Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS V 28a

Ve cümle (---) aded her esnâfdan dükkânları var, lâkin şehrine göre dükkânları azdır, ammâ bezzâzistânı ma‘mûrdur.

EÇS V 28a

Ve cümle (---) mükellef ü mükemmel hânları vardır. (---) (---) (---).

EÇS V 28a

Ve kurşum örtülü imâretleri çokdur.

EÇS V 28a

Ve cümle (---) mekteb-i sıbyân-ı tıflân-ı ebcedhânı vardır.

EÇS V 28a

Ve câ-be-câ sebîlleri ve âb-ı hayât çeşmeleri vardır. Cümleden şehir içinde köprü başında iki yoldan cereyân eder bir aynü'l-hayât çeşme-i cân-perveri var. Bu çeşme üzre cemî‘i erbâb-ı ma‘ârife ârâmgâh içün mekteb-i irfân misilli bir kahvehânesi var.

EÇS V 28a

Ve cümle evleri kiremitlidir. şehri bir bayır dibine vâki‘ olmuş, kıble tarafı sâfî bâğ u bâğçeli kurâlarla müzeyyendir. Ve kıble tarafında mezâristânı acâ’ib sivri sivri uzun taşlar ile alâmetleri var ve halkı cümle musallî ve ehl-i sünnet ve'l-cemâ‘at ehl-i zevk âdemlerdir. Câ-be-câ mahbûb u mahbûbeleri de olur.

EÇS V 28a

Ve memdûhâtından yigirmi bin bâğı var ve âbdâr üzümü olur. Müsellesi, pekmezi, köfteri gâyet meşhûrdur. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)

EÇS V 28a

Ve ziyâretgâh-ı Kırknisâ (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) Andan

EÇS V 28a

Menzil-i karye-i Erikli: Bir hıyâbân içre bâğlı ve bâğçeli ve üç yüz hâneli ve bir câmi‘li ma‘mûr tîmâr köydür. Eriği çok olduğundan Erikli köyü derler. Andan cânib-i şimâle,

EÇS V 28a

Menzil-i karye-i Fakılar: Kırkkilise hâkinde bir orman içre üç yüz Bulkar kefereli ma‘mûr ze‘âmet köyüdür. Ancak bir hânı var.

EÇS V 28a

Andan yine şimâle dağlar ve ormanlar içre gidüp Istıranca dağları ve Burgaz iskelesi üç sâ‘at sol tarafda Karadeniz kenârında kalup, bizim yolumuzda,

EÇS V 28a

Menzil-i karye-i Karabınar: Aydos kazâsında bir orman içre üç yüz Bulkar keferesi evli ma‘mûr köydür. şâhrâh üzre olmak ile Vezîria‘zam Siyâvuş Paşa bu köy içre nehr-i (---) kenârında bir hân-ı azîm binâ etdi. Ve nehr-i (---) Istıranca dağlarından tulû‘ edüp bu köyde ağaç cisir altından geçüp nehr-i Ergene'ye munsabb olup ol dahi Enez kal‘ası kurbunda Akdeniz'e mahlût olur. Bu Karabınar'da Paşa efendimiz hakîri üç kazâ yere gönderüp kendileri Aydos ılıcası sahrâsına azîmet etdiler. Hakîr Karabınar'dan 3 sâ‘atde cânib-i şarka ormanlar içre {gidüp},

EÇS V 28a

Evsâf-ı kal‘a-i harâb Süzebolu

EÇS V 28a

Sâhil-i Karadeniz'de ma‘mûr iskeledir. Leb-i deryâda azîm mahzenleri var. Kal‘ası leb-i deryâda (---) üzre şekl-i murabba‘ Rûm binâsı kal‘adır. Sebeb-i tesmiyesi (---) (---) (---) (---) hâkinde mu‘âf müsellem Kiritsiler zabtındadır. Sene 814 Mûsâ Çelebi fethidir. (---) kazâsıdır. Emîni ve serdârı ve kethüdâyeri vardır ve altı yüz kiremitli hânelerdir. Câmi‘i ve hânı u hammâmı ve çârsû-yı bâzârı var. {Ve re‘ayâsı cümle kefere olduğundan kenîseleri var. Ve bâğ u bâğçesi bî-hisâbdır. Ve bu kasaba mukâbelesinde deryâ içre üç aded cezîrecikler üzre birer ma‘mûr kiliseleri var. Andan yine Ayâ Anastansiyye derler bir cezîre üzre bir ma‘mûr manastırı var. Yılda bir kerre niçe bin kefereler cem‘ olup bednâm ederler. Bu cezîrenin karşusunda Çingane iskelesi derler a‘lâ yataklı iskele-i ma‘mûrdur}.

EÇS V 28a

Andan yine cânib-i şimâle 4 sâ‘atde,

EÇS V 28a

Menzil-i kal‘a-i Poroz, ya‘nî Burkaz iskelesi

EÇS V 28a

Anadolu'da Bartın ve Sinab ve Ereğli ve Amasra nâm bender şehirlerden gelen gemiler cümle bu Burgaz iskelesine yanaşup andan Edirne'ye ve Selânik'e ve Filibe'ye gidüp gelirler. Gâyet işlek iskeledir. Kal‘ası (---) binâsıdır. Sene 814 târîhinde Sultân Mûsâ Çelebi ibn Yıldırım Bâyezîd Hân usret ile feth etdiğiyçün kal‘asın münhedim etmişdir. Cümle (---) aded kiremitli ma‘mûr hânelerdir.

EÇS V 28a

Ve yedi mihrâbdır, ammâ Hacı Kılıc câmi‘i cemâ‘at-i kesîreye mâlikdir.

EÇS V 28a

Aydos kazâsı hükmünde iskele başında mükellef mahzenleri ve hânları ve kifâyet mikdârı dükkânları ve kefere re‘âyâları ve bâğları vardır ve a‘lâ demir dutar yataklı limanı var kim karşu boğaz tarafı Ahyolu kal‘asıdır.

EÇS V 28a

Andan cânib-i şimâle 7 sâ‘atde,

EÇS V 28a

Evsâf-ı kal‘a-i Ahyolu

EÇS V 28a

Karadeniz kenârında bir körfez sâhilinde evvelki Batlîmûs Kral Mıgalo Mantıkî derler anın vüzerâlarından Ahpolı, ya‘nî Kuş sevici vezîr binâsıdır. Ahpolı'dan galat Ahyolu derler.

EÇS V 28a

Ba‘dehû sene 814 târîhinde Mûsâ Çelebi Edirne'den deryâ-misâl asker ile gelüp bu kal‘ayı Rûm keferesi ve Ciniviz Firengi destinden dest-i kahr ile feth etmişdir.

EÇS V 28a

Kal‘ası leb-i deryâda (---) üzre şekl-i muhammes şeddadî binâ bir kal‘a-i ra‘nâdır. İçinde Rûm kefereleri sâkindir. (---) hâkinde (---)lıkdır ve yüz elli akçe şerîf kazâdır. Nâhiyesi (---) kurâlardır ve gümrük emîni ve dizdârı ve kethüdâyeri ve yeniçeri serdârı vardır.

EÇS V 28a

Ve cümle (---) aded kiremit örtülü ma‘mûr Urûm evleridir.

EÇS V 28a

Ve cümle (---) mihrâbdır. Evvelâ çârsû içre (---) câmi‘i (---) (---) (---) (---) (---) (---).

EÇS V 28a

Ve cümle iki aded hammâmı var.

EÇS V 28a–28b

Ve cümle iki yüz aded dükkânları var kim her esnâfdan bulunur lâkin bezzâzistânı yokdur, ammâ bâğları ve tuzlaları çokdur. Ve limanı gâyet latîfdir. 28b

EÇS V 28b

Andan leb-i deryâ ile şimâl cânibine Ahyolu körfezi kenârıyla gidüp,

EÇS V 28b

Evsâf-ı kal‘a-i Müsevre

EÇS V 28b

Lisân-ı Rûm'da Müsevre (---) ismidir. Bu dahi Batlîmûs Kral kızı Kalopatra nâm bir kızın binâsıdır. Bu dahi Rûm ve Ciniviz Firengi destinde iken sene 814 târîhinde Sultân Mûsâ ibn Yıldırım Hân fethidir.

EÇS V 28b

Leb-i Karadeniz'de kıbleye nâzır bir dereli ve ensesi kayalı yere vâki‘ olmuş bir küçük şeddadî kal‘a-i harâbdır.

EÇS V 28b

Bu dahi (---) hâkinde (---) (---) evkâfından tuz emîni hâkimdir. Ve yüz elli akçe şerîf kazâdır. Ve nâhiyesi cümle (---) kurâdır. Senevî kadıya üç kîse mâl â’id olur ve tuz emîni üzre (---) kîse iltizâmdır. Elli aded âdemiyle hükm-i hükûmât edüp kendüye on kîse mâl tahsîl eder. Ekseriyyâ re‘âyâsı cümle Rûm keferesidir.

EÇS V 28b

Ve cümle (---) aded kiremit örtülü mükellef hânelerdir.

EÇS V 28b

Ve cümle (---) aded mihrâbdır (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---).

EÇS V 28b

Ve cümle (---) aded dükkânlardır, ammâ kurşumlu bezzâzistânı yokdur, ammâ bâğı ve bâğçesi gâyet çokdur. Üzümü ve şarâbı ve tuzu memdûhdur ve limanında gûnâ-gûn mâhîlerinden pisi balığı ve levrek balığı ve kalkan balığı ve kılıç ve uskumru ve kefal balıkları meşhûr-ı âfâkdır, lâkin limanına her sene Kazak-ı Ak gelüp demir bırağup yatdıkda emîn ağa ve gayrı müslimler cümle Aydos şehrine firâr ederler.

EÇS V 28b

Ve cümle (---) hammâmı var (---) (---) (---) ve cümle (---) aded dükkânlarının çoğu beksümâtcı furunları ve balıkçı ve tuzcu dükkânları ve mahzenleri var. (---) (---) (---) (---) (---)

EÇS V 28b

Bu Müsevre karşusunda Emene burnunda azîm limanı vardır ve bin hâneli Emene köyü var. Cümle re‘âyâsı Rûm keferesidir.

EÇS V 28b

Andan cânib-i şimâle leb-i deryâ ile giderken nehr-i Kamçı bâlâda mevsûfdur. Beher sene niçe yüz pâre keraste gemileri yüklenür.

EÇS V 28b

Andan öte leb-i deryâ ile Varna şehridir, ammâ biz kara tarafıyla cânib-i şimâle (---) sâ‘atde,