İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS V 128b
Bu şehir kethüdâsının defteri mûcebince şehr-i Bosnasarây cümle yüz dörd aded mahallâtlardır. On mahallesi Sırf ve Bulkar ve Eflâkân ve Latin'dir. İki mahalle Yahûdîlerdir, ammâ Urûm ve Ermeni ve Firengler gelüp gitmededirler, mahalleleri yokdur, ammâ bunlardan mâ‘adâ cümle mahalle-i müslimîndir kim meşhûr olan mahallelerin esmâları bunlardır. Evvelâ (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS V 128b
Der-beyân-ı aded-i sarây-ı vü[ze]râ-yı a‘yân: Cümle on yedi bin aded kârgîr binâ tahtânî ve fevkânî kiremitli ve şindire tahtalar ile mestûr hâne-i ma‘mûrlardır. Cümleden mükellef Paşa sarâyı'dır, ammâ bir eyâlet sarâyları gibi vüzerâlara mahsûs sarây-ı azîm değildir. Bir zîk ve mukassî hânedândır. Andan Defterdâr Musli Efendi sarâyı ve Defterdâ[r] Musli Paşa sarâyı ve Ak Mehemmed Paşa sarâyı ve (---) (---) (---) (---)
EÇS V 128b
Der-ayân-ı cevâmi‘hâ-yı şehr-i Sarây: Cümle yüz yetmiş aded mihrâbdır, ammâ yetmiş yedisi cum‘a kılınır câmi‘-i vüzerâ ve vükelâ ve a‘yân [u] kibâr ve hacıyân ve gâzîyân cevâmi‘leridir kim alâ kadri't-tâka esmâları tahrîr olunur.
EÇS V 128b
Evvelâ yukaru kal‘ada tahrîr olan Sultân Ebü'l-feth câmi‘i müfîd [ü] muhtasar küçük câmi‘dir.
EÇS V 128b
Andan bu aşağı şehirde Ferhâd Paşa câmi‘i kurşum ile mestûr câmi‘-i rûşendir kim kapusu üzre târîhi budur:
EÇS V 128b
Kad benâ Ferhâd Beğ hâze'l-binâMecma‘ü'z-zühhâd dârü'l-âbidînKad hedallâhu lenâ târîhahuHasbeten lillâhi Rabbü'l-âlemîn Sene (---)
EÇS V 128b
Andan şehrin tâ ortasında sâ‘at kullesi olan mahalde câmi‘-i Hüsrev Paşa târîhidir:
EÇS V 128b
Elhemallâhu lenâ târîhahuMecma‘ü'l-ebrâr dârü'l-hâmidîn Sene (---)
EÇS V 128b–129a
Bu câmi‘ dahi cemâ‘at-i kesîre ile şeb [ü] rûz mâl-â-mâldır, zîrâ şehrin izdihâmı mahallinde vâki‘ olup bir minâreli ve cümle kubâbları kurşumlu 129a ma‘bedgâh-ı kadîmdir kim Süleymân Hân ümerâlarındandır. Gazâ mâlıyla binâ olunmağın bu câmi‘ bir rûhâniyyetli câmi‘-i kebîrdir ve gâyet evkâfları çok olduğundan mütevellîsi cânib-i vakfdan cemî‘i cemâ‘at-i kesîreye ol Bosna diyârının şiddet-i şitâsında imâret kazanları gibi kazgan-ı kebîrlerle sular kaynadup cümle Hanefî musluklarından selsebîl-âsâ ıssı sular cereyân edüp cemî‘i ehl-i salât andan tecdîd-i vuzû edüp ibâdet etdikce sâhibü'l-hayrât Hüsrev Paşa'ya hayır du‘âlar ederler. Birkaç cevâmi‘lerde dahi böyle germâb sulu musluklar vardır.
EÇS V 129a
Andan Gâzî Alî Paşa câmi‘inin târîhidir:
EÇS V 129a
Hazret-i Gâzî Alî Paşa benâHasbeten lillâhi Rabbü'l-alemînLeyse fi'd-dünyâ makâmun mislehuMescidü'l-irfân dârü's-sâdıkînElhemallâhu lenâ târîhahuMecma‘ü'z-zühhâd dârü'l-âşıkîn Sene 960
EÇS V 129a
Andan İsâ Paşa câmi‘inin târîhidir:
EÇS V 129a
İbn-i İsâ Beğ Muhammed Beğ benâCâmi‘en li'l-ka‘idîni'l-hâşi‘înKâne mevsûfen bi-adlin ve's-sehâVehve fi'd-dünyâ emîrü's-sâ’ilînKîle târîhen li-hâza'l-câmi‘iMa‘bedü'l-a‘yânı dârü'l-ârifîn Sene (---)
EÇS V 129a
Andan aşağı nehr-i Milaçka üzre Hünkâr köprüsünün karşu cânibinde Hünkâr câmi‘i cümleden büyükdür ve cemâ‘ati firâvândır. Bunun dahi âbdest musluklarının suları germâbdır.
EÇS V 129a
Ve bu mezkûr,
EÇS V 129a
Ve bu merkûm câmi‘lerden mâ‘adâ kurşum ile mestûr câmi‘-i ma‘mûrlar çokdur, ammâ niçe kerre ibâdet etdiğimiz ma‘bedgâh-ı kadîm kurşumlu ve musanna‘ târîhli cevâmi‘ler bunlardır.
EÇS V 129a
Sitâyiş-i mesâcidhâ-yı muvahhidân: Cümle yüz aded mesâcid ve buk‘a ve zâviyelerdir, ammâ cümleden cemâ‘at-i kesîre ile memlû olan Hünkâr köprüsü başında Hacı Osmân buk‘asının târîhidir:
EÇS V 129a
Hacı Osmân kad benâ hâze'l-binâHasbeten lillâhi dârü't-tâlibînYesserallâhu lehu fi'l-cennetiMenzil-i irfân beytü'l-kâmilînKîle târîhen lehu abdü'n-nebîBuk‘atan li't-tâlibîne'l-ka‘idîn Sene (---)
EÇS V 129a
Andan mescid-i,
EÇS V 129a
Der-ayân-ı dârü't-tedrîs-i âlimân: Cümle (---) aded medâris-i âlimân-ı müfessirândır, ammâ cümleden mükellef ve ma‘mûr u müzeyyen ve şîrîn Gâzî Hüsrev Paşa medresesidir kim anın kapusu üzre mermer üzre tahrîr olunan târîhdir:
EÇS V 129a
Kâle feyzü'r-rabbi fî târîhihiMecma‘ü'l-ebrâr dârü'l-kâmilîn Sene (---)
EÇS V 129a
Der-ayân-ı dârü'l-kurrâ-i huffâzân: Cümle sekiz mahalde Hazret-i Kur’ân-ı azîm ve Furkan-ı mecîdi kırâ’at-i Hafz ve kırâ’at-i seb‘a üzre tilâvet ederler, ammâ hâfız-ı Kur’ânı azdır ve mahsûsen kubbe-i âlîli ve evkâf-ı azîmli kurrâlar yokdur, lâkin ulu câmi‘lerde şeyhü'l-kurrâlar vardır. (---) (---)
EÇS V 129a
Der-beyân-ı dârü'l-hadîs-i peygamberân: Cümle on yerde ilm-i hadîs görülür. Evvelâ Hünkâr câmi‘inde ve Ferhâdiyye ve Hüsreviyye'de ve Koca Alî Paşa'da ve İsâ Beğ'de ve niçe yerlerde hasbî şeyhü'ş-şuyûh muhaddisânlar vardır, lâkin mahsûs kubâblı dârü'l-hadîs binâ olunmamışdır. (---)
EÇS V 129a
Der-aded-i mekteb-i püserân-ı tıflân: Cümle yüz seksen aded yerde mekteb-i dârü't-ta‘lîm-i sıbyân vardır. Hattâ Hacı Sübhân mektebi târîhidir:
EÇS V 129a
Sene (---)
EÇS V 129a
Ve câmi‘in birer mektebi mukarrerdir kim cümle necîb ü reşîd püserânlara cânib-i vakfdan her sene esbâb verilir.
EÇS V 129a
Der-hisâb-ı tekye-i fukarâ-yı abdâlân: Cümle kırk yedi aded tekyegâh-ı dervîşân-ı zî-şânlardır. Cümleden tekyegâh-ı Mevleviyândır kim nehr-i Milaçka kenârında bir bâğ-ı behişt-âsâ zemînde semâ‘hâne meydânlı ve yetmiş seksen aded fukarâ hücreli ve mutrıbân mahfilli ve imâret-i it‘âmlı bir vakf-ı kavî tekye-i Celâleddîn-i Rûmî'dir. Ve erbâb-ı ma‘ârif dervîşânlarından evvelâ müstecâbü'd-da‘ve şeyhi (---) efendidir ve Neyzenbaşı Hattât Dervîş Mustafâ'dır kim hattât şeyh kadar hattı vardır.
EÇS V 129a
Andan Müsâfir şeyh tekyesi ve Abdülkâdir-i Geylânî tekyesi ve Halvetî tekyesi ve şerîfî İbrâhîm Efendi tekyesi (---) (---) (---)
EÇS V 129a–129b
Der-zikr-i çeşmesâr-ı âb-ı revân: Bu şehir içre cümle yüzden mütecâviz çeşmesârlar revândırlar kim aslâ lüleleri yokdur. Hemân selsebîl-âsâ cereyân etmededirler. Niçe bin uyûn-ı kesîrelerden cereyân eder suları çokdur, ammâ cebel-i Mokra cânibinden gelen ayn-ı (---) gûyâ aynü'l-hayâtdır. Ve ayn (---) dahi bir âb-ı hoş-güvârdır ve ârifân-ı şehr-i Sarây'ın kavilleri üzre "şehr içre bin altmış aded uyûncuklar ve kaynak-ı âb-ı latîfler cârî olur" derler, el-uhdet ale'r-râvî. 129b
EÇS V 129b
Sitâyiş-i sebîlhâne-i cân-sitân: Cümle üç yüz aded mahalde şehîdân-ı deşt-i Kerbelâ aşkına sebîlhâne-i atşânlar var. Ekseriyyâ çârsû-yı bâzâr içinde Ferhâd Paşa ve Hüsrev Paşa ve Murâd Paşa ve Gâzî İsâ Beğ'in ve gayrı a‘yân [u] kibârın mükellef sebîlleri var. (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS V 129b
Der-medh-i enhâr-ı âb-ı hayevân: Evvelâ şehr-i Sarây'ın ortasından akan nehr-i Milaçka Ravna yaylalarından (---) (---) (---) ve Maçkosa ve Mokra dağlarından cem‘ olup cereyân ederek şehir içinde Hünkâr cisri altından ubûr edüp iki sâ‘at aşağı nehr-i Sarây'a karışır ve nehr-i Sarây dahi cânib-i kıble ve semt-i cenûbda Foniça ve Lipete ve Biyelemik (---) Hersek dağlarından berü gelüp aşağıda (---) nâm mahalde nehr-i Sava'ya nehr-i Sava dahi Hırvadistân'dan ve Dodoşka dağlarından gelüp Belgrad dibinde nehr-i Tuna'ya katılır. Nehr-i Tuna dahi cânib-i garbda Alman dağlarından gelüp cânib-i şarka akarak kal‘a-i Kili ve kal‘a-i Tulça kurblarında beş yerde Karadeniz'e munsabb olur. Karadeniz dahi İslâmbol'un Yedikulle burnunda bi-emr-i Hudâ bir beyâz râdde deryâ üzre çekilmişdir. Ol mahalde Karadeniz Akdeniz'e mahlût olduğu azharun mine'ş-şemsdir. Akdeniz dahi Sebte boğazında Bahr-i Muhit'e ol dahi Bahr-i Okyunus'da bi-emr-i Hâlik-ı kevneyn girdâb-ı azîme dökülür. El-hâsıl şehr-i Sarây sudan ibâretdir kim elbette her bay u gedâ hânelerinden birer uyûn cârîdir.
EÇS V 129b
Der-zikr-i çâh-ı mâ-i hânedân: Cümle yedi yüz aded su kuyuları var. Eyyâm-ı şitâda ba‘zı sular donup kuyu suları isti‘mâl ederler, zîrâ zamân-ı zemistânda kuyu suları germâdır ve ahâlî-i Bosna hakîm tabî‘at olduklarından "Kış günleri nâfi‘dir" deyü kuyu suları nûş ederler. Hakkâ ki âb-ı hayât suları vardır.
EÇS V 129b
Bâb-ı aded-i âsiyâb-ı dakîk-i deverân: Cümle yüz yetmiş altı aded su değirmenleridir kim bu şehrin zîr [ü] bâlâsında suları birbirinden birbirine cereyân eder serî‘ü'l-deverân tahhânlar vardır kim bir gecede elli kile gendümü kendi kendinden öğüdüp dakîk-i rakîk eder kim her şâhrâh üzre değirmenler mukarrerdir.
EÇS V 129b
Der-beyân-ı hammâmât-ı rûşenâ-yı gâsilân: Cümle beş aded hammâm-ı dil-küşâlardır, ammâ cümleden Hünkâr hammâmı hoş binâ-yı hûb havâdır. (---) (---)
EÇS V 129b
Der-ayân-ı hammâmât-ı mahsûs-ı a‘yân: Âlüftegân-ı şehr-i Sarây zu‘mlarınca altı yüz yetmiş aded hânedân hammâmları vardır derler, zîrâ her hânede sobaları hammâm gibidir ve her a‘yân [u] kibâr sarâylarında elbette bir hammâm mukarrerdir. Hattâ bu hakîr-i pür-taksîr bir niçe hânedân hammâmlarına girüp safâlar etmişiz. (---) (---) (---)
EÇS V 129b
Der-alâmet-i mihmân-sarây-ı kârbân: Ancak üç yerde hâne-i bî-minnet kârbânsarây-ı âyende vü revendegân-ı hasbîler vardır kim anlarda müsâfirînden kirâ ve gümr[ük] alınmaz. Evvelâ (---) mihmân-sarâyı (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS V 129b
Manzara-i hân-ı hâcegîyân: Cümle yigirmi üç aded mükellef ve ma‘mûr u müzeyyen kal‘a-misâl hân-ı bî-bedellerdir, ammâ cümleden meşhûr çâ[r]sû içr[e] Hacı Beşir hânı ve Hacı Nezîr hânı (---) (---) (---) (---)
EÇS V 129b
Der-aded-i hân-ı gurebâ-yı mücerredân: Cümle sekiz aded bekâr odaları var kim bevvâbları bir âdemden kefîlin almayınca bu vekâlelere âdem komazlar. Gâyet mazbût hân-ı bekârânlardır. Bir gece bevvâbdan izinsiz taşra kalanı ertesi hâna komazlar ve her şeb ba‘de'l-ışâ kapuların sedd edüp girüp çıkana rızâ vermezler.
EÇS V 129b
Der-ilm-i çârsû-yı bezzâzistân: Cümle bin seksen aded bâzâr-ı hüsn dükkânlarıdır, ammâ gâyet müzeyyen ve şîrîn ve tertîb üzre binâ olunup cümle esvâkları üzre Haleb şehri ve Bursa şehri gibi kab örtülü sûk-ı sultânîdir, lâkin örtüleri kârgîr kemer binâlar değildir. Serâpâ kalın direkler üzre mestûrdur. Cümle şâhrâhları pâk kaldırım döşelidir ve bir şîrîn kârgîr binâ bezzâzistânı var. Cemî‘i Hind ü Sind ve Arab u Acem ve Leh ü Çeh'in zî-kıymet metâ‘ları bu şehirde bî-kıymet bulunur. Hattâ Dobra-Venedik ve Büyük Venedik bu şehre üçer ve ikişer konak yakın olmağile Zadra ve şibenik ve İspilet iskelelerinden bu şehre bir iki günde komor bârgîrleriyle bî-hadd ü bî-kıyâs ecnâs-ı mütenevvi‘a libâs-ı akmişe-i fâhire ve vâlâ-yı kâlâ-yı hârâ-yı nâdireler gelir, ammâ Çukacılar çârsûsu ve Gazzâzlar bâzârı ve Kazancılar bâzârları cümleden âbâdânlardır. (---)
EÇS V 129b
Der-fasl-ı cusûr-ı imâristân: Nehr-i Milaçka üzre cümle yedi aded cusûr-ı kavîler vardır. Cümleden Hünkâr köprüsü (---) göz bir alçak cisirdir, ammâ vâsi‘ ve tavîldir kim tûlu iki yüz elli adımdır. Andan Hacı Hüseyin köprüsünün târîhidir: