Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS V 107b

Zenânelerinin isimleri budur:

EÇS V 107b

Me’kûlât [ü] meşrûbâtının memdûhâtından balı ve yağı ve bal mumu gâyet çokdur. Hattâ bir nev‘a bal mumu yerde biter. şiddet-i hârdan yerler yarılup anda kovanlar bal yeyüp yağmur yağdıkda balları eriyüp bal mumları yer yüzüne çıkup alırlar.

EÇS V 107b

Ve hayvânâtının hadd [ü] hasrın Hudâ bilir. Meşrûbâtından gûnâ-gûn arakları ve beyâz francıla ekmeği ve (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)

EÇS V 107b

Ve bu şehir iklîm-i hâmisin vasatındadır. Arz-ı beledi (---) (---) ve tûl-ı nehârı (---) (---) (---) (---)

EÇS V 107b

Ve tâli‘-i imâreti burc-ı akreb ve beyt-i Merîh-i mâ’î olduğundan şehir içre dâ’imâ ceng [u] cidâl ve harb [u] kıtâl olmadan hâlî değildir ve hakkâ ki halkı akreb sıfatlı akûr keferelerdir (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)

EÇS V 107b

Evsâf-ı tetimme-i külliyât-ı şehr-i Yaş

EÇS V 107b

Bu vilâyet-i vâsi‘in tûlu cânib-i garbda Fohşan şehrinde tâ kıble tarafında şehr-i İsmâ‘îl'e varınca tûlu on iki konakdır ve şark tarafı Özü eyâletinde kal‘a-i Bender hâkiyle müşâdır. Andan nehr-i Turla kenârınca Kardaş Kazak ile hem-çetdir ve şimâl cânibinde kal‘a-i Hotin ve kal‘a-i Secova bu Boğdan'ındır kim nehr-i Turla kenârında Leh vilâyetiyle müşâdır ve batı tarafına meyilli Erdel vilâyetinin Seykel vilâyetinde Sahan Samur dağlarıyla müşâdır. Ve garb cânibine Eflâk vilâyetiyle müşâdır. Nehr-i Tuna kenârında Âl-i Osmân ile müşâdır.

EÇS V 107b

Ve cümle vilâyetinin cirmi dâ’iren-mâdâr kırk günlük yoldur. Ve bu vilâyet cümle (---) aded boyar ve porkalab hâkimlikleri yerlerdir. Ve eyle adl u adâlet vardır kim cemî‘i cevâhir makûlesi zî-kıymet eşyâların altun sini içre başında âşikâre götürüp gezdirsen bir kâfirin bakmağa cânı yokdur. Tâ bu mertebe zabt u rabtdır kim zerre kadar bir kefere isyân ve hıyânet etse amân u zamân vermeyüp ol kâfir-i bed-fi‘âli böğründen kazığa urup aslâ indirmezler, zîrâ her köy kendde hâkimleri ve askerî tâ’ifeleri çokdur. Ve adâletleri eyledir kim bir âdem bir âdeme aslâ zulm edemez ve beğ dîvânında da‘vâlar dinlenüp kimse yalan şahâdeti edemezler.

EÇS V 107b

Lisân-ı ıstılâhât-ı kavm-i Boğdan

EÇS V 107b

Evvelâ diyâr-ı Boğdan'da hükûmet sâhibi olanın esmâları ıstılâhları üzre budur.

EÇS V 107b

Evvelâ cümleden melik baş logofetdir, ya‘nî cümle boyarların, ya‘nî beğlerin başıdır kim cümle vilâyetin mührü anın elinde durur.

EÇS V 107b

Andan vornik-i evvel, ya‘nî cümle vilâyetin nısfından tâ nehr-i Tuna kenârına varınca ana tâbi‘lerdir kim ol vilâyetlerde düşen da‘vâları baş vornik dinler.

EÇS V 107b

Andan ikinci vornik, ya‘nî vilâyetin nısfından tâ Hotin kal‘asına ve nehr-i Turla kenârı ile tâ Leh vilâyeti ve Erdel vilâyeti ve Bender hudûdlarına varınca düşen da‘vâları ikinci vornik dinler.

EÇS V 107b

Andan baş hatman, ya‘nî cümle vilâyet askerlerine baş serdârdır.

EÇS V 107b

Andan ikinci hatman, ya‘nî vilâyetin nısfının askerîsine ol serdârdır.

EÇS V 107b

Andan püstenlik, ya‘nî beğin kapucular kethüdâsıdır kim beğe müte‘allık mîrî mâl da‘vâcıları ve re‘âyâları beğe bu buluşdurur.

EÇS V 107b

Andan behranik ve kopar, ya‘nî bu ikisi beğlerin kadehkârlarıdır kim beğler bu ikisinin meşveretleriyle ellerinden şarâb içüp gayrıdan içmez, zîrâ niçe yüz kerre şarâb ile beğleri zehirlemişlerdir.

EÇS V 107b

Andan ısbatar, ya‘nî beğlerin yanında kılıç dutar silihdârıdır.

EÇS V 107b

Andan vistiyar, ya‘nî defterdârdır. Cümle mâl-ı hazâ’in bunun defterindedir.

EÇS V 107b

Andan komsin, ya‘nî imrahordur.

EÇS V 107b

Andan zihnigar, ya‘nî arpa emînidir.

EÇS V 107b

Andan üçüncü logofet, ya‘nî tezkirecidir, ammâ müselmân dîvân efendileri mukarrerdir.

EÇS V 107b–108a

Andan oşar, ya‘nî 108a baş kapucubaşıdır.

EÇS V 108a

Andan şatrar, ya‘nî çadır mehterbaşısı.

EÇS V 108a

Andan kamaraş, ya‘nî beğ hazînedârıdır.

EÇS V 108a

Andan armaş, ya‘nî asesbaşıdır, Allâhümme âfinâ. Bunların âdemlere etdiği işkenceleri meğer Acem diyârında edeler.

EÇS V 108a

Andan ustolnik, ya‘nî çâşnigîrbaşıdır.

EÇS V 108a

Andan vetah, ya‘nî çavuşlar kethüdâsıdır.

EÇS V 108a

Andan kolçar, ya‘nî kilârcıbaşıdır.

EÇS V 108a

Andan medenenkâr, ya‘nî sofracıbaşıdır.

EÇS V 108a

Andan selçar, ya‘nî kassâbbaşıdır.

EÇS V 108a

Andan darabans ağası, ya‘nî yeniçeri ağasıdır.

EÇS V 108a

Andan vâmoş, ya‘nî gümrük emînidir. (---) (---) (---) (---)

EÇS V 108a

Bunlardan mâ‘adâ niçe merâtib sâhibi isimleri vardır, ammâ hâtıra hutûr eden bunlardır kim tahrîr olundu.

EÇS V 108a

Bu şehrin niçe gûne ahvâl-i pür-melâllerine kırk günde vâkıf olup niçe bin gûne seyr [ü] temâşâlar ederek ser-i kârda olan kefereler ile hüsn-i ülfet edüp her bâr ziyâfet-i uzmâlar tenâvül olunup niçe kerre bu şehrin şimâli tarafında rub‘ sâ‘at ba‘îd yerde bâğ-ı İremlerde Beğ, Ahmed Ağa efendimize ziyâfet-i uzmâlar eyleyüp gûnâ-gûn hedâyâlar verirdi. Hattâ bir kerre mukaddemâ Yaş gölünde gazâ günlerinde gark olan küffârların cümle lâşe-i murdârların atları ve donlarıyla gölden çıkarup cümle raht u bahtları ve âlet-i silâhları ve bellerinde kemerlerin bile bizimle gelen tevâbi‘ u levâhık olan asker-i İslâm'a bu kadar mâl [u] menâli hibe eyledi.

EÇS V 108a

Ba‘dehû kırk birinci gün bizim Ahmed Ağa'mıza kırk kîse ve kırk aded yorga at ve üç semmûr kürk ve on donluk elvân çengâr çukaları ve bu kadar gümüş Tatar rahtları ve gümüş Tatar eğerleri ve niçe hedâyâ-yı zî-kıymetler ile beher yevm Boğdan kapu kethüdâlarından ellişer vukıyye et almak üzre temessükler verdi ve cümle tevâbi‘lerine on kîse ve birer donluk çuka ve birer at verdi. Bu hakîr ü pür-taksîre dahi üç kîse ve beş yorga ve iki re’s bârgîr ve bir sâ‘at ve bir sîm raht ve bir sîm Tatar eğeri ve beş donluk gûnâ-gûn saya çukalar ile beher yevm beşer vukıyye et tezkiresi verüp huddâmlarıma dahi yüzer guruş ve birer at ve birer donluk çuka verüp beğ ile şehr-i Yaş'dan bir sâ‘at ba‘îd vedâ[‘]laşup cümle boyar ve hatman u bistiyar ve koparlar ile esenleşüp cânib-i kıbleye,

EÇS V 108a

Bin yetmiş Rebî‘ulâhir'in on üçüncü bâzârertesi gün şehr-i Boğdan'dan cânib-i kıbleye Edirne şehrine gitdiğimiz kılâ‘ları ve konakları beyân u ayân eder

EÇS V 108a

Evvelâ Boğdan'dan çıkdığımız gün Ahmed Ağa efendimiz dörd aded mürted billâh olmuş kâfirleri niyyetü'l-gazâ deyüp boyunların urup bism-i İlâh ile,

EÇS V 108a

Menzil-i karye-i Kapudan: Ma‘mûr porkalab köyüdür. Andan,

EÇS V 108a

Menzil-i karye-i Roboya: Ma‘mûr köydür. Andan,