İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS V 118b
Sene (---)
EÇS V 118b
Bu bâb-ı kebîr dahi iki kat cânib-i şimâle nâzırdır. Hattâ bu kapu üzre cihân-nümâ bir kasr-ı âlîsi var. Cümle haşeb binâdır, ammâ gâyet musanna‘ kasr-ı Havernâk'dır. Cümle âyende vü revende ve müsâfirîn anda meks-i ârâm ederler. Sâ‘at kullesi andadır ve üstünde demir tenekeden bir horosu var, sekiz rûzgâr-ı zorkâr bu horosa urdukça ol horos hareket edüp sadâ vererek çevelân eder. Gâyet musanna‘ horosdur. Anıniçün kapuya Horos kapusu derler.
EÇS V 118b
{Der-vasf-ı horos-ı mutalsam}
EÇS V 118b
Mukaddemâ kefere zamânında bu kapu üzre bir kulle-i bâlâ var imiş. Ol kulle üzre bir mutalsam tuç horos var imiş. Kaçan kim bu kal‘aya bir yağî ve dağî bağî gelse be-hükm-i tılsım ol horos kanat kakup "Kukırı ku" deyü ötüp kal‘a ahâlîsin âgâh edermiş.
EÇS V 118b
Ba‘dehû bu kal‘a niçe kerre muhâsaralar görüp ol kulle sademât-ı top-ı kûplardan münhedim olup mezkûr horos dahi meksûr olup bâng-i horos vermeden kalır. Ol zamândan berü bu kapuya Horos kapusu deyü Macar-ı füccâr tevârîhlerinde yazmışlar.
EÇS V 118b
Ve Su kapusu, bir kat kapudur. Yalı kapusu dahi derler metîn kapudur.
EÇS V 118b
Evsâf-ı aded-i mahallât-ı kal‘a-i Tımışvâr
EÇS V 118b
Derûn-ı hisârda cümle dörd mahalledir. Garbkapusu mahallesi ve Horoskapusu mahallesi ve Yalıkapusu mahallesi, Sukapusu mahallesi.
EÇS V 118b–119a
Ve cümle bin iki yüz aded tahtânî ve fevkânî kat-ender-kat 119a evlerdir kim cümle tahta avlulu ve serâpâ şindire tahta örtülü ve ocakları sivri sivri bir gayrı gûne binâ olunmuş bâğsız ve bâğçesiz daracık havlısız hânelerdir. Bu şehirde ocaklarından gayrı kârgîr binâlar yokdur ve cümle büyûtları sobalıdır.
EÇS V 119a
Sitâyiş-i aded-i cevâmi‘hâ-yı enderûn-ı hisâr-ı Tımışvâr
EÇS V 119a
Cümle dörd aded mihrâbdır. Evvelâ Süleymân Hân câmi‘i. Bir deyr-i mu‘azzam imiş. Bir gûne hafîf kirec binâdır kim kârgîr desek, değildir. Hâlâ bu câmi‘in içinde dağlar gibi guzât-ı müslimînin beksümâtları memlûdur ve Cimcime câmi‘i ve şeket câmi‘i (---) (---) (---) (---) (---) (---) mâ‘adâ mesâcidler vardır.
EÇS V 119a
Cümle dörd aded tekye-i dervîşândır.
EÇS V 119a
Andan yedi aded mekteb-i sıbyândır.
EÇS V 119a
Andan üç aded hândır, ammâ müfîd ü muhtasar mihmân-kândır.
EÇS V 119a
Ve cümle dörd aded hammâm-ı dil-sitândır. Evvelâ biri Yalıkapusu hammâmı ve biri Sukapusu hammâmı kapunun iç yüzünde gâyet küçük hammâmdır. (---) (---) (---) (---) (---).
EÇS V 119a
Ve hisâr içinde cümle dörd yüz aded dükkânlardır, lâkin bezzâzistânı ve medrese ve dârü'l-hadîs ve dârü'l-kurrâsı yokdur, ammâ çârsû-yı bâzârı gâyet müzeyyendir. Cümle sokakları serâpâ tahta döşelidir. Aslâ taş kaldırım yokdur ve mümkün değildir.
EÇS V 119a
Bu kal‘a içinde iki yerden arklar ile nehr-i Tımış cereyân edüp cümle halk suyu andan alup def‘-i atşân ederler. Bu şehirde aslâ çeşme yokdur ve cümle çirkâbları nehr-i Tımış'a dökülüp gider ve bu kal‘ada buğday anbârları ve kahvehâneleri var.
EÇS V 119a
Evsâf-ı iç kal‘a-i Tımışvâr: Bu iç kal‘a taşra kal‘anın cânib-i cenûbu köşesinde şekl-i murabba‘ bir kârgîr binâ bir kal‘a-i ra‘nâdır kim cânib [u] etrâfından nehr-i Tımış cereyân etmek ile bu kal‘a gûyâ bir pek topraklı cezîrede vâki‘ olmağile sehel kârgîr, hafîf şekilli binâ-yı zîbâdır ve handakından dahi nehr-i Tımış akar. şehre açılır üç kat kârgîr kemerler ile mebnî demir kapulardır ve her kapuların mâbeynlerinde yine makaralı asma köprüler vardır kim kemerleri tula binâlardır. Bu iç kal‘anın etrâfında beş aded tula kârgîr binâ kulle-i ra‘nâlarının sivri sivri tahta örtülü ve alemli kulleleri var ve bu kal‘ada bir vâsi‘ sarây meydânı var. Tahta döşeli değildir. Dolma rıhtım horasan döşelidir. Bunda dizdâr ve kethüdâ ve imâm ve mü’ezzinlerden gayrı bir merd-i âferîde olmayup kullelerde ve cebehânelerde cümle hazâ’in ve mühimmât ve levâzımâtlar ile memlû olup gayrı şey yokdur kim bir gayrı âdem temâşâsına bile giremez. Eğer ricâ ile girmek murâd edinirse silâhların kapuda pâsbânlara emânet koyup girir. Gâyet mazbût nârin kal‘adır.
EÇS V 119a
Evsâf-ı varoş-ı şehr-i Tımışvâr: Cümle on mahalle ve cümle bin beş yüz aded bâğlı ve bâğçeli ve tahtânî ve fevkânî cümle tahta havlılı ve cümle tahta şindire örtülü hâne-i vâsi‘lerdir kim her hânedânların ikişer kat porta kapuları var. Birinden atlılar ve arabalar girüp çıkar. Biri anın yanında piyâdeler girir çıkar küçük kapucuklardır.
EÇS V 119a
Bu varoş cümle on aded mihrâbdır. Evvelâ Horos kapusunun hâricinde kal‘a handakı kenârında Gâzî Seydî Ahmed Paşa câmi‘i ma‘bedgâh-ı cedîddir, ammâ çârsû-yı bâzârda olmağile cemâ‘ati çokdur ve huddâmları çokdur. Cümle revzenleri mihrâb tarafında handak içinden cereyân eden nehr-i Tımış'a nâzırdır. Kapusu üzre târîhi budur:
EÇS V 119a
Kâtil-i Rakofçi-i bî-dîn [ü] küffâr-ı la‘înA‘nî düstûr-ı mükerrem Gâzî-i merd-i zamânEtdi bir câmi‘ binâ kim haşre dek subh u mesâZikr-i hayrın gâzîyân-ı dîn eder vird-i zebânKevserî târîhini sordukda hâtifden dediCâmi‘-i paşa-yı âdil Seydî-i sâhib-kırân.Sene 1070
EÇS V 119a
Andan câmi‘-i (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS V 119a
Ve cümle (---) tekye-i dervîşândır (---) (---) (---) (---)
EÇS V 119a
Ve cümle (---) aded mekteb-i sıbyândır (---) (---) (---)
EÇS V 119a
Ve cümle üç aded hândır (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS V 119a
Ve cümle (---) aded dükkândır. Bezzâzistânı yokdur, ammâ her metâ‘ vardır. Bu varoşun dahi cümle sokakları tahta döşelidir. şehre yağmur yağsa şehirden taşra batakdan fîl-i Mengerusî gark olur. Bu kal‘a-i metînin bir sarplığı dahi bu batakdır.
EÇS V 119a–119b
Der-beyân-ı mutalsam: Bu şehirde aslâ sivrisinek olmaz, zîrâ iç kal‘a temelinde medfûn bir tuç sivrisinek timsâli vardır ve bu şehirde ecinne âdemi incitmeyüp dutarak dutmaz. Ve sulehâ-yı ümmetden ehl-i vara‘ müstecâbü'd-da‘ve âdemleri ve ehl-i zevk gâzîleri ve tüccârları ve ehl-i hırefleri vardır. Ekseriyyâ halkı çuka serhadli ve çukadâr abâ {kopçalı} çakşırlarının dizleri sahtiyân kaplı ve başlarında yeşil serhadli çuka kalpaklar ve ayaklarına kubâdî pabuçlar geyüp gezerler. 119b
EÇS V 119b
Ve âb [u] havâsının letâfetinden mahbûb u mahbûbesi hüsn ü cemâlde ve lütf-i i‘tidâlde mahbûb mahbûbânları var, ammâ mü’eddeblerdir.
EÇS V 119b
Ve memdûhâtından sipov ekmeği ve beyâz yağlı çöreği ve ballı böreği ve kırah çobrası ve lahana ve kabak dolması meşhûrdur.
EÇS V 119b
Ve meşrûbâtından biri vişnesi suyu ve bal suyu meşhûrdur. şarâb içmek bu diyârda gâyet ayıbdır. Ekseriyyâ bal suyu içerler.
EÇS V 119b
Evsâf-ı tetimme-i şehrengîz-i külliyât-ı Tımışvâr
EÇS V 119b
Nevâhîlerinde olan sürü sürü devâbbât makûlesinden at ve sığır ve câmûs ve koyun ve kuzuların hisâbın Rabbü'l-izzet bilir. Katır ve deve ve eşek görseler re‘âyâsı deveden korkup eşeğe gülüp katırdan ürküp temâşâ ederler. Balı ve yağı cihânı doylamışdır. Gâyet ganîmet diyârdır. Dağlarında bir vişnesi ve bir çileği ve eriği ve gögemi bir diyârda yokdur, lâkin zimistân diyârı olmağile incir ve zeytûnı ve narı [ve] pembesi yokdur, lâkin emrûd-ı ahladı çokdur.
EÇS V 119b
Zikr-i a‘yân [u] kibâr: (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS V 119b
Kal‘a-i Tımışvâr'ın müşâsında olan kazâları ve kılâ‘ları beyân eder
EÇS V 119b
Evvelâ cânib-i cenûbunda nehr-i Tuna aşrı kal‘a-i Belgrad bir gergi konak yerdir ve kendi sancağında nehr-i Tuna kenârında kal‘a-i Pancova, ve kıblesinde yine Tuna kenârında bir konak yerdedir, kal‘a-i Modova, andan içeri kıblesinde dağlar eteğinde ma‘mûr u âbâdân kal‘a-i Virse, virseden galat-ı meşhûrdur ve Tımışvâr'a bir sâ‘at karîb kal‘a-i Dente ve cânib-i şarkında bir konak kal‘a-i şebeş ve ana karîb kal‘a-i Logoş ve cânib-i şimâlinde kal‘a-i Peçey ve yine semt-i şimâlinde kal‘a-i Lipova ve yine şimâlinden garba meyyâl kal‘a-i Çanad birer konak yerlerdir ve yine semt-i şimâle dağlar başında kal‘a-i Solmoş bir germe konakdır. Ve taraf-ı garbında kal‘a-i Beckerek ve ana bir konakdan sehele kal‘a-i Arat ve semt-i şimâle iki konak kal‘a-i Göle ve şimâlinde kal‘a-i Fenlak, andan kal‘a-i Bernak, andan kal‘a-i Yankovina, andan yine garba kal‘a-i İrşova, andan kal‘a-i Moroşvâr, andan kal‘a-i İline, andan kal‘a-i Marçina, andan kal‘a-i Fektebatur, andan kal‘a-i Façad, andan kal‘a-i Çalya, andan kal‘a-i şekvan, andan kal‘a-i Nablakvar, andan kal‘a-i Küçük Sac, andan kal‘a-i şimikloş, andan kal‘a-i Büyük Sac, andan kal‘a-i Likova Tuna kenârında Modova sancağı hükmündedir. Andan cânib-i garba Göle kurbunda kal‘a-i Salanta, andan kal‘a-i Solmoş kurbunda kal‘a-i Vilagoş ve Lipova'nın dibindeki nehr-i Moroş karşusunda kal‘a-i Radna küçükdür.
EÇS V 119b
Me’âl-i kelâm oldur kim bu Tımışvâr sancağı hâkinde mukaddemâ yetmiş altı pâre kılâ‘-ı metîneler var idi. Hâlâ görüp bildiğimiz bunlardır kim tahrîr olundu ve hâlâ sancağında cümle (---) kazâ yerdir. (---) (---) (---) ve's-selâm.
EÇS V 119b
Evsâf-ı ziyâret-i şehîdân-ı kal‘a-i Tımışvâr
EÇS V 119b
Evvelâ ziyâretgâh-ı Büyük şehîdlik ve dahi Vam kapusu kurbunda Ziyâret-i şeyh Karabaş
EÇS V 119b
Bu şehr-i Tımışvâr'ı dahi meymene ve meysere seyr [ü] temâşâ edüp (---) paşa efendimizin kâ’immakâmı ile ve gayrı ahibbâlar ile vedâ[‘]laşup iki yüz aded Semendire gâzîleriyle Tımışvâ[r]'dan çıkup Serdâr Alî Paşa gitdiği yoldan gitmeyüp tek ü tenhâ ganîmet yollardan,
EÇS V 119b
Kal‘a-i Tımışvâr'dan Vârat gazâsına gitdiğimiz menâzilleri ve temâşâ etdiğimiz kal‘aları beyân eder