Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS V 88b

Evsâf-ı sahrâ-yı bî-kıyâs, ya‘nî hâmûn-ı Manyas {ve buhayre-i mâ-i İlyâs}

EÇS V 88b

Bânîsi Hallâk-ı âlem Sannâ‘-ı Lem-yezel Perverdigârdır, ammâ Manyas sahrâsı ismiyle müsemmâ olmasının vech-i tesmiyesi oldur kim gölünün ibtidâ tulû‘u (---) tarafında İlyâs bunarından tulû‘ etdiğiyçün "mâ-i İlyâs"dan galat kavm-i Yörükân-ı Türkân "Manyas gölü" derler.

EÇS V 88b

Dâ’iren-mâdâr cirmi (---) fersah yerdir, lâkin ol kadar derin değildir. Âb-ı hayâtdan nişân verir bir mâ-i İlyâs'dır. İçinde alabalık ve turna balığı ve yılan balığı (---) (---) (---) (---) ve gûnâ-gûn simâk-i nefîseler sayd olunur. Mîrî mâl verir başka sayyâdları vardır. Herkes hazz-ı nefsi ve kâr [u] kisbiyçün balık şikâr edemezler.

EÇS V 88b

Ve dahi vakt-i şitâda bunda olan kaz ve ördek ve angıt ve kuğu ve karabatak ve bozbakkal ve sürhâb ve yeşilbaş ve martı ve saka kuşu ve gayrı niçe yüz elvân hûş [u] tuyûr ile bu buhayrede mâl-â-mâl oldukda her gece kuğu ve kaz ve angıt sadâsından ve kanatları şakırdısından sahrâ-yı Manyas lerzenâk olur. Bu murgânların dahi avcıları mîrî mâl verirler, maktû‘dur.

EÇS V 88b

İbret-nümâ-yı sırr-ı garîbe vü acîbe: Bir sırr-ı İlahîdir kim bu kâra akıllar çâk âdetullâh eyledir kim su âteşin zıddıdır. Âteş üzre su döksen âteş söner, ammâ hikmet-i Hudâ bu Manyas gölünde hâsıl olur bir gûne pembe kökü-misâl kav biter. Su içinden koparup çakmak taşı üzre koyup çakmak demiriyle ursan bi-emr-i Hayy-ı Kadîr sudan çıkmış yaş şeyden âteş zâhir olup tütün yakmağa ve her şey’e istîmâl olunur, ammâ mezkûr kavı kurudup çaksan âteş dutmaz. Meşhûr-ı âfâk bir gûne kavdır. Arapça

EÇS V 88b

Ve bu Manyas gölünün kenârlarında serâmed sazları hâsıl olup bu buhayre etrâfında olan re‘âyâ vü berâyâ ol sazları mevsiminde koparup ve terbiye etdikden sonra gûnâ-gûn münakkaş hasırdan seccâdeler ve mak‘adlar ve döşemeler dokurlar kim âdem hayrân olur.

EÇS V 88b

Ve bu Manyas gölü kurbunda Bolcaağaç nâm bin hâneli köyde haftada bir bâzâr-ı azîm durup Tire ve Mağnisa ve Balıkesri ve Karesi ve Kirmastı ve (---) şehirlerinden kırk elli bin cân cem‘ olup germâ-germ bey‘ ü şirâlar olup cemî‘i zî-kıymet metâ‘lar anda bî-kıymet bulunur. Andan cânib-i garba (---) sâ‘atde,

EÇS V 88b

Evsâf-ı cây-ı bostân kasaba-i Gönan

EÇS V 88b

Zamân-ı Rûm'da ulu imâristân imiş. Hâlâ ol kadar âsâr-ı binâları yokdur. Bursa krallarının eşbehi Mihâliçse nâm kralın saydgâhı ve teferrücgâhı bir şehr-i müzeyyen imiş. Ba‘dehû sene 735 târîhinde Orhân Gâzî'ye itâ‘at edüp ba‘dehû Timur kavmi harâb etdiler. Vech-i tesmiyesi oldur kim (---) (---) (---) (---) anıniçün Gönan derler.

EÇS V 88b

Bursa sancağı hâkinde (---) tarafından hâkimi var ve (---) (---) kazâsıdır. şehri bir vâsi‘ (---) bâğlı ve bâğçeli âb [u] havâsı latîf yerdir.

EÇS V 88b

Ve cümle (---) aded ma‘mûr u müzeyyen tahtânî ve fevkânî cümle kiremit örtülü büyût-ı zîbâlardır. Serdârı ve kethüdâyeri (---)

EÇS V 88b

Ve cümle (---) aded mihrâbdır. (---) (---) (---) (---) mâ‘adâsı mesâcidlerdir. Halkı ekseriyyâ Yörükândır. Ermeni ve Rûm re‘âyâları vardır. (---) (---) (---) (---).

EÇS V 88b

Ve cümle (---) aded hânları vardır ve hammâmı var (---) (---) ve cümle (---) aded müfîd ü muhtasar dükkânları vardır, ammâ gayrı imâristânı yokdur, lâkin bâğı ve bâğçesi gâyet çokdur.

EÇS V 88b

Andan cânib-i garba (---) sâ‘atde,

EÇS V 88b–89a

Menzil-i Güvercin köprüsü: Bir çınaristân 89a dere içre Koca Murâd Hân-ı Evvel binâsı üç göz cisrdir. Andan kalkup yine cânib-i garba, hünkârımız sayd [u] şikâr ederek (---) sâ‘atde,

EÇS V 89a

Evsâf-ı kal‘a-i bî-bekâ, ya‘nî kasaba-i Dimetoka

EÇS V 89a

İbtidâ bânîsi Kaydefa avrat oğlu Dimo Kral'dır. Andan sonra Bursa krallarından Duka Ban nâm be-nâm binâ edüp dahi tevsî‘ edüp iki kral-ı dâl binâsı olmağile Dimoduka derlerdi. Ba‘dehû 735 senede Gâzî Orhân oğlu Süleymân Paşa feth edüp galat-ı meşhûr evlâ olmağile tahfîf-i kelâm edüp Dimetoka dediler.

EÇS V 89a

Anadolu eyâletinde (---) sancağı hükmünde (---) (---) tarafından hâkimi var. Serdârı ve sipâh kethüdâyeri (---) (---) sâkindir ve hâlâ kal‘ası (---) (---) cümle imâristân-ı şehir hâneleri (---) aded vâsi‘ yerde bâğlı ve bâğçeli ve çemenzârlı yere vâki‘ olmuş ma‘mûr kasabacıkdır. Hâkim-i şer‘i yüz elli akçe pâye ile kazâdır, lâkin (---) sâkindir.

EÇS V 89a

Câmi‘i (---) (---) ve mesâcidleri ve hânları ve hammâmı, mekteb-i sıbyânı var, ammâ medrese ve dârü'l-hadîs ve dârü'l-kurrâları yokdur. Ancak bir Türkistân kasabasıdır. Re‘âyâsı Yörükân ve Rûm ve Ermenilerdir ve cümle (---) aded müfîd ü muhtasar çârsû-yı bâzâr dükkânları vardır.

EÇS V 89a

Andan yine semt-i garba gidüp,

EÇS V 89a

Evsâf-ı zemîn-i Bay Boğa, ya‘nî kal‘a-i Karabiga

EÇS V 89a

İbtidâ bu zemîni feth eden Sultân Alâ’eddîn'in ümerâlarından Bay Boğa nâm bir be-nâm kimesne Âl-i Osmân'ın cedd-i ızâmı Ertuğrul Beğ ile bu yerleri feth edüp cây-ı menâs etdiklerinde Karaman halkı bu yerlere Bay Boğa kal‘ası derlerdi, ammâ Rûm keferesi destinde iken ismi Kalopiga derlerdi, ya‘nî Eyi (---) dimekdir.

EÇS V 89a

Ba‘dehû sene 766 târîhinde Sultân Murâd Hân-ı Evvel, ya‘nî Gâzî Hudâvendigâr ibn Sultân Orhân Rûm keferesi elinden kuvvet-i bâzû ile feth ederken usret çeküp ba‘de'l-feth câ-be-câ yerlerin münhedim etmişdi ve ibtidâ fâtihi Kara Biga Bay ismiyle müsemmâ idi. Yine anlar da Kara Biga Bay dediler. Tahfîf-i kelâm edüp "Bay" lafzın kaldırup hemân Karabiga nâmıyla ma‘rûf bir şehr-i mevsûfdur.

EÇS V 89a

Hâlâ kal‘ası harâbca bir (---) yerde şekl-i müseddes köşe köşe bir sa‘b ve rıhtım şeddadî binâdır. İç el olmak ile dizdârı ve neferâtları ve cebehânesi yokdur.

EÇS V 89a

Hâlâ kanûn-ı Süleymân Hân tahrîri üzre Deryâ kaleminde Kapudan Paşa hükmünde hâkimi sancakbeğidir. Taraf-ı pâdişâhîden beğinin hâssı 213.088 akçedir. Beş yüz aded cebelüsü ile sefer eşer ve erbâb-ı zu‘amâsı 6 ve erbâb-ı tîmârı 14. Başka alaybeğisi ve çeribaşısı ve yüzbaşısı var. Cümle cebelüleri ile altı yüz asker olurlar. Bir hâkimi dahi yüz elli akçe kazâdır ve nâhiyesi cümle (---) aded kurâlardır. Müftî ve nakîbüleşrâfı ve a‘yân [u] eşrâfı ve yeniçeri serdârı ve sipâh kethüdâyeri ve muhtesibi ve subaşısı vardır.

EÇS V 89a

şehri bir alçak dağ eteğinde bir vâsi‘ öz içinde bâğlı ve bâğçeli ma‘mûr u müzeyyen kasabadır. Cümle (---) aded tahtânî ve fevkânî kâr-ı kadîm kârgîr binâlı cümle kiremit örtülü büyût-ı ma‘mûrelerdir.

EÇS V 89a

Ve cümle (---) aded mihrâbdır. Evvelâ çârsû içinde (---) (---) câmi‘i kurşum örtülü cemâ‘at-i kesîreye mâlik câmi‘-i kadîmdir.

EÇS V 89a

Bunlardan mâ‘adâ mahalle mescidleridir ve medrese-i Leysîzâde, ammâ dârü'l-hadîs dârü'l-kurrâ-yı mahsûsası yokdur ve cümle altı aded mekteb-i sıbyân-ı püserânları vardır ve cümle (---) aded tekye-i Halvetî ve Kâdirî ve Bektaşiyân âsitâneleri var.

EÇS V 89a

Ve cümle (---) aded mükellef ü mükemmel mihmân-sarây-ı tüccârân-ı berr ü bihâr hânları vardır. (---) (---) (---) (---)

EÇS V 89a

Ve cümle (---) aded hammâmları var, ammâ Leysîzâde Efendi hammâmı gâyet hoş-havâ ve kâr-ı kadîm hammâm-ı rûşenâdır kim cemî‘i kubbe-i nüh-tâk-ı tumturâk revâklarından bir katre arak damlamaz meşhûr-ı âfâk hammâm-ı tâk-ı revâkdır.

EÇS V 89a

Ve cümle (---) aded esvâk-ı sultânîsinde her hırefden mevcûd dükkânları vardır, ammâ bezzâzistânı yokdur.

EÇS V 89a

Netîce-i kelâm cemî‘i imârât ebniyeleri ile ârâste ve cemî‘i bâğı ve bâğçeler ile pîrâste olup her şey mevcûd bir şehr-i ma‘hûddur.

EÇS V 89a–89b

Ve ahâlîsi kavm-i Etrâk'dir ve kavm-i Yörükân'dır, lâkin gâyet salâh-ı hâl ile müte‘ârif garîbü'd-diyâr muhibb-i hânedân sâhibi âdemleri var kim ekseriyyâ esbâbları çuka ve elvân lekfûrî bez haftân geyerler. Zenâneleri beyâz ızâr bürünürler, ammâ çârsû-yı bâzârda aslâ bir avrat yokdur. 89b

EÇS V 89b

Karabiga'nın âb [u] havâsının letâfetinden mahbûbu ve mahbûbesi çokdur.

EÇS V 89b

Memdûhâtından bâğ u bâğçesinde unnâb ağacı cihânı dutup unnâb meyvesi meşhûrdur. Anıniçün bu şehirde hünâm marazı ve boğaz ve ağız ağrısı inhidârı olmaz, zîrâ bu gûne emrâz-ı muhtelifelere kuru unnâb suyu ve dud şerbeti gâyet nâfi‘dir.

EÇS V 89b

Evsâf-ı ziyâretgâh-ı Karabiga: Evvelâ şehir hâricinde cebbâne-i hâmûşân içre,

EÇS V 89b

Ziyâretgâh-ı Leysîzâde: Musannif ve mü’ellif sulehâ-yı ümmetden kimyâ-yı iksîr-i a‘zam sâhibi sâhibü'l-hayrât bânî-i imârât ile mevsûf ve ma‘rûf kimesne idi.

EÇS V 89b

Andan yine cânib-i garba,

EÇS V 89b

Karye-i Çavuş: Câmi‘i ve hânlı ma‘mûr müselmân köyüdür. Andan yine taraf-ı garba,

EÇS V 89b

Menzil-i Çınarlıdere: Bir çınaristân içre cümle asâkir-i İslâm meks etdiler. Andan yine semt-i garba,