İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS V 115a
Manzara-i ekâlîm-i arz-ı büldân: Rub‘ dâ’ire irtifâ‘ıyla iklîm-i hâmisde bulunup tûl-ı nehârı on beş buçuk sâ‘at ve dokuz derece ve iki dakîkadır. şeb-i yeldâları kezâlik eyledir. Arz-ı beledi seh sehdir ve tûl-ı arzı ahdır(?) (---) (---) (---)
EÇS V 115a–115b
Sitâyiş-i tâli‘-i imâristân: Kaçan kim bu şehre Despot gıran binâya mübâşeret etdikde cemî‘i müneccimînlerin cem‘ edüp burc-ı seretânda binâya şürû‘ etdiler kim beyt-i kamer-i mâ’îdir. Anıniçün cemî‘i halkı emn [ü] amânda olup cümle ma‘îşetleri ticâret ile geçinürler (---) (---) (---) (---) 115b
EÇS V 115b
Sitâyiş-i hammâm-ı rûşenâ-yı gâsilân: Cümle yedi aded hammâm-ı hoş-havâlardır kim cümle kurşum ile mestûrlardır, zîrâ zimistân şehri olmağile hammâm üzre kiremit ve kireç durmaz.
EÇS V 115b
Evvelâ Yeni hammâm. Sokollu Mehemmed Paşa'nındır kim gâyet ma‘mûr ve müferrih hoş binâ hammâm-ı ra‘nâdır.
EÇS V 115b
Andan Orta hammâm ve Sül[ey]mân Hân'ın hammâmı ve Çukur hammâm ve Aşağıkal‘a hammâmı kesîfdir ve Behram Beğ hammâmı ve Çinili hammâm gâyet müzeyyen hammâm-ı dil-küşâdır.
EÇS V 115b
Meşhûr hammâm-ı hâs u âm bu hammâmlardır kim birkaçı çifte hammâmlardır. Her bâr çifte hammâmlara havâtînler girirler.
EÇS V 115b
Der-beyân-ı hammâm-ı mahsûs-ı a‘yân be-kavl-i rivâyet-i erbâb-ı dilân: Bu şehir içre yedi bin aded sarây-ı a‘yân-ı kibârda ve gayrı hânedân-ı kibârda ev hammâmları vardır, zîrâ her hânede beşer onar hücrelerde soba derler bir gûne çömlekden musanna‘ kubbeciklerdir. Anların içine âteş edüp ol hâne hammâm gibi olduğundan her evde hammâm-ı mahsûsalar mukarrerdir, zîrâ bu şehir kış kânı olmak ile her hânede gûnâ-gûn soba hammâmları var.
EÇS V 115b
Der-ayân-ı âsiyâb-ı dakîk-i tahhân: Cümle altı yüz aded at değirmenleri ve Tuna değirmenleri var kim gendüm-i hâsdan dakîk-i rakîk öğüdürler.
EÇS V 115b
Der-zikr-i hubûbât-ı mahsûl-i elvân: Sirem ve Semendire ve Baçka ve Laşka ve Havâle kal‘ası topraklarında kırmızı ve sarı ve beyâz dânedâr buğday ve arpa ve böğrülce ve mercimek ve kırah ve darı olur kim bu gûne gılâllar meğer Anadolu'da Sivas ve Erzurûm'da ola, ammâ bakla ve pirinci ve susamı ve kendir tohumu olmaz, ammâ çavdar ve yulaf ve haldine nâm bir hubûbdur anlar çok olup re‘âyâ ekmek ederler.
EÇS V 115b
Güzîde-i memdûhât-ı sanâyi‘ât: Evvelâ nehr-i Sava kenârında Çingane tâ’ifeleri demirden musanna‘ rezeli iskemleleri inşâ ederler kim gûyâ sîm âvândır ve gûnâ-gûn kalaylı demir çubuk üzengiler ve ıskaralar ve mârbendler ve bukağılar yaparlar ve kazancıları gâyet üstâd-ı kâmillerdir kim gûnâ-gûn musanna‘ suhûn ve tancere ve Ba‘albekîler ve şerbet tasları ve müşebbek buhûrdân ve gülâbdânlar ederler kim Bosnasarâyı kazgancıları ancak ederler.
EÇS V 115b
Ahvâl-i kâr [u] kisb-i ricâlât: Bir sınıfı âvân-ı askerî gâzîleridir ve bir fırkası berr u bihâr tüccârlarıdır ve bir zümresi ehl-i hidmetlerdir ve bir kavmi bâğbân u bağçevânlardır. Ve bir tâ’ifesi keştîbân-ı bahrîlerdir ve bir bölüğü ehl-i hıreflerdir. (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS V 115b
Der-vasf-ı dârü't-ta‘âm-ı imârât: Ancak bir aded dârü'z-ziyâfe imâreti var kim aşağı çârsûdadır. Cümle fakîr ve pîr ü cüvâna beher yevm iki kerre ni‘meti bî-imtinân mebzûldür kim bu hayrât câmi‘ sâhibi Yahyâlı Mehemmed Paşa'nındır, ammâ Bayrâm Beğ imâreti mesdûddur ve niçe tekyelerde imâretler var, ammâ dervîşân içündür.
EÇS V 115b
Ta‘rîf-i ni‘met-i me’kûlât: Cümleden baklava-yı Belgrad Rûm ve Arab u Acem'de meşhûrdur kim sûr-ı azîm ziyâfetlerinde kanlı araba tekerleği kadar bin kat güllâc ve hâs un yuf[k]asından tereyağı ve bâdem ile bir gûne baklavadır kim yerde tennûr içinde pişerler. Ol kadar büyükdür kim furuna sığmaz ve bir baklavayı üç yüz âdem yese doymaz. Tâ bu mertebe büyük ve lezîz ve kalındır, ammâ üstüne bir penez akçe bıraksan baklavaya batar. Tâ bu mertebe bir baklavası olur. Ve bâdemli ve darçın ve karanfilli ve za‘ferânlı lezîz zerdesi bir diyârda olmaz. Ve Mısır tavuğu add etdikleri kırmızı hortum burunlu tavuk kebâbı ve dolma tavuk kapaması ve sazan balığı ve mersin balığı furunu ve beyâz Latin ekmeği ve Zümon kaymağı ve yoğurdu ve (---) (---)
EÇS V 115b
Tavsîf-i me’kûlât-ı müsmirât: Evvelâ Münirî Efendi bâğçesinde kırkar dirhem gelir âbdâr kamerî kayısıları ve yüz dirhem gelir âbdâr şeftalüleri olur ve gâyet âbdâr üzümü ve eriği ve emrûdu ve kiraz ve vişnesi ve âbdâr kavunu ve karpuzu olur ve (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS V 115b
Der-hayât-ı cân-perver-i envâ‘-ı meşrûbât: Harâbât erenleriyçün la‘lgûn vişnâb şerbeti ve müsellesi ve hardaliyyesi poloniyyesi (---) (---) (---) meşhûrdur.
EÇS V 115b
Bu şehirde olmayan meyve-i eşcârât: Evvelâ servi ağacı ve çimşir ve hurma ve zeytûn ve nar ve incir ve pembe ve (---) (---) (---) ağaçları yokdur.
EÇS V 115b
Der-aded-i bâğavât-ı İremezât: Bu şehrin cânib-i kıblesi taşrasında tâ karye-i Vişeniçse'ye andan şehir çeşmelerine gelen su başına, andan tekye bâğlarına, andan tâ Abaza Paşa Köşkü'ne, andan tâ Havâle kal‘ası deresine, andan Topçu köyüne, andan tâ nehr-i Sava kenârına dek cümle otuz sekiz bin aded dölüm hakkı verir bâğlardır deyü muhtesib ağa söyledi, ammâ Yahyâlı Mehemmed Paşa bâğları mu‘âflardır kim hisâba yâd olunmamışdır. (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS V 115b
Der-ayân-ı teferrücgâh-ı erbâb-ı hâcât: Cümle kırk altı aded mesîregâhlardır. Evvelâ mesîregâh-ı Subaşı ve Bektaşiyân tekyesi ve Abaza köşkü ve Yûsuf Ağa bâğı ve Yağcı Hacı Alî bâğı ve Topçular köyü bâğı ve Havâle kal‘ası seyrângâh-ı Vişeniçse köyü ve nehr-i Sava bâğları ve Zümon bâğları (---) (---) (---)
EÇS V 115b–116a
Der-fasl-ı lehçe-i mahsûs-ı ıstılâhât: Bu kavm-i Belgrad'ın yerlileri gerçi Poturdurlar, ammâ lisân-ı Sırf ve lisân-ı Bulgar ve lisân-ı Latin ve lisân-ı Boşnak ıstılâhı 116a dahi bilirler, ammâ ekseriyyâ isti‘mâl etdikleri kelâm-ı nâ-mahalleri bir şey’e ta‘accüb etseler "İlahi dilemişüm şâyed bu işi işlememişsun" derler. Hatunlarına ta‘zîm içün "Sinko Kadu" derler. Birisi kızarsa şâyed "Sobada kızmışsın" derler. "Maho ya kabliçsayı getire", ya‘nî "Bire Mehemmed ağaçdan bakracı getire" derler (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS V 116a
Der-beyân-ı lisân-ı Sırf-ı küfrât
EÇS V 116a
Cemî‘i re‘âyâ vü berâyâları Sırf kâfirleridir kim Sirem arabacıları cümle anlardandır. Gerçi lisânları Bulgar'a ve Latin'e ve Boşnak'a yakındır, ammâ başka galat güftârları va[r]dır, lâkin yine millet-i Mesîhîden olup kitâbları İncîl'dir kim lisânları üzre İncîl'i tercüme etmişlerdir. Niçeleri lisân-ı Hırvad'ı ve lisân-ı Galyayı ve lisân-ı Islovin'i ve lisân-ı Talyan'ı bilirler, zîrâ bu Sırf keferesi millet-i kadîmdir kim zürriyetleri Ays'a müntehîdir kim Latin ve Sırf'ın mu‘teber ve mu‘temed tevârîhleri vardır, ammâ hisâbları yine Boşnakca gibidir. Evvelâ,
EÇS V 116a
yedno
EÇS V 116a
çetri
EÇS V 116a
şest
EÇS V 116a
sedem
EÇS V 116a
devet
EÇS V 116a
deset