İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS V 7a
"Bilâl Ağa'yı ve Milkî kadını ve şa‘bân Halîfe'yi ve Gümrük Emîni Hasan Ağa'yı ve Tershâne Emîni Sâlih Çelebi'yi ve Topkapulu Mustafâ Ağa'yı Ebrû nâm oğlanı ve ma‘zûl yeniçeri ağasını ve kul kethüdâsını isteriz. Bunlar defterimizdedir. Elbette ele girüp katl olunsun" deyü ibrâm [u] ilhâh etdiler.
EÇS V 7a
Varan vüzerâlar da "N'ola, her birisi ele girdikde katl edelim" deyü şeyhülislâm ve kadıaskereyn huzûrunda yemîn edüp kulun eline hüccet-i şer‘iyyeler verilüp bu kul ol ahd-i mîsâk üzre cümle kul haşerâtları Atmeydânı'ndan dağılup gitdiler.
EÇS V 7a
Ol gün Defterdâr Mehemmed Paşa firâr edenlerin hânelerin ve emvâl [u] erzâkların zabt eyleyüp yevm-i mezbûrda Yedikulle'de mahpûs defterdâr-ı sâbık Kalıçızâde katl olunup İslâmbol'daki ve Anadolu Hisârı'ndaki sarây yalıları cümle mîrîye girift olundu.
EÇS V 7a
Ol gece Milkî Hân[ım] Hazret-i Ebâ Eyyûb-ı Ensârî'de bir hânda bulunup zindâna getirüp haps etdiler.
EÇS V 7a
Ertesi yevm-i erba‘a idi kim Cemâziyelevvel'in onunda fakîr Milkî Hatunı katle edüp cenâzesin kul haşerâtları çınara asup cümle avret yeri mekşûf olup hınnâlı parmaklarından kan revân olup ol gün acîb bî-hayâsızlık iş olup Milkî Hatun'un milk-i mâ-melekin ahz ü kabz edüp nora sifâline varınca fürûht etdiler.
EÇS V 7a
Mâh-ı mezbûrun on ikinci günü cum‘a idi. Hoca Bilâl Ağa'yı İstavroz Bâğçesi kurbunda bir fakîrin hânesinde pinhân olmuş bulunup katl olunup yine çınara asdılar.
EÇS V 7a
Ba‘de'z-zuhr şa‘bân Halîfe bulunup çınara âvîze etdiler.
EÇS V 7a
Kul kethüdâsını "Pinhân olduğu yerde bednâmlık ile katl olunmasın" deyü niçe kimesnelerin ma‘rifetiyle kul kethüdâsını bulunduğu hânda salb edüp kendü kendüyi salb etmiş nâmın çıkarup tabut ile na‘şını Atmeydânı'na getirüp durdu.
EÇS V 7a
Vakt-i asrda yeniçeriler "Kethüdâmızdır" deyü na‘şını kaldurup defn etdiler.
EÇS V 7a
Mâh-ı mezbûrun on beşi isneyn günü Gümrük Emîni Hasan Ağa'yı Galata'da Kullekapusu kurbunda bize ma‘lûm kimesne hânesinde bulunup kapu arasında haps olunup kendüden iki bin kîse mâl taleb olundu.
EÇS V 7a
Bu hakîr-i pür-taksîr ol gün huddâmlarımla âriyetî atlara süvâr olup Vezîria‘zam Siyâvuş Paşa istikbâline gitdik.
EÇS V 7a
Menzil-i kasaba-i Çatalca andan menzil-i karye-i Fener
EÇS V 7a
Bu mahalde sadrıa‘zamı meks etmiş bulup yüz bin renc [ü] anâ ile ol izdihâmda gücile buluşup dest-i şerîfin bûs edüp,
EÇS V 7a
"Hamd-i Hudâ sultânımı yine sadâret-i uzmâda gördüm. Cenâb-ı Bârî yârî kılup her işde Allâh mu‘în u zahîrin ola" deyü hayır du‘âlar etdiğimizde,
EÇS V 7a
"Van serhaddinde Melek Paşa karındaşımız ne hâldedir?" dedikde,
EÇS V 7a
"Du‘ânız hidmetindedir" dedim.
EÇS V 7a
"İnşâ’llâh ben anları der-i devlete getirüp hidmet-i pâdişâhîye istihdâm ederiz. Ben ol vezîr-i âlîşânın henüz kıymetin bildim" deyüp niçe kelimatlardan sonra,
EÇS V 7a–7b
"Ziyâret-i hafîf lâzımdır" deyüp hakîr giderken "Elbette her gün 7b bize görün sen bizim aşîretimizdensin" buyurup hakîr dest bûs edüp taşra çıkdım.
EÇS V 7b
El-azametullâh İslâmbol a‘yânı âdem deryâsı gibi temevvüc ederek gelüp ol kadar hedâyâ ve ol kadar kîse gelirdi kim hadd [ü] hasrın Hudâ bilirdi.
EÇS V 7b
Andan kalkup yine,
EÇS V 7b
Menzil-i kasaba-i Çatalca: Bu mahalde sadrıa‘zama sa‘âdetlü pâdişâh-ı âlem-penâh tarafından kılıç, haftân gelüp alay-ı azîm fermân olunmuş. Siyâvuş Paşa Silisre'den berü müşevveşü'l-hâl ve münkesirü'l-bâl olmağile "Alay ile girmeğe tâkatım yokdur. Hemân şöylece girirüz" deyüp ertesi yine bir alay-ı azîm ile İslâmbol'a dahil olmuşdur kim gûyâ Cüvân Kapucubaşı mührile şâm'dan İslâmbol'a dahil oldu, ammâ Siyâvuş Paşa ba‘de alay sa‘âdetlü pâdişâha buluşup semmûr fâhireler geyüp umûr-ı müslimîne ol mertebe takayyüd etdiler kim gûyâ emîrü'l-mü’minîn Abdülmelik idi, ammâ ne çâre zorbaların isyân [u] tuğyânları dahi teskîn olmamış idi.
EÇS V 7b
Hemân ol gün ba‘de'l-asr mahpûs olan Gümrük Emîni Hasan Ağa'yı katl edüp defter-i sultânî üzre borcın edâ etmeğiçün cümle mâlın kabz edüp cenâze-i Hasan Ağa'yı Atmeydânı'nda çenar dibine bırakdılar, ammâ na‘şını kul tâ’ifesi salb etmeğe cür’et edemedi. Üç sâ‘atden sonra Hasan Ağa tevâbi‘leri tabut ile cenâzesin getirüp Galata'da defn etdiler.
EÇS V 7b
Ba‘dehû fermân-ı Siyâvuş Paşa ile cümle maktûl ve makbûlelerin hânelerin ve gayrı âvânîlerin taraf-ı mîrîden pulluk pulluk Mansûr-ı Devânıkî gibi bir dânıka varınca sûk-ı sultânîde bey‘-i men-yezîd edüp her şey’i fürûht etdiler. Kâsım Ağazâde sekbânbaşılıkdan ma‘zûl, Keçecizâde Alî Ağa sekbânbaşı oldu.
EÇS V 7b
Mâh-ı Cemâziyelâhir'in ikinci günü selâse idi, firâr eden Deli Birâder Ahmed Ağa katl olundu. Ve kal‘a-i Azak'da dahi kulun isyân [u] tuğyânı haberi geldi.
EÇS V 7b
Mâh-ı mezbûrun beşinci gün cum‘a idi, Deli Hüseyin Paşa'ya mührü götürenler Menekşe kal‘asında oturup telattum-ı deryâdan ve küffâr-ı hâksârın vefretinden cezîre-i Girid'e geçemeyüp Sipâhî Mehemmed Ağa mührü pâdişâha getirüp pâdişâh dahi mührü Siyâvuş Paşa'ya teslîm edüp müstakil vezîria‘zam oldu.
EÇS V 7b
Bu arada Deli Hüseyin Paşa cezîre-i Girid'e kendüye mühür gelüp yine gerüye avdet olunduğın istimâ‘ edince Deli Hüseyin Paşa timarhâneden boşanır gibi boşanup kükreyüp,
EÇS V 7b
"Ben bu cezîre-i Girid'de niçe oturayım. Asker yok ve imdâd u zahîre ve cebehâne ve mevâcib yokdur, üskes başım alup Cezâyir'e çıkarım" deyü feryâdcıları gelüp ba‘dehû Hüseyin Paşa cezîre-i Girid'de İsfakiye dağlarında yetmiş seksen pâre kâfir köylerin nehb u gâret edüp on bin aded esîr alup bu kadar mâl-ı ganâ’im aldığı haberi geldi.
EÇS V 7b
Ve Topkapulı Mustafâ Ağa ve Tershâne Emîni Sâlih Çelebi ele girüp katl olunmuşlardır.
EÇS V 7b
Ve mâh-ı mezbûrun dokuzuncu salı günü Mi‘mâr Mustafâsı Üsküdar'da Berber Yûsuf nâm bir bî-nâm kimesnenin hânesinde pinhân iken minârede mü’ezzin görüp Siyâvuş Paşa'ya müjde edüp Mi‘mâr Mustafâsı katl olunup mâlı mîrîye kabz olundu.
EÇS V 7b
Çehârşenbe gün vüzerâdan Gürcî Mehemmed Paşa zorbalar tarafında bulunup dilin zabt etmediği hâtırıyçün Memekzâde ve Nakîbüleşrâf Kudsîzâde üçü bir günde cezîre-i Kıbrıs'a nefy-i beled olundular.
EÇS V 7b
Eğer bu mahalde olan vakayi‘ât-ı turrehâtı birer birer tahrîr eylesem başka bir mücelled Vâkı‘anâme-i Veysî gibi ümmü'l-ahbâr nâm bir tevârîh olur. Ancak bu kadarla iktifâ etdik.
EÇS V 7b
Kara ağaların Atmeydânı'nda şecer-i Vakvâka salb olundukları târîhidir: (---) (---) (---) (---)
EÇS V 7b
Arablar combalak atdı. Sene 1066
EÇS V 7b
Diğer târîh-i musanna‘ (---) (---) (---) (---)
EÇS V 8a
İşbu sene (---) mâh-ı Cemâziyelâhir'in onuncu çehârşenbe gün Sadrıa‘zam Siyâvuş Paşa bu abd-i ahkara emr-i şerîfler ve hatt-ı şerîf-i pâdişâhî verüp,
EÇS V 8a
"Tîz Melek Ahmed Paşa karındaşıma Van'a bi'l-acele yetiş. Eyâletinde alacağı kalmasın. Sonra varan emr-i şerîflere amel edüp ana göre hareket eylesin" deyüp hakîre iki yüz altun harc-ı râh verüp dest bûs ile taşra çıkup doğru Kaya Sultân'dan mektûblar ve harçlıklar alup "Tevekkülen-alallâh" deyüp,
EÇS V 8a
İslâmbol’dan diyâr-ı Van’a revâne olduğumuz beyân eder
EÇS V 8a
Evvelâ bism-i İlâh ile Üsküdar'dan,
EÇS V 8a
Menzil-i Gekbiziyye, andan menzil-i İznimgit, andan Handak'ı geçüp gece ve gündüz yortup,
EÇS V 8a
Menzil-i şehr-i Bolu, andan menzil-i kasaba-i Çerkeş, andan vakt-i gurûbda kalkup yedi nefer harâmîye râst gelüp bir hayli kelimâtdan sonra "Soyunun!" deyü üzerimize dal kılıç olunca üç hüddâmımla atdan inüp heybelerimizde olan emrleri ve mekâtîbleri gösterdik.