İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS V 113a
Andan hâkim-i hâdî aşeri bâcdâr ağadır. Cümle âyende vü revende metâ‘dan bâc [u] bâzâr alup mîrî mâl mültezimidir.
EÇS V 113a
Andan hâkim-i sânî âşiri alaybeğidir kim cümle erbâb-ı zu‘amâ ve erbâb-ı tîmâra hâkimdir.
EÇS V 113a
Andan sâlis âşi[r]i çeribaşıdır kim cümle cebelülere ve çerâhor ve lağım erbâblarına hâkimdir.
EÇS V 113a
Andan bu şehir içre monla tarafından hâkim-i râbi‘ âşi[r]i muhtesib nâ’ibidir kim cemî‘i ehl-i hırefi cürmüne göre ta‘zîr eder.
EÇS V 113a–113b
Andan hâkim-i hâmis âşi[r]i bâb nâ’ibi eğer kadı ve eğer e’imme ve hutebâ ve meşâyihân cümle bunun hükmündedir, zîrâ her bâr molla hâzır değildir. Belki Âsitâne'den geç gele. 113b Andan bu şehir içre üç aded hâkim-i şer‘ nâ’ibler vardır.
EÇS V 113b
Andan tâsi‘ âşir hâkimi sülâle-i ırk-ı tâhir-i Nebevî'den nakîbüleşrâfdır, ammâ sâdât-ı kirâmları azdır.
EÇS V 113b
Andan hâkim-i ışrîni şeyhü'ş-şuyûh sâhibü'l-fetvâ şeyhülislâmdır, {Kapudanzâde} ammâ yine bunlara beş yüz akçeli mollasının tasadduru vardır. Husûsan sâhib-i cülûs Abdürrahîm Efendi hem molla ve hem şeyhülislâm idi, zîrâ cihân-ârâ bir ulemâ-yı mütebahhirîn ve musannifînden kimse idi.
EÇS V 113b
Hâkim-i hâdî ışrîn harâc ağasıdır kim elli bin cizye cem‘ eder. (---) (---) (---) (---)
EÇS V 113b
Bu mahalde kal‘a-i Belgrad'ın cümle hâkim-i şer‘ ve hâkim-i örf olanları tahrîr olunup bu şehrin ahâlîsini zabt edenler bunlardır.
EÇS V 113b
Der-beyân-ı evsâf-ı imârât-ı varoş-ı kal‘a-i Belgrad-ı pür-dâd
EÇS V 113b
Bu varoş-ı azîm kal‘a-i Belgrad'ın şimâli ve şarkı ve kıblesi ve cenûbu ve garbı tarafların ihâta etmiş bir varoş-ı mu‘azzamdır. Ancak yıldız rüzgârı ve batı garb tarafı nehr-i Sava ve nehr-i Tuna'dır. Mâ‘adâsı sevâd-ı mu‘azzam Bosnasarây şehri gibi kat-ender-kat belde-i kebîrdir, lâkin cânib-i muhammesinde aslâ kal‘a-i rabât yokdur. Zamân-ı kadîmde Abaza Paşa köşkü nâm mahalde hâlâ niçe yerde râyegândır. Nehr-i Sava'dan nehr-i Tuna'ya varınca bir handak-ı amîk kesüp bu şehir bir burun ucunda kalup emn [u] amân olmuş. Ba‘dehû Süleymân Hân'ın du‘âsı berekâtıyla bu şehir amâr oldukça ol handak-ı mezbûrun niçe yeri şehir içinde ve niçe yeri bâğlar içinde kalmışdır. Hattâ Çinili Hammâm nâm imâret ol handak içinde binâ olmuşdur. Anıniçün hâlâ bu varoş etrâfında sûr ve handak yokdur. Ve böyle bir bender-i azîmdir kim hîn-i ma‘rekede on bin aded güzîde pür-silâh asker müheyyâ çıkar gâyet ulu şehirdir kim nehr-i Sava ile nehr-i Tuna mâbeyni şehir taşrasından kâmil üç bin beş yüz adımdır. Eğer kal‘a ile Sava ve Tuna kenârında olan evler kenâr ile adımlanup hisâb olunsa belki yigirmi bin adım cirmi ola.
EÇS V 113b
Bu şehir içre hemân kırk sekiz bin aded re‘âyâ vü berâyâ ve ehl-i hıref fukarâlar vardır. Mâ‘adâsı askerî tâ’ifesi ve a‘yân [u] eşrâf ve ulemâ ve sulehâ ve e’imme ve hutebâ ve kibâr var. Ve Harâccı ağa nakli üzre "Bu şehirde yigirmi bir bin cizye harâcdır" dedi. Tâ bu mertebe benî Âdem ile ma‘mûr u müzeyyen şehr-i kebîrdir.
EÇS V 113b
Der-beyân-ı esmâ-i aded-i mahallât-ı büldân
EÇS V 113b
Cümle bu şehir altmış mahalledir. Nehr-i Sava kenârında üç mahalle Kıbtîlerdir ve üç mahalle nehr-i Tuna kenârında Urûm kefereleridir ve üç mahalle Sırf ve Bulkarlardır ve bir mahalle kal‘a kurbunda Yahûdîler, ammâ yedi cemâ‘at add olunur Cuhûd-ı Karâyîlerdir ve bir mahalle Ermeni kefereleridir, ammâ Fireng ve Macar mahalleleri ve balyoz ve konsolozları yokdur. Bunlardan mâ‘adâ cümle mahallât-ı müslimînlerdir kim şehrin güzîde âlî ve vâsi‘ ve havâdâr ve müferrih küşâde yerlerine cümle ümmet-i Muhammed hânedânları vâki‘dir.
EÇS V 113b
Der-ayân-ı esmâ-i güzîde mahallât
EÇS V 113b
Evvelâ Aşağıkal‘a mahallesi ve Yukarukal‘a mahallesi ve Ağa mahallesi ve Kazancılar mahallesi ve Çukur çeşme mahallesi ve aşağıda Yenihân mahallesi ve İmâret mahallesi ve Zeyneddîn Ağa mahallesi ve Tabahâne mahallesi ve Bayrâm Beğ mahallesi ve Eynehân Beğ mahallesi ve Çıksalın mahallesi ve Mahkeme mahallesi ve İbrâhîm Çelebi mahallesi ve Taşlık mahallesi ve Çinili Hammâm mahallesi ve Çelebi mahallesi ve Hacı Sâdık mahallesi ve Çavuş mahallesi ve İdrîs Beğ mahallesi ve Bitbâzârı mahallesi ve Ferhâd Paşa mahallesi ve Hacı Nezir mahallesi ve Hasan Ağa mahallesi ve Hacı Sâlih câmi‘i mahallesi ve Namâzgâh mahallesi ve Emîr Hasan mahallesi ve Atbâzârı mahallesi ve Hacı Pîrî câmi‘i mahallesi ve Koskı mahallesi ve Anbârlar mahallesi ve Orta Mezârlık mahallesi ve Tîr-i Bâlâ mahallesi ve Hacı Halîl câmi‘i mahallesi ve Abdülcebbâr mahallesi ve Fakîr Hacı Alî mahallesi ve Ovacık mahallesi ve Kapucu mahallesi ve Cin Alî mahallesi. Niçe mahalleler dahi vardır, ammâ mahkeme sicillâtında bulup yazdığımız ve ma‘lûmumuz olan meşhûr ve ma‘mûr mahallâtlar bunlardır kim bu gûne tahrîr olunmuşdur.
EÇS V 113b
Der-sitâyiş-i aded-i hânedân-ı eşrâf [u] a‘yân
EÇS V 113b
Bu şehr-i azîm içre cümle yüz altmış aded sarây-ı vüzerâ ve vükelâ ve kibârdır. {Cümle on yedi bin odalardır, zîrâ her evde beşer onar oda tahrîr olunmuşdur}.
EÇS V 113b
Evvelâ Macar Alî Paşa Sarâyı ve Zülfikâr Ağa sarâyı ve Parmaksız Hüseyin Ağa sarâyı ve Bayrâm Beğ çârsûsunda Ramazân Ağa sarâyı ve İbrâhîm Çelebi sarâyı ve Alacahisârlı İbrâhîm Çelebi sarâyı ve Çinili Hammâm kurbunda İmâret câmi‘i imâmı şît Efendi sarâyı ve Koca Yûsuf Ağa sarâyı ve Serdâr Alî Paşa olduğu sarây ve Emîn sarâyı ve Mahkeme sarâyı ve Müftî Efendi sarâyı ve Hacızâdeler sarâyı. Ma‘lûmumuz olan bu sarây-ı azîmlerdir.
EÇS V 113b–114a
Bunlardan mâ‘adâ sağîr ü kebîr cümle kârgîr binâ tahtânî ve fevkânî bay u gedâ hâneleridir kim cümle kiremitli ve câ-be-câ şindire tahta örtülü bâğ u bâğçe ve şâhnişîn ve kasr-ı âlîli beyt-i ra‘nâlardır kim cümlesi biri birlerinden âlî zemîne vâki‘ olmağile cümle büyûtlarının revzenleri ve 114a manzaraları nehr-i Tuna'ya ve nehr-i Sava'ya ve sahrâ-yı Zümon'a nâzır büyût-ı müzeyyenlerdir kim cümle mevzûn bacalı ve ikişer kat porta kapulu hânedânlardır.
EÇS V 114a
Der-vasf-ı imâret-i cevâmi‘-i ehl-i îmân
EÇS V 114a
Cümle iki yüz on yedi mihrâbdır, ammâ salât-ı cum‘a edâ olunur câmi‘-i selâtîn ve câmi‘-i vüzerâ ve a‘yân-ı kibârları beyân eder.
EÇS V 114a
Evvelâ aşağı kal‘ada ve yukaru kal‘ada Sultân Süleymân câmi‘leri kurşumlu câmi‘-i selâtînlerdir kim bâlâda mahalliyle tahrîr olunmuşdur. Andan Ahmed Ağa câmi‘i ve Zeyneddîn Ağa câmi‘i ve yukaruda Bayrâm Beğ câmi‘i ve Eynehan Beğ câmi‘i ve Durkud Beğ câmi‘i ve Hâbil Efendi câmi‘i ve Çıksalın câmi‘i ve Hacı İbrâhîm câmi‘i ve İbrâhîm Çelebi câmi‘i ve Hacı Sâdık câmi‘i ve Kadrî Beşe câmi‘i ve Mustafâ Çavuş câmi‘i ve İdrîs Beğ câmi‘i ve Bitbâzârı câmi‘i ve Ferhâd Paşa câmi‘i ve Hacı Nezir Ağa câmi‘i ve Hasan Ağa câmi‘i ve Hacı Sâlih câmi‘i ve Namâzgâh câmi‘i ve Emîr Hasan Ağa câmi‘i ve Hacı Pîrî câmi‘i ve Koskı Beğ câmi‘i ve Tîr-i Bâlâ câmi‘i ve Hacı Halîl câmi‘i ve ve Tabahâne câmi‘i ve Abdülcebbâr Efendi câmi‘i ve Fakîr Hacı Alî câmi‘i ve Ova câmi‘i ve Kapucu câmi‘i ve Cin Alî Ağa câmi‘i. Ve İmâret câmi‘i aşağı çârsû-yı iz[di]hâm yerde vâki‘ olmağile cemâ‘at-i kesîreye mâlik câmi‘-i kadîmdir. Gerçi kârgîr kubâblar değildir, ammâ çâr-kûşe harpüşte kubbesi ve dehlîzi ve yan soffaları üzre cümle rasâs-ı hâs-ı nîlgûn ile mestûr rûhâniyetli bir câmi‘-i nûrdur kim Süleymân Hân vüzerâlarından Yahyâlı Gâzî Mehemmed Paşa gazâ mâlıyla binâ etmişdir kim bu câmi‘-i pürnûr şehr-i Belgrad'ın âb-ı rûyıdır. Hattâ kıble kapusu üzre târîhi budur:
EÇS V 114a
Güft Zeynî çü dîd târîheşMa‘bed-i ümmet-i Resûl-i mübîn Sene (---)
EÇS V 114a
Hattâ sâhib-i cülûs Müftî Abdürrahîm Efendi müftî iken bunda vefât edüp bu câmi‘in mihrâbı önünde medfûndur kim kabrinin seng-i mezârında târîhi budur: (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS V 114a
Andan şehîdlik câmi‘inin kapusu üzre târîhi böyledir:
EÇS V 114a
Râh-ı hakka yapdı bir câmi‘-bülendHacı Muhyiddîn tâcir hâliyâZâ’ibî savt-ı bülend ile dediFîhi sallû hamseküm târîh ola Sene (---)
EÇS V 114a
Andan câmi‘-i el-Hacı Alî bâb-ı mu‘allâsı üzre târîhi budur:
EÇS V 114a
Te’emmül eyleriken güft-i Dâ‘î dedi târîhinAceb tarh-ı latîf olmuş hele bu câmi‘-i a‘lâ
EÇS V 114a
Diğer târîh-i câmi‘-i û:
EÇS V 114a
Dari‘î Dâ‘î dedi târîhinCâmi‘-i bî-bedel ü ferruh cây Sene (---)
EÇS V 114a
Der-zikr-i mesâcid-i muvahhidân
EÇS V 114a
Cümle (---) aded mahalle mesâcidleridir kim meşhûr ma‘mûr ve mükellef olan bunlardır:
EÇS V 114a
Evvelâ aşağı hisârda yedi aded mesâcidler var, ammâ esmâları ma‘lûmum değildir. Andan Yukar[u]kal‘a buk‘ası ve Nârin kal‘a buk‘ası ve aşağıda Kapudan mescidi ve Kazıklı mescidi ve Dedezâde mescidi ve Hacı Hüseyin mescidi ve Kukulaktaş zâviyesi ve Cânân Hatun eynesi ve Süleymân Hân'ın bölme hisâr mezgiti ve Büyük Bölmehisâr mescidi ve Bâzârbaşı zâviyesi ve Küçük Bâzârbaşı buk‘ası ve Kesteneci mescidi ve Hacı Sucah mescidi ve Mûsâ Paşa buk‘ası.
EÇS V 114a
Ma‘lûmumuz olan bu mesâcidlerdir kim niçesi kurşum kubbeli câmi‘-i kebîr olmağa liyâkatli müferrih mesâcidlerdir.
EÇS V 114a
Ve bu merkûm olunan mesâcidlerin cümlesi mahalleleri esmâlarıdır kim altmış aded mahalle esmâları tahrîr olunmuş olur.
EÇS V 114a
Ve bu hakîr Yukaru kal‘adaki Süleymân Hân'ın câmi‘inde mevzûn minâreye yüz beş kademde çıkup bu şehr-i azîme nazar etdikde altmış beş aded kârgîr minâre-i bâlâlar ve yetmiş yedi aded kurşum örtülü imâretler nümâyân idi. Mâ‘adâ niçe minâresiz mesâcid ve zâviye ve buk‘alar vardır.
EÇS V 114a
Der-beyân-ı dârü't-tedrîs-i âlimân: Cümle sekiz aded tahsîl-i dârü'l-ulûm medreseler vardır. Evvelâ İmâret câmi‘i medresesi ve medrese-i Bayrâm Beğ ve medrese-i (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS V 114a
Der-ayân-ı dârü'l-kurrâ-i huffâzân: Gerçi kubâb-ı âlîler ile mebnî dârü'l-kurrâları yokdur, ammâ sekiz aded câmi‘lerde şeyhü'l-kurrâlar vardır, lâkin ahâlîsi Boşnak ve Potur ve tüccâr olmağile ilm-i tecvîde mukayyed olmadıklarından hâfız-ı Kur’ân'ı yokdur.
EÇS V 114a
Zikr-i dârü'l-hadîs-i peygamberân: Dokuz aded câmi‘de Müftî Abdürrahîm Efendi'den berü ilm-i hadîs görülür, ammâ ahâlîsi muhaddis değillerdir.