu cânibinden tâ İmâm-ı A‘zam tarafındaki kal‘a-i Bağdâd kûşesine gelince kal‘a-i Bağdâd'ın handakı hârici kenârıyla hisâr-ı Bağdâd'ın dâ’iren-mâdâr cirmi kâmil otuz bin hatve-i levendânedir. Ammâ handakı ol kadar amîk değildir, ammâ altmış zirâ‘ enlidir. Şattu'l-Arab tuğyân ile cereyân itse handak Şattu'l-Arab ile leb-ber-leb olur. Ve Akkapu tarafı handakı gâyet vâsi‘ ve arîz ve amîkdir. (---) kat kal‘a dîvârıdır.
EÇS IV 340a–340b
Cümle rıhtım-ı binâ-yı Şeddâdî'dir kim bu kal‘a dîvârının iç yüzü cümle dâ’iren-mâdâr kemer kemer binâ olunmuş sûr-ı pür-tâklardır. Hatta Murâd Hân-ı Râbi‘ kal‘a-kûp top güllelerin âdem kellesi kadar urdukda mezkûr kemerlerin mâbeynlerine gülleler isâbet edüp tula binâdan gülle cirmi kadar yerden güzer edüp gayrı dîvâra zarar etmezmiş, ammâ cümle seng kayalar 340b olsa darabât-ı topdan kal‘a münhedim olurdu ammâ Horasânî ile tula binâ olmağın hâlâ niçe bin âdem kellesi kadar top güllesi sîne-i pûr-kîne Bağdâd'a dâğ-ı derûn olup durur. Ve bu kal‘a dîvârının handakından tâ dendân-ı bedenlere varınca kaddi altmış arşın bâlâdır ve bedenler üzre dîvârının enniliği ba‘zı yeri on zirâ‘ ba‘zı mahallinin on beş zirâ‘, arîzdir. Ve handakından iç yüzü kenârıyla hisâr-ı piçe dîvârı gâyet metîn ve müstahkem olduğundan mâ‘adâ tüfeng-endâz mazgal delikleriyle ârâste ve niçe bin dirsekler ile pîrâste olmuş hisâriçe bir hâşit bir kat dahi sûrdur. Ammâ bu kal‘a-i Bağdâd'ın cânib-i kıblesinde Şattu'l-Arab kenârında olan dîvârı önünde aslâ ve kat‘â handakı yokdur. Cümle der-i dîvârların nehr-i Şattu'l-Arab döğüp ba‘zı zamân Şatt tuğyân etdikde kal‘a dîvârlarına rahne verüp yine ta‘mîr ü termîm ederler. Hatta Paşa sarâyının niçe kasırlarının pây-ı kârgîrleri nehr-i Şatt içre binâ olunmuşdur.
EÇS IV 340b
Ve bu mahalde derûn-ı Bağdâd'da şiddet-i hârdan emân bulmak içün sarâylar vardır. Ba‘zı zamân Şatt, Bağdâd içre girüp bu serdâbları mâl-â-mâl olur. Zîrâ Bağdâd'ın cümle imâreti Şat kenârı semtine vâki‘ olmuşdur kim cemî‘i burc [u] bârûlar üzre Şatt'a nâzır hânedânlardır. Ve bu tarafda kal‘a-i Bağdâd'ın aslâ havfi yokdur. Zîrâ nehr-i Şatt'a karşu kıble tarafı ka‘be hâki Kuşlar kal‘ası cânib bir kurşum menzili mesâfe-i ba‘îdede nehr-i azîm olmağile bu tarafdan Bağdâd'ın bâk u pervâsı yokdur ve bu tarafda imâreti çokdur. (---) (---) (---)
EÇS IV 340b
Kat-ender-kat dîvârdır kim kaddi elli zirâ‘-ı melikî âlîdir. Ve Şatt kenârında (---) kullesi köşesinden tâ cânib-i şimâle İmâm kûşesinden burca varınca kal‘a dîvârı (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) Ve,
EÇS IV 340b
Bağdâd kal‘asının cemî‘i kulle vü tabya ve dirsek ü ebrâcları ve dendân-ı bedenlerin ayân u beyân eder
EÇS IV 340b
Evvelâ kal‘a-i Bağdâd'ın dâ’iren-mâdârında cümle (---) (---) aded kulle-i derbend-i meşâlardır kim her biri gûyâ birer Kahkahâ kal‘asıdır. Bu diyârda kullelere burc derler. Evvelâ cümle ebrâclardan metîn u muhkem kal‘anın Akkapu semtinde ve Cenâb cânibinde burc-ı azîm gâyet metîn kulle-i azîmdir ve İmâm-ı A‘zam kapusu kurbünde Hasan Paşa kullesi ve Yassı kulle ve Muzlim Kapu kullesi ve Şehâbeddîn kurbünde Küçük Hasan Paşa tabyası ve Melek Ahmed Paşa tabyası ve Zülfikâr depesi üzre tabya-i Azîm.
EÇS IV 340b
Bu kulleler cümle şehrin içindeki sahrâlarda kırk ellişer aded balyemez toplu kullelerdir kim her birinde yigirmi âdem sığar kullelerdir. Ve cümle (---) mazgal delikli dirseklerdir kim her biri birin korudurlar ve sûr-ı Bağdâd'ın etrâfında cümle yigirmi dörd bin bedendir kim kerrât ile hisâb olunmuşdur. Hîn-i muhâsarada her bedende ikişer tüfeng-endâz lâzımdır. Tâ bu mertebe bârû-yı azîmdir ve her gice bu bedenler üzre sekiz bin âdem tâ vakt-i sabâha dek "Allah yekdir yek!" deyüp nevbet beklerler. Ve her şeb-i yeldâda kırk ağa pür-silâh kol dolaşup hâb-ı gafletde yatan pâsbânlara yüzer aded deste çub urup ta‘zîr eder, pür-silâh âmâde bulunan nigehbânlara ihsân edüp her şeb şehrin cemî‘i zurefâları çeng ü çigane ve sâz u söz ve mutrıbânlarıyla kal‘a bedenleri üzre varup sabâha dek bir hay-huy fasıl ve helvâ sohbetleri olup Hüseyn-i Baykara fasılları etmeğe ruhsat verilmişdir, ammâ şarâb işreti memnû‘dur.
EÇS IV 340b
Der-beyân-ı mehterhâne-i Âl-i Osmânve kös-i hâkânî
EÇS IV 340b–341a
Evvelâ ba‘de'l-ışâ ve vakt-i Şâfi‘îde sekizer kat mehterhâne-i Âl-i Osmânî faslı olur kim Mısır mehterleri faslından mükemmel fasıl ederler ve bir serhadde böyle mükellef mehterhâne yokdur. Cümle kırk neferdir. Kaçan kim İçkal‘ada fasıl etdiklerinde Şatt aşrı Kuşlar kal‘asında ve İmâm-ı A‘zam kal‘asında râygân istimâ‘ olunur. Ammâ bir mefret kös-i hâkânî vardır. Kaçan üstâd-ı kös-zen köse velvele ve debdebe etdikce bir mesâfe-i çölistân-ı Bağdâd'dan istimâ‘ 341a olunur. Zîrâ üç ayak nerdübân ile çıkılır bir bakırdan işlenilmiş kös-i azîmdir kim Bağdâd kösü Rûm u Arab u Acem'de meşhûr[dur].
EÇS IV 341a
Sûr-ı Bağdâd'ın cemî‘i kapuların beyân [eder]
EÇS IV 341a
Evvelâ cânib-i şimâle İmâm-ı A‘zam kapusu (---) kat sa‘b u metîn demir kapulardır ve handakı üzre cisri dahi kavîdir ve handaka nâzır mefred balyemez topları vardır. Her biri ejder-i heft-ser gibi âteş-feşân toplardır.
EÇS IV 341a
Ve dahi cânib-i garba nâzır Karanlık kapu (---) kat demir bâb kapulardır kim her biri derveze-i İskender'dir. Handakı ve cisri dahi metîndir ve mehîb balyemez topları vardır. Bağdâd'ın bir kulle-i metîni bu mahaldir kim Acem bu mahalde kapanup ceng-i azîm olmuşdur. Ve bir muzlim yerde vâki‘ olmağile Karanlık kapu derler.
EÇS IV 341a
Ve dahi Ak kapu, cânib-i şarkda berr-i Acem'de nehr-i Diyâle cânibine meftûh (---) kat demir kapular ve cümle bâblardan handakı ve cisri kavîdir.
EÇS IV 341a
Ve dahi Cisir kapusu, cânib-i kıbleye mekşûf (---) kat kapudur, handakı yokdur, Şat kenârıdır.
EÇS IV 341a
VeTılsım kapusu, Karanlık kapusu ile Ak Kapu mâbeyninde bir küçük kapudur ammâ dâ’imâ kapalıdır, ammâ mezkûr dörd aded kapular meftûhdur.
EÇS IV 341a
Kal‘a-i Irâk'ın İçkal‘ası eşkâlin beyân eder
EÇS IV 341a
Evvelâ bu İçkal‘a taşra sûr-ı kebîrin cânib-i şarkîsinde bir düz yerde şekl-i murabba‘ bir seng ve tula binâ bir kal‘a-i ra‘nâdır. Etrâfında handakı (---) ve dâ’iren-mâdâr cirmi (---) (---) adımdır. Ve cânib-i kıbleye ve şehr içine mekşûf bir kapusu var ve bir uğrun kapusu var dâ’imâ mesdûd durur. {Sene (---) târîhinde Bekir Subaşı Celâlî olup Bağdâd'a kapanup Acem şâhına haber gönderdi kim "Şâhım, Bağdâd senin, sarâyına gelesin!" deyü haber gönderüp şâh geldikde Celâlî Bekir kal‘ayı şâha vermeyüp cenge âheng ederken Celâlî Bekir oğlu Dervîş Muhammed bu iç kal‘anın mezkûr handak kapusun açup şâh askerin Bağdâd'a koyup Acem istîlâ etdüği menhûs Uğrunkapusu'dur kim hâlâ mesdûddur}. Ammâ büyük kapusunun dâhilinde şeb [u] rûz cümle dîdebânlar pür-silâh âmâdedirler. Bilmedikleri âdemi kal‘aya komak ihtimâlleri yokdur. Zîrâ cümle cebehâne ve hazîne ve barûd-ı siyâh ve cümle erzâk-ı sipâh bu İçkal‘a'da mahfûzdur. Bu kal‘ada başka dizdâr ve cümle (---) aded neferât-ı kerrâr vardır. Ve derûn-ı hisârda cümle (---) hâk-i amber-pâk ile mestûr bâğsız ve bâğçesiz hâne-i ma‘mûrlardır.
EÇS IV 341a
Ve bir Murâd Hân câmi‘i var ammâ bânî-i evveli Süleymân Hân'dır. Âb-ı hayât kuyuları ve cebehâne mahzenleri ve gılâl anbârları ve Şâtır Hüseyin Paşa hammâmı vardır, ammâ hân ve çârsû-yı bâzârı yokdur.
EÇS IV 341a
Kal‘a-i Bağdâd'ın cemî‘i câmi‘lerin beyân eder
EÇS IV 341a
Evvelâ şehr-i Bağdâd cümle altı yüz altmış aded mihrâbdır.
EÇS IV 341a
Cümleden selâtîn-i selef câmi‘i Cürce başında Hulefâ câmi‘i, kubbeli ve minâreli ma‘bedgâh-ı kadîmdir.
EÇS IV 341a
Ve Cisir kapusunun iç yüzünde Hasan Paşa câmi‘i, kubbeli ve iki minârelidir.
EÇS IV 341a
Ve Paşa Sarâyı kapusu önünde Süleymâniyye câmi‘i, kubbeli ve minârelidir.
EÇS IV 341a
Ve İmâm-ı A‘zam kapusunun iç yüzünde Murâd Paşa câmi‘i, ve ta‘mîr ü termîm-i Murâd Ağa, kubbeli ve iki minârelidir.
EÇS IV 341a
Ve Penc-i Alî yolunda Hâtûniyye câmi‘i, kubbeli ve minâreli câmi‘dir.
EÇS IV 341a
Ve yine Penc-i Alî kurbünde Cisr-i Hâniyye câmi‘i, minâreli câmi‘dir.