Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS V 86a

Evsâf-ı ziyâretgâh-ı şehr-i Ilıbat: (---) (---) (---) Bu şehri seyr [ü] temâşâ edüp vezîria‘zam kethüdâsından destûr alup huddâmlarımla cânib-i şimâle bir sâ‘atde {giderken Ilıbat ile Mihâlic mâbeyninde beyâbânda Manyas köyünde Bolcaağaç nâm mahalde iki aded kubbeli ılıcalar var. Suları i‘tidâl üzre olup gâyet nâfi‘ germâbdır. Andan Mihâlic},

EÇS V 86a

Evsâf-ı şehr-i Mihâlic

EÇS V 86a

Hâlâ şehrinden ba‘îd püşteler üzre ve Mühâlic boğazı ağzında Arnavud köyünden içeri 41 mîl yerde {tâ Mihâlic'e gelince} 6 aded harâb kal‘aları var idi kim sene 735 târîhinde mezkûr kal‘aları cümle Orhân Gâzî feth edüp bir dahi küffâr tama‘ edüp istîlâ etmesin deyü kal‘aları harâb [u] yebâb edüp hâlâ eser-i binâları zâhir ü bâhirdir, ammâ şehirde hâlâ amâr kal‘a yokdur.

EÇS V 86a

Bursa sancağında hâkimi hâss-ı hümâyûn emînidir ve yüz elli akçe şerîf kazâdır. Nâhiyesi cümle (---) aded ma‘mûr kurâlardır. Yeniçeri serdârı ve sipâh kethüdâyeri ve emîn-i hümâyûn tarafından subaşısı ve muhtesibi ve şeyhülislâmı ve nakîbi ve a‘yân [u] eşrâfı da vardır, ammâ mâlları azdır.

EÇS V 86a

Âb [u] havâsı şiddet-i hâr üzre olup gâyet yazdır. Anıniçün ekseriyyâ halkı sarı benizli olup mahbûb u mahbûbesi azdır. Ve şehri bir mürtefi‘ düz vâdîde evleri cânib-i kıbleye nâzır cümle (---) aded tahtânî ve çoğu fevkânî ikişer kat kârgîr dîvarlı ve kiremit (---) örtülü hân-i imârlardır kim cümle (---) mahalle add olunur. Evvelâ mahalle-i (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)

EÇS V 86a–86b

Ve cümle (---) aded mihrâbdır. Evvelâ çârsû kurbunda Karaca Ahmed Paşa câmi‘i ma‘bedgâh-ı kadîmdir. Andan Rûm Kuş Paşa câmi‘i ve Sarıca Paşa câmi‘i (---) câmi‘i (---) (---) (---) (---) (---) (---) meşhûr câmi‘-i ma‘mûr bunlardır. 86b Mâ‘adâsı ma‘mûr mesâcidlerdir.

EÇS V 86b

Ve cümle (---) aded medrese-i dârü'l-ulûmları vardır ve cümle (---) aded dârü't-ta‘lîm mekteb-i sıbyân-ı püserânları vardır.

EÇS V 86b

Ve cümle (---) aded tekye-i ehl-i tevhîd abdâlân-ı dervîşân-ı zî-şânları vardır. Cümleden tekye-i Karaca Ahmed Sultân ulu âsitânedir. (---) (---) (---)

EÇS V 86b

Ve cümle (---) müte‘addid kârgîr binâ hânları var. Cümleden çârsû içinde (---) hânı mükellefdir. (---) (---) (---) (---) (---) (---)

EÇS V 86b

Ve cümle (---) aded hammâmları vardır, ammâ cümleden çârsû kurbunda (---) hammâmı kâr-ı kadîm hammâm-ı rûşenâdır. (---) (---) (---) (---) (---)

EÇS V 86b

Ve cümle (---) aded çârsû-yı bâzâr-ı müte‘ayyenesi ve tahtânî ve fevkânî kahvehâneleri vardır, ammâ bezzâzistân-ı kârgîri yokdur. (---) (---)

EÇS V 86b

Ve esmâ-i a‘yân-ı kibârdan Fireng (---) Ağa (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) Ammâ lisânları koyu Türk'dür, lâkin sulehâ-yı ümmetden kimesnelerdir. Ve cümle (---) aded sebîl-i âb-ı hayâtları vardır. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)

EÇS V 86b

Evsâf-ı külliyât-ı şehr-i Mühâlic: Sebeb-i tesmiyesi oldur kim Gâzî Mihâl Beğ feth eylediğiyçün Mihâlic derler ve şehr-i Mihâlic Ilıbat gölü ile Manyas gölü ortasında vâki‘ olmuşdur.

EÇS V 86b

Memdûhâtından Mihâlic kavunu meşhûrdu[r] kim Deli Re’îs nâm kavunu gûyâ sükker-i katr-ı nebâtdır ve kol kalınlığı semîn yılan balığı (---) (---)

EÇS V 86b

Evsâf-ı ziyâretgâh-ı şehr-i Mühâlic: Evvelâ ziyâretgâh-ı Gâzî Karaca Paşa ve Rûm Kuş Paşa ve şir‘atü'l-İslâm şârîhi el-Mevlâ Seyyid Alîzâde Efendi ve ziyâretgâh-ı Karaca Ahmed Sultân ve Delice Baba Sultân ve Sarıca Paşa ve Himmet Efendi kuddise sırruhu.

EÇS V 86b

Ve şehr-i Mihâlic bir körfez boğazın nihâyetinde iskelesinden ba‘îd (---) sâ‘at yerde bir âlî bayır üzre vâki‘ olup deryâ kenârında değildir. Kırk bir mîl içeri Kirmastı nehri derler bir boğazın nihâyetinden ba‘îd kal‘asız bir kasaba-i müzeyyendir ve ol kadar bu Mihâlic kasaba-i Ilıbat'a yakındır kim mu‘tedil havâda birbirlerinin ezânları istimâ‘ olunur, ammâ Mihâlic boğazından deryâ ile Bandırma iskelesine kâmil kırk mîldir, lâkin biz kara ile Mihâlic'den kalkup cânib-i garba {bir menzilde},

EÇS V 86b

Evsâf-ı (---) Bandırma

EÇS V 86b

İbtidâ bânîsi (---) ve sebeb-i tesmiyesi (---) (---) (---) Anadolu eyâletinde Bursa sancağı hükmünde (---) hâkimi vardır ve yüz elli akçe şerîf kazâdır. Nâhiyesi (---) aded ma‘mûr kurâdır. Bir hâkimi dahi gümrük emînidir.

EÇS V 86b

Yeniçeri serdârı ve sipâh kethüdâyeri ve muhtesibi ve bâcdârı ve nakîbi ve a‘yân [u] eşrâfı vardır, zîrâ Bahr-i Rûm'da bender-i azîm ma‘mûr iskeledir.

EÇS V 86b

Cümle on iki mahalledir kim esmâ-i mahallâtları budur. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)

EÇS V 86b

Ve cümle on yedi aded mihrâbdır. Ancak dördü cum‘adır. Evvelâ (---) câmi‘i (---) (---) (---) (---)

EÇS V 86b

Bunlardan mâ‘adâ mesciddir, ammâ medrese ve dârü'l-hadîs ve dârü'l-kurrâları ve dârü'l-imâretleri yokdur.

EÇS V 86b

Ve cümle (---) aded ma‘mûr u müzeyyen fevkânî ve tahtânî cümle kiremit örtülü hâne-i zîbâlardır kim kenâr-ı bahrde bir gayrı tarz üzre tarh olmuş şehr-i ra‘nâdır. (---) (---) (---) (---)

EÇS V 86b

Ve cümle (---) aded hân-ı mücerredân-ı tüccârândır (---) (---) (---) (---) ve iskele başında gümrüğü yetmiş yük akçe iltizâm-ı emânetdir.

EÇS V 86b

Ve cümle (---) aded mekteb-i tıflân-ı püserândır (---) (---) (---) (---) (---) (---)

EÇS V 86b

Ve cümle (---) aded tekye-i dervîşân-ı âşıkândır. (---) (---) (---) (---) (---) (---)

EÇS V 86b

Ve cümle (---) aded hammâm-ı gasilândır. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)

EÇS V 86b

Ve cümle (---) aded ma‘mûr u müzeyyen her esnâf-ı ehl-i hırefi mevcûd dükkânlardır, ammâ bezzâzistânı yokdur. (---) (---) (---) (---)

EÇS V 86b

Ve âb [u] havâsı latîf olduğundan Hazret-i Süleymân hatunu Belkıs ile gâh bunda ve gâh Aydıncık şehrinde sâkinler idi. Hâlâ mahbûb u mahbûbesinin reng-i rûyları humret üzre olduğundan halkı ten-dürüst olup ulemâ-yı tabîbân-ı hâzıkân-ı fessâdâna ve cerrâhâna muhtâc değillerdir, lâkin halkı Etrâk'dir. Cümle ticâret ile geçinirler sulehâ-yı ümmetden garîb-dost âdemlerdir. (---) (---) (---) (---) (---)

EÇS V 86b

Ve bâğ u bâğçeleri bî-hisâbdır. Memdûhâtından üzümü ve kavunu meşhûrdur. Andan aşağı leb-i deryâ ile 41 mîl gidüp,

EÇS V 86b

Kapudağı Burnu

EÇS V 86b

Başka bir vâsi‘ kazâdır kim (---) pâre nâhiye kurâlarının cümlesi İslâmbol'da Galata mollasına muzâf kazâdır. Ma‘mûr kurâlarından karye-i Pereme ve karye-i Muhanya ve Arnavud köyü. Bu kurâlar beşer altışar yüz hâneli ve bâzârlı ve bâğlı ve bâğçeli ve latîf pirinçleri hâsıl olur İslâmbol'da şehzâde câmi‘i vakfı köyleridir.

EÇS V 86b

Ve bu Kapudağı kazâsı gûyâ bir ce[z]îredi[r] kim etrâfın Bahr-i Rûm çevirmişdir. (---) tarafda (---) adım karası vard[ır]. Anı kesseler bütün cezîre olur. Kasaba-i Bandırma ve Belkıs tahtı harâbistânı bu cezîre içredir. İskender boğazı kesince cezîre olmuşdur. Mâ-tekaddem Aydıncık şehri imiş.

EÇS V 86b–87a

Ve bu {Kapudağı Burnu'nun karşu garbında otuz mîl alarka Cezîre-i Marmara kal‘asıdır}. 87a

EÇS V 87a

Evsâf-ı (---) (---) Erdek

EÇS V 87a

Bânîsi (---) (---) vech-i tesmiyesi (---) (---) (---) (---) (---) Bunun fâtihi Gâzî Süleymân Paşa ibn-i Sultân Orhân Gâzî'dir kim ibtidâ Rûmeli'ne anlar Kapudağı'ndan ve bu Erdek'den karşu Rûmeli diyârlarına geçüp Eceovaların ve İpsala ve Enez kal‘ası ve Keşân kal‘ası, Bolayır kal‘ası ve Gelibolu kal‘aların feth etmişler. Anıniçün kasaba-i Bandırma ve kasaba-i Erdek kân-ı gâzîyân bedli ve berekâtlı yerdir ve hâlâ bu Erdek Anadolu eyâletinde Bursa şehrinde Çelebi Sultân Mehemmed Vakfı mütevellîsi tarafından hâkimi subaşıdır ve İslâmbol'da {Galata mollasına ilhâk} kazâsıdır.

EÇS V 87a

Serdârı ve kethüdâyeri ve emîni ve muhtesibi vardır, ammâ müftî ve nakîbi yokdur. şehri leb-i deryâda bender iskeledir. Kıble cânibi bayırlı dağlar üstü sâfi bâğlardır kim muhtesib ağa defteriyle yigirmi yedi bin dölüm bâğ öşr-i sultânî verir. Anıniçün memdûhâtından turna kanına benzer ol kan olası şeytân ile Cemşîd te’lîfi şarâb-ı bî-hicâbı gâyet memdûhdur kim nûş edenler Saragoza şarâbı gibi humârı olmaz derler.

EÇS V 87a

Ve âb [u] havâsı gâyet latîfdir, zîrâ bu zemîn dahi Hazret-i Süleymân Belkıs'ın gül [ü] gülistân yerleridir. şehri cümle sekiz mahalle ve cümle kâr-ı kadîm çâr-kûşe kiremitli ancak bin aded tahtânî ve fevkânî evlerdir ve cümle dörd aded mihrâbdır. Evvelâ çârsû içinde ancak cum‘a kılınır bir câmi‘i var. Gayrı mesâcidlerdir, zîrâ bir mahalle-i müselmânı var. Mâ‘adâ[sı] keferelerdir. Medreseleri ve dârü'l-hadîs ve dârü'l-kurrâları yokdur, ammâ mektebleri vardır. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)

EÇS V 87a

Ve cümle (---) aded hân-ı tüccârân-ı sevdâgerândır. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)

EÇS V 87a

Ve cümle bir aded hammâmdır. Ol dahi ol kadar müzeyyen ve mükellef hammâm değildir.(---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)