İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS V 109b
Ve cümle (---) aded hân-ı tüccârândır, ammâ Çârsû Hânı gâyet ma‘mûrdur ve cümle iki aded hammâm-ı muhtasarı var.
EÇS V 109b
Ve cümle iki yüz aded dükkânlardır kim her eşyâ-yı zî-kıymet bulunur, ammâ bu şehrin re‘âyâ vü berâyâsı cümle Bulgar'dır. Avratlarının başları açık olup saçların bir gûne örerler kim bir diyâr zenânelerine mahsûs değildir illâ bu şehre nisvânlarına mahsûsdur. Ve takyeleri dahi bir gûne turfa takye geyerler kim bu dahi vâcibü's-seyr bir tar[z] u tavr-ı ibretdir.
EÇS V 109b
Ve âb [u] havâsının letâfetinden Bulgar mahbûb u mahbûbeleri çokdur. Andan yine cânib-i garba,
EÇS V 109b
Evsâf-ı kal‘a-i Mûsâ Paşa
EÇS V 109b
Sene 1048 târîhinde Koca Mûsâ Paşa Budin vâlîsi iken bu mahalde haydûd eşkıyâları bir kârbân-ı azîm bozup hayli ümmet-i Muhammed kırdıkları ecilden Mûsâ Paşa bu mahalle bu kal‘a-i zîbâyı inşâ edüp Fâtih-i Bağdâd Sultân Murâd'a hibe eylediğiyçün "Binâ-yı Mûsâ Paşa kal‘a-i Sultân Murâd" derler. Hattâ cenûba nâzır ancak bir demir kapusu üzre çâr-kûşe mermer-i müzehhebde celî hat ile târîhi budur:
EÇS V 109b
Feth edicek diyâr-ı Bağdâd'ışâh-ı âlemle asker-i İslâmDedi Sultân-ı âlîşân MurâdFeth-i Bağdâd'a târîh oldu gazâm.Sene 1048
EÇS V 109b
Bu kal‘a dâ’iren-mâdâr şekl-i murabba‘ ve çâr kulle ve cümle sekiz yüz adımdır. Derûn-ı hisârda yüz elli aded neferâtları ve dizdârı ve cebehânesi ve bir câmi‘i ve anbârları ve mehterhânesi var, ammâ sûk-ı sultânîsi ve gayrı imâretleri yokdur, ammâ kal‘adan taşra Mûsâ Paşa'nın bir mu‘azzam hânı vardır kim âyende vü revendeye ârâmgâh mihmân-sarâydır. Andan,
EÇS V 109b
Evsâf-ı kal‘a-i cennet-misâl şehr-i Niş
EÇS V 109b
Sene 777 târîhinde Gâzî Hudâvendigâr Sırf ve Bulkar Kralı Despot Kral elinden feth edüp (---) eyâletinde (---) hâkimlikdir. Ve yüz elli akçe şerîf kazâdır. Ve nâhiyesi cümle (---) aded ma‘mûr kurâlardır. Kethüdâyeri ve yeniçeri serdârı ve subaşı ve voyvadası ve muhtesibi ve bâcdârı ve nakîbi ve a‘yân [u] eşrâfı ve dizdârı vardır, ammâ neferâtları yokdur, zîrâ kal‘ası şehir içinde hân-misâl bir taş binâ bir kal‘a ve bir bâbı var.
EÇS V 109b
Bedenleri üzre haydûd kelleleri mızraklar üzre zeyn olup durur, ammâ derûn-ı hisârda âsâr-ı binâdan bir şey yokdur. Ancak biraz keraste haşebleri mâl-â-mâldır.
EÇS V 109b–110a
Ve bir kapusu cânib-i cenûba nâzır ağaç 110a kapudur, ammâ şehri bir düz vâdîde cümle (---) aded mahalledir ve cümle iki bin altmış aded bâğlı ve bâğçeli ve serâpâ kiremit örtülü tahtânî ve fevkânî sarây-ı âlîler ve fukarâ hâneleridir. Cümleden ma‘mûr (---) sarâyı ve Nişli Alî Ağa sarâyı ve kayınbabası sarâyı ve niçe yüz aded âbâdân hânedânlar var.
EÇS V 110a
Ve cümle (---) aded ma‘bedgâh-ı ehl-i îmândır. Cümleden çârsû-yı hüsn içre ma‘bedgâh-ı kadîm Gâzî Hudâvendigâr Sultân câmi‘i ol kadar müzeyyen değil, tarz-ı kadîm mezkitdir. Ve Musli Efendi câmi‘i müferrih, âyne-i dil-küşâdır. Ve Hayda[r] Kethüdâ câmi‘i cemâ‘at-i kesîreye mâlik salâgâh-ı rûşendir. Bunlardan mâ‘adâ mesâcid-i muvahhidânlardır, ammâ dârü't-tedrîs-i âlimân ve dâ[r]ü'l-hadîs-i müfessirân ve dârü'l-kurrâ-i Kur’ân imâretleri yokdur. Ve cümle 22 aded mekteb-i sıbyândır.
EÇS V 110a
Ve cümle (---) aded tekye-i dervîşân-ı zî-şândır. Evvelâ Köprübaşı tekyesi kân-ı fukarâ-yı Bektaşiyân'dır. Ve Zâhide Bacı tekyesi ve Haydar Kethüdâ tekyesi.
EÇS V 110a
Ve cümle (---) aded çeşme-i âb-ı revândır. Evvelâ Haydar Kethüdâ çeşmesi'nin târîhidir:
EÇS V 110a
Hâtif-i Kudsî dedi târîhiniKad benâ aynen tüsemmâ selsebîlSene (---)
EÇS V 110a
Ve Yûsuf Beğ çeşmesinin târîhidir:
EÇS V 110a
İçen dil-teşneye târîh edüp derHüseyn-i Kerbelâ aşkına sahhâSene 1016
EÇS V 110a
Ve cümle (---) aded sebîl-i cân-sitândır. Haydar Kethüdâ sebîli ve Zâhide Bacı sebîli. Ve niçe bunun emsâli selsebîl-i atşânlar vardır.
EÇS V 110a
Ve cümle (---) aded sarây-ı kârbândır. Cümleden (---) (---) (---) (---)
EÇS V 110a
Ve cümle (---) aded hân-ı tüccârânlardır. Cümleden çârsû içre (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS V 110a
Ve ibret-nümâ-yı âbâdân: şehir içinden cereyân eden nehr-i (---) cebel (---) gelüp Sofya ovalarından cereyân eden nehr-i Iskıra, şehr-i Plevne yanında nehr-i Tuna'ya mahlût olur. Bu nehir üzre şehir içinde Mehemmed Paşa köprüsünün târîhidir:
EÇS V 110a
Hâşimî hak buna târîh olduNiş'de Cisr-i Mehemmed PaşaSene 1028
EÇS V 110a
Hattâ bu cisrin tâ ortasında bir mesîre ve teferrücgâh-ı ârâmgâh bir kasr-ı şîrîni var.
EÇS V 110a
Ve cümle (---) aded hammâm-ı tâhirândır. Bu mezkûr cisrin iki başlarında birer hammâm-ı müfîd ü muhtasarı vardır.
EÇS V 110a
Ve cümle iki yüz aded dükkândır. Her zî-kıymet makûlesi bulunur, ammâ kârgîr binâ bezzâzistânı yokdur ve çârsû-yı bâzârı ol kadar müzeyyen değildir.
EÇS V 110a
Ammâ âb [u] havâsı latîf olduğundan mahbûb u mahbûbe Bulgar ve Sırf cüvânları vardır kim libâsları beyâz abâdır, ammâ a‘yânları serâpâ çuka-i gûnâ-gûnlar geyüp mün‘im ve ehl-i zevk âdemleri vardır.
EÇS V 110a
Esmâ-i re‘âyâ-yı Bulgar:
EÇS V 110a
Ve esmâ-i nisvân-ı Bulgar:
EÇS V 110a
Ve cümle aded kenîse-i ruhbân:
EÇS V 110a
Ve memdûhâtından kovan balı ve tereyağı ve beyâz nohudlu simit çöreği
EÇS V 110a
Der-beyân-ı lisân-ı Bulgar sâhib-i nâr:
EÇS V 110a
Der-beyân-ı ziyâretgâh-ı şehr-i Niş
EÇS V 110a
Evvelâ ziyâretgâh-ı eş-şeyh Musli Efendi, ana karîb sâhibü'l-hayrât ziyâret-i Haydar Kethüdâ, ana karîb Mihâlzâde Hızır Dede ziyâreti. Andan köprü başında Sefer Baba ve kurbunda Koyun Baba ve yol aşrısında ziyâret-i Zâhide Bacı, rahmetullâhi aleyhim ecma‘în.
EÇS V 110a
Bu şehirden kalkup cânib-i garba,
EÇS V 110a
Menzil-i palanka-i Aleksaniçe
EÇS V 110a–110b
şekl-i murabba‘ bir küçük ağaç kal‘aya bu diyârda palanka derler. Cirmi sekiz yüz adımdır. Bir demir kapusu ve dizdârı ve yüz aded neferâtları ve neferât hâneleri ve cebehânesi ve şâhî topları var. İbtidâ bânîsi Süleymân Hân'dır. Câmi‘i ve hânları ve hammâmı ve kifâyet mikdârı dükkânları vardır, lâkin 110b bu mahal gerçi Budin'in Semendire sancağı hâkidir, ammâ hîn-i tahrîrde Rûmeli eyâletinde mu‘âf u müsellem bir palanka-i metîn-i üstüvârdır.
EÇS V 110b
Andan yine garba ormanlar geçüp,
EÇS V 110b
Menzil-i palanka-i kavî Rajina
EÇS V 110b
Lisân-ı Sırf üzre rajina (---) (---) (---) derler. Kadîm a‘sârda Despot binâsı olup ba‘dehû Süleymân Hân sene (---) târîhinde feth edüp amâr etmişdir. Bu dahi Rûmeli eyâletinde bir dereli ve depeli zemîn-i çengelistânda şekl-i murabba‘dan tûlânîce bir sa‘b ve metîn ve dolma palanka kal‘adır. Subaşı ve dizdârı ve (---) aded kal‘a neferâtları var. Ve derûn-ı hisârda bir câmi‘ ve anbâr ve cebehâne ve neferât hâneleri var ve kal‘a hâricinde mükellef hânları ve birkaç dükkânları ve bağları var, ammâ bu kal‘a yolları gâyet muhâtara haydûd yollarıdır kim ihtirâz lâzımdır.
EÇS V 110b
Andan yine taraf-ı garba çengelistân dağlar geçüp,