İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IV 346b
Bu hâk-i Bağdâd'ın letâfeti sebebiyle nahl-i hurma serâmed olur. Zîrâ zemînine niçe bin peygamberân ve nize kerre yüz bin kibâr-ı kümmelîn-i âlimân bu zemîn-i Medâyin'e hayr du‘â-yı firâvân edüp anların du‘âları berekâtıyla bu hâk-i Bağdâd bir vâsi‘atü'l-aktâr ve rahîsatü'l-eşcâr bir dâr-ı diyârdır kim bu edîm-i arzda deyyâr-ı mânendi yokdur. Zîrâ vilâyet-i vâsi‘i ma‘mûr ve dâ’imâ halkı mesrûr, buk‘aları hûb ve hâk-i pâki beyne'n-nâs merğûb ve mezâri‘âtları vâfir ve hayrât [u] berekâtları mütekâsirdir. Ve bu arâzî-i Irâk'da niçe bin aded künûz-ı azîme ve defâyin-i cevâhir-i cesîme ve habâyâ-yı kesîre ve metâlib-i azîze vardır. Ve niçe yüz aded hükmü mensûh olmuş mutalsamât-ı garîbe âsârları var kim âdem hayrân olur. Hatta müverrih Mıkdısî-i Yarmenî eyle terkîm eder kim zemîn-i Medâyin'de bir hatve arz-ı hâliye yokdur kim anda medfûn bir genc-i Kârûn olmaya. Ve hâlâ Tâk-i Kisrâ'dan mâ‘adâ ı‘mâl-i sâbileden ve ı‘lâm-ı hâbileden ve âsâr-ı azîme ve etvâr-ı acîbeden niçe bin aded âsâr-ı binâlar ve rasîf ve tur‘a ve Şeddâdî binâlar var kim benî Âdem gördükde ta‘accübâne engüşt ber-dehen eder. Hâlâ bu diyârın mezra‘aları vâfir ve hayrât [u] berekâtları mütekâsir ve deşt-i hâmûnları nahlistân-ı gülistânlı arz-ı mukaddesdir. Ahâlîlerinin ni‘metleri firâvân ve zemîninin enhârları cârî ve revân bir şehr-i âbâdândır kim cemî‘i selâtîn-i mülûk mâbeyninde hasretü'l-mülûk bir şehr-i Irâk'dır. El-hâsıl bu hâk-i pâkde acâ’ibât-ı dehrden ve garâ’ibât-ı asırdan niçe bin âsâr-ı ibret-nümâlar vardır.
EÇS IV 347a
Andan Hazret-i Şeyh Bişri'l-Hâfî radî, andan Hazret-i Şeyh Ebûbekiri'ş-Şebenkî radî, andan Şeyh Sa‘îd radî, andan evlâd-ı İmâm Mûsâ Kâzım Hazret-i Şeyh İsmâ‘îl ve Hazret-i Şeyh İbrâhîm radıyalllahu anhüm, andan Hasanu'n-Nûrî radî, andan Hazret-i Şeyh Cemîl radî, andan Hazret-i Şeyh Hasan kuddise sırruhu'l-azîz, andan Hazret-i Şeyh Ma‘rûf-ı Kerhî radî, andan Hazret-i Şeyh Halîl radî, andan Hazret-i Şeyh Hallâc-ı Mansûr-ı maslûb-ı sa‘îd ü şehîd radî, andan Hazret-i Şeyh Müftî-i esrâr-ı İlâhî ve mücâhid-i envâr-ı nâ-mütenâhî, andan Hazret-i Şeyh Serîr-i Sakatî kuddise sırruhu'l-azîz, andan Hazret-i Behlûl Dânâ radî, andan en-Nesîbe Zübeyde hâtûn-ı Halîfe Hârûnu'r-Reşîd radî, andan Hazret-i Şeyh Zünnûn-ı Mısrî radî, andan Hazret-i Baba Çoban radî, andan Hazret-i Baba Çirkin radî, andan makâm-ı Hazret-i Yûşa‘ Nebî aleyhi's-selâm.
EÇS IV 347a
Bağdâd-ı behişt-âbâd etrâfında olan meşâyihân ve kibâr-ı ulemâ ve evliyâullahların makâmı ziyâretlerin ayân u beyân eder
EÇS IV 347a
Evvelâ Hazret-i Muhammed Züherî radî, andan Hazret-i Şeyh Muhammed Havlânî radıyallah, andan makâm-ı Hazret-i Avn b. Alî radî, andan Hazret-i Ca‘fer-i Tayyâr radî, andan makâm-ı Hazret-i Nûh Nebî aleyhi's-selâm, andan Hazret-i İmâm Hamza radî, andan makâm-ı Hazret-i İbrâhîm aleyhi's-selâm.
EÇS IV 347a
Nehr-i Şattu'l-Arab ve nehr-i Diyâle'nin karşu cânibinde olan kibâr-ı evliyâullahı ve sâ’ir izâmların merkadlerin beyân eder
EÇS IV 347a
Evvelâ Hazret-i Selmân-ı Pâk, berberlerin pîridir. Yılda bir kerre yüz bin âdem cem‘ olup azîm teferrücler olur, azîm âsitânedir. Andan Hazret-i Meryem binti Umrân radî, andan makâm-ı Ûc. Ve bu cânibde niçe yüz ziyâretler vardır ammâ ziyâret etdiğimiz bunlardır ve bu Bağdâd burc-ı evliyâdır ancak Aşere-i Mübeşşere'den gayrı bu hâkde niçe kerre sadlek kibâr-ı evliyâullah vardır. Ba‘zısı çöl ü çölistânda ve arslan u kaplan u bülbülistânda medfûn olduklarından ziyâretleri mümkin değildir, ammâ hâmûn-ı Kerbelâ ve deşt-i Necef pür melâmetler ile müzeyyendir, hisâbın Cenâb-ı Bârî bilir, ammâ ziyâret edüp bu âsî yüzümüz sürüp bir hatm-i şerîf yâhûd bir Yâsîn-i şerîf yahûd Fâtiha-i şerîf hedâyâ ile varup Arapça hadîs-i şerîfine imtisâlen ziyâret edüp ervâh-ı şerîflerinden istimdâd taleb etdiğimiz bu tahrîr etdiğimiz ziyâretlerdir. Himmetleri hâzır u nâzır ola. Rahmetullahi aleyhim.
EÇS IV 347a
Hazret-i İmâm-ı A‘zam ve hümâm-ı akdem Nu‘mân ibn Sâbit hazretlerinin {Mansûr-ı Devânıkî Bağdâd'ı binâ edüp kazâsın İmâm-ı A‘zam'a teklîf edüp kazâdan ibâ etdiğiyçün haps olunup seksen yaşında mahpusda merhûm oldu. Rahmetullahi aleyh} civârında medfûn olan evliyâ-i kibâr ve meşâyih-i izâm ziyâretlerin ayân u beyân eder
EÇS IV 347a
Evvelâ âfitâb-ı nihânî, kamer-i zindegânî Hazret-i Şiblî ve Şeyh Sa‘îd memlûklarıdır radî, andan merkad-i pür-envâr Hazret-i Beşîr el-Hâc hemîşe pâ-bürehne ve ser-bürehne gezerdi. Emr-i azîm sultândır.
EÇS IV 347a
Andan merkad-i kutb-ı âlem-i rûhânî, ma‘den-i hikmet-i Rabbânî Hazret-i Şeyh Hammâd Debbâsî, rahmetullahi aleyh. Hazret-i İmâm-ı A‘zam'ın üstâdı idi. Yine İmâm-ı A‘zam'ın civârında medfûndur ve İmâm-ı A‘zam mezhebi bunlardan ahz eyledi. Hammâde Alkam'dan, anlar İbrâhîm-i Necefî'den, anlar Abdullah ibn Abbâs'dan, anlar Habîb-i Ekrem sallallahu aleyhi vesellemden, anlar Hazret-i İbrâhîm'den anlar Hazret-i Şîf'dan, anlar Hazret-i Âdem'den, anlar Hazret-i Cibril-i Emîn'den, anlar Hazret-i İsrâfîl'den, anlar Hazret-i Mîkâîl'den, anlar bizzât Hazret-i Rabbü'l-âlemîn'den celle celâluh ve amme nevâluh hazretlerinin bî-nihâye kereminden ahz eylemişlerdir. Elhassa hamd-i Hudâ mezheb-i hakîkîmiz böyle bir mezhebdir, elhamdülillahihâzâ min fazlı Rabbî. Andan merkad-i Şeyh Hasanu'n-Nûrî, yine İmâm-ı müşârun ileyh civârında medfûndur, radî.
EÇS IV 347a
Şehr-i kadîm-i Hille'de ve emâkin-i mübâreke makâmât-ı şerîfeleri ayân u beyân eder
EÇS IV 347a
Evvelâ Şehdü'ş-şems nâm mevzi‘de Hazret-i Nebî Yûşa‘ kabr-i şerîfi ve Havâriyyûnlar merkad-i şerîfleri ve İmâm Alî hazretlerinin birâderleri Hazret-i İmâm Ukayl'in merkad-i şerîfi ve İmâm Alî'nin makâmı bu mahaldedir.
EÇS IV 347a
Andan merkad-i Hazret-i Şeyh el-Fezâ’il nefs-i Hille'de medfûndur. Radıyallahu anh.
EÇS IV 347a
Andan kabr-i şerîf-i Hazret-i Zeynelâbidîn radıyallahu anh Hazret-i Alî ibn İmâm Hüseyin evlâdındandır radî
EÇS IV 347a
Andan makâm-ı Hazret-i İmâm Mehdî, sâhibü'z-zamân nefs-i Hille'nin câmi‘-i şerîfinde medfûndur.
EÇS IV 347a
Andan merkad-i Şeyh Muhammed el-Müntecib, nefs-i Hille'de medfûndur, radıyallah.
EÇS IV 347a
Andan yine makâm-ı İmâm Mehdî, sâhibü'z-zamân nefs-i Hille'de bir makâmdır.
EÇS IV 347a
Andan merkad-i şerîf-i Hazret-i İmâm Hamza b. Mûsâ Kâzım nefs-i Hille'nin taşrasında medfûndur, radî.
EÇS IV 347a
Andan merkad-i şerîf-i Hazret-i Avn b. Alî evlâdındandır, nefs-i Hille'nin taşrasında medfûndur radıyallahu anh.
EÇS IV 347a
Andan yine Hille şehri kurbünde Cimcime nâm bir şerîf makâm vardır ki pâdişâh iken tâc u tahtı ve raht u bahtı bezl edüp bu mahalde sâkin iken Hazret-i Alî bu pâdişâhı ziyârete gelüp ilm-i ledünden yedi gün yedi gice ekl [ü] şürb etmeden cân sohbeti edüp kelimât ederler. Ba‘dehû vedâ‘ mahallinde Hazret-i Alî nehr-i (---) taht su‘âl edüp taht gösterirler. Hikmet-i Hudâ Düldül'ün pây-i semendine bir katre âb dokunmadan ubûr eder. Hâlâ Cimcime Sultân ol mahalde medfûndur, azîm ziyâretdir. Kuddise sırruhu'l-azîz. Andan Hille ile râbi‘u'l-hulefâ Hazret-i Alî mâbeyninde Hazret-i Zülkülf aleyhi's-selâm medfûndur.
EÇS IV 347a
Andan merkad-i şerîf-i Hazret-i Mansûr b. el-Hasan ki İmâm Hasan'dır anın ırk-ı tâhirindendir, radıyallahu anhümâ.
EÇS IV 347a
Andan merkad-i şerîf-i Hazret-i Şeyh Muhammed Tâhir, Hazret-i Risâlet-penâh hazretlerinin neslindendir, radıyallahu anhümâ.
EÇS IV 347a
Andan merkad-i şerîf-i İmâm Mehdî, Makuli binti Ebseme evlâdındandır, radıyallah.
EÇS IV 347a
Andan merkad-i şerîf-i Hazret-i Alî ibn Zeynelâbidîn radıî
EÇS IV 347a
Andan makâm-ı şerîf-i Hazret-i Ca‘fer-i Sâdık, radî.
EÇS IV 347a
Andan makâm-ı şerîf-i Hazret-i Selmân-ı Pâk el-Fârisî, radî.
EÇS IV 347a
Andan makâmât-ı şerîf-i evlâd-ı Hazret-i İmâm Hüseyin, müte‘addiddir, radî
EÇS IV 347a
Andan merkad-i şerîf-i Hümâ Hâtûn binti Hazret-i Yûsuf el-Sıddîk ve zevcet-i Hazret-i Eyyûb aleyhim ve alâ nebiyyinâ efdalu's-salât ve's-selâm.
EÇS IV 347a
Andan makâm-ı şerîf-i Hazret-i Hızır Nebiyyullah aleyhim ve alâ nebiyyinâ efdalu's-salât ve's-selâm.
EÇS IV 347a
Andan merâkıd-ı evlâd-ı zevi'l-ihtirâm Hazret-i İmâm Mûsâ Kâzım radıyallahu anhüm ecma‘în.
EÇS IV 347a
Andan merkad-i şerîf-i Hâris b. Mûsâ Kâzım hazretlerinin evlâdındandır, İmâm Hamza kurbünde medfûndur.
EÇS IV 347a
Andan merkad-i şerîf-i Hazret-i İmâm Kâsım, Hazret-i İmâm Alî Mûsâ er-Rızâ'nın bürâderidir, radıyallahu anhümâ.
EÇS IV 347a
Andan Bâbil kal‘asında merkad-i şerîf-i Hazret-i Umrân ibn Hazret-i İmâm Alî radıyallahu anhümâ.
EÇS IV 347a
Ziyâret-i İmâm Hanbel: İsm-i şerîfi Ahmed b. Muhammed b. Hanbel'dir. Cedd-i büzürgvârları ile müte‘âriflerdir. İmâm Mâlik ve İmâm Ebû Yûsuf ve İmâm Şâfi‘î hazretlerinden tahsîl-i ulûm etmişlerdir. Âl-i Abbâsiyân'dan el-Musta‘sım Billah ile bu İmâm Hanbel'in çok mücâdelesi olmağile Musta‘sım İmâm'a çok cefâ etdi. Sene 80 yaşında iken sene 240'da fevt olup Bağdâd'ın cânib-i garbında Şatt aşrı medfûndur, rahmetullahi aleyh.
EÇS IV 347a
Ve ziyâret-i Monlâ Kâsım-ı Bağdâdî: Yine Bağdâd monlâsı iken bin otuz târîhinde Acem ile Çopur Bekir Subaşı yek-dil ve ü-cihet olup Bekir Subaşı'ya Kızılbaş tâbi‘ olmuşken bir gice Bekir Subaşı oğlu Muhammed Dede kal‘a kapusun açup kavm-i Acem Bağdâd'a doluşup cümle Osmânlı ve Bağdâd monlâsı Monlâ Gânim'i dahi şehîd edüp Bağdâd'a Acem istîlâ edüp monlâ-yı mezbûru Kassâb-ı Cömerd civârında şehîd edüp kassâblar anda defn ederler. Hâlâ âsitâne-i Kassâb'da medfûndur, kuddise sırruh.
EÇS IV 347a–347b
Ve ziyâret-i el-Müvellâ Nûrullah-ı Rûmî: Bağdâd monlâsı iken revâfız Bağdâd'a müstevlî olup Nûreddîn'i şehîd etdiklerinde tevâbi‘leri cesed-i monlâyı Abdülkâdir-i Cîlânî âsitânesine götürüp defn ederler, dahi kanı teskîn olmadan giderler ve "Ulemâ-yı şehîd Nûreddîn'dir." deyü hâlâ ziyâret ederler. 347b
EÇS IV 347b
Şehrengîz-i dâr-ı hulefâ-yı Bağdâd ve ziyâretgâh-ı Irâk-ı behişt-âbâd
EÇS IV 347b
Benâm-ı Hâlık u Hayy u Kadîm u ferd-i Yezdânî
EÇS IV 347b
Getür tevhîd ile her dem zebâne zikr-i Sübhân'ı
EÇS IV 347b
İbâdet kıl Hak'a Firdevs-i a‘lâda makâm eyle
EÇS IV 347b
Halâ solgıl cehennemden bekâ ref‘ eyle nîrânı