Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS V 151b

Der-beyân-ı imârât-ışehr-i Yayiçse

EÇS V 151b

Bu kal‘a içre cümle bin aded tahtânî ve fevkânî kârgîr binâlı bâğ u bâğçesiz gâyet ma‘mûr evlerdir kim cümle üzerleri şindire tahta örtülüdür ve biri birinden âlî evler olmak ile cümlesinin pençereleri nehr-i Virbaz aşrı kıble cânibindeki dağlara ve bâğlara nâzır evlerdir.

EÇS V 151b

Ve cümle on altı aded mihrâbdır. Cümleden büyük kilisadan bozma Süleymân Hân câmi‘i ve Melek Ahmed Paşa câmi‘i, mukaddemâ bu câmi‘ Yayiçse ıhrâkında yanup Melek Ahmed Paşa efendimiz müceddeden binâ etdi. Mâ‘adâ mahalle mesâcidleridir.

EÇS V 151b

Ve bir medrese dahi Melek Ahmed Paşa'nındır kim imâretinde ta‘âmı ulemâya mebzûldür ve bir mekteb dahi Melek Ahmed Paşa'nındır kim her ser-i sâlde sıbyân-ı tıflân-ı püserânlara birer kat ıydiyye esvâbları mu‘ayyendir ve bir tekye-i Halvetî dahi Melek Ahmed Paşa'nındır ve bir hammâm Melek Paşa kapucular kethüdâsı Osmân Ağa'nındır.

EÇS V 151b

Ve bir hânı var. Sarı Kâ’immakâm İbrâhîm Ağa'mızındır.

EÇS V 151b

Ve cümle seksen aded dükkânlardır kim bir şâhrâh üzre vâki‘ olup bu yoldan gayrı ulu yol yokdur. Kal‘anın Vinçaz kapusundan girüp Battâl kapu, ya‘nî Banaluka kapusuna gider bir azîm yoldur.

EÇS V 151b

Bu şehir Melek Paşa vâlî iken ıhrâk bi'n-nâr olup asker-i deryâ-misâl ile gelüp bu kal‘a hâricinde meks edüp, "Tîz beni sevenler bu kal‘ayı amâr etsinler" deyü fermân edince cümle ağavâtlar birer hayrât [u] hasenâtlar edüp altı ayda bu şehir ma‘mûr ve âbâdân oldu.

EÇS V 151b–152a

Ammâ yukaru iç kal‘ada aslâ hâneler yokdur. Ancak dizdâr sâkin olur bir harâb sarây ve bir mescidi ve bir kuyu mağârâsı var. Bu gârın kapusunda 152a kefere hatlarının gûnâ-gûnları tahrîr olunmuşdur.

EÇS V 152a

Hâsıl-ı kelâm Rûmeli'nde ve bu Bosna serhadlerinde Akbolgay kal‘asından ve Mora diyârında Benefşe kal‘asından ve Özü eyâletinde Akkirmân kal‘asından gayrı sarp kal‘alar yokdur. Gerçi metîn ve müstahkem kal‘alar çokdur, ammâ Bosna serhaddinde Yayiçse'den gayrı yed-i kudret kal‘ası yokdur.

EÇS V 152a

Yayiçse kal‘ası varoşların beyân eder

EÇS V 152a

Mezkûr Vinçaz kapusu eşiğinden cereyân eden nehr-i Pileve üzre bir haşeb cisr-i azîm etrâflarında kırk elli göz su değirmenleri var. Bunlardan akan sular zikri sebkat eden aşağı mağârâlar içindeki değirmenlere gidüp andan ol sular mezkûr kayalardan nehr-i Pileve'ye uçar. Bu kal‘a kayaları gûyâ kûh-ı Demâvend ve kûh-ı Bîsütûn gibi altları serâpâ boşdur ve gûnâ-gûn dıraht-ı müntehâlar bu kayalarda bitüp şecere-i Tûbâ gibi baş aşağı şâhalar salup sâyelerinde şahin ve zağanos ve çaylak ve kartal kuşları âşiyân etmişlerdir.

EÇS V 152a

Ve mezkûr Vinçaz kapusu cisrinin karşu tarafında beş yüz aded re‘âyâ hâneleridir kim niçe kerre derûn-ı hisârda sâkin olan kefereler bu kal‘ayı hîle ile gâh kâfire ve gâh müselmânlara verdikleriyçün hâlâ derûn-ı hisârda kâfir sâkin olmayup la‘netnâme-i Süleymân Hân olduğundan cümle eflâkan re‘âyâları taşra varoşlarda sâkinlerdir.

EÇS V 152a

Ve dahi bir varoş Banaluka kapusundan taşra üç yüz hâneli kefere ve müslim hâneleri var ve bir varoş dahi nehr-i Virbaz aşrı bir mahalle var. Aded-i hâneleri ma‘lûmum değildir, ammâ bu üç aded varoşlarda hân ve câmi‘ ve çârsû-yı bâzâr ve hammâmlar yokdur, ammâ ravza-i rıdvân misilli bâğ u bâğçeleri gâyet çokdur.

EÇS V 152a

Ve âb [u] havâsı gâyet latîf müferrih dil-küşâ olduğundan Yayiçse'nin mahbûbu ve mahbûbelerinin hadd [ü] hasirleri olmaduğundan Melek Ahmed Paşa ağalarının ekseri bu şehrin birer kıt‘a-i mümtâz ve müstesnâ gulâmlarına mâlik oldular. Hattâ

EÇS V 152a

Hikâye-i garîbe-i acîbe-i mahbûb dil-rübâ ve âşık-ı serbâz-ı sâdık-ı şeydâ:

EÇS V 152a

Evsâf-ı ziyâretgâh-ı şehr-i Yayiçse

EÇS V 152a–152b

Evvelâ Ebü'l-feth Sultân Mehemmed imâmı Alî Efendi ve şeyh Mustafâ Efendi ve henüz merhûm olmuş Sergüzeşt sâhibi Âşık şeydâ cüvân-merd-i tabak, selîm [ü] şehîd ve habîb [ü] mahbûbu Vâ‘izzâde mâtü'l-aşk Hürrem Çelebi ve bu kal‘aya ibtidâ-i fethde dizdâr ağa olan Gâzî Hüsâm Kapudan (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) 152b

EÇS V 152b

Ba‘dehû kal‘a-i Yayiçse'den kalkup cânib-i garba nehr-i Pileve kenârınca balıklı göller ve ma‘mûr u âbâdân kurâlar ve hıyâbân ormanlar geçüp,

EÇS V 152b

Evsâf-ı sûr-ı üstüvâr, ya‘nî kal‘a-i Gölhisâr

EÇS V 152b

İbtidâ bânîsi yine Engür kraldır. Ba‘dehû (---) senede Ebü'l-feth Megâzî, ya‘nî Sultân Mehemmed Hân-ı Gâzî feth edüp yine küffâr Yayiçse'ye istîlâ etdikde bunda olan gâzîler firâr edüp bu kal‘ayı küffâr-ı hâksâr boş bulup zabt etdi.

EÇS V 152b

Ba‘dehû asr-ı Süleymân Hânî'de Gâzî Hüsrev Beğ bu kal‘ayı sene (---) târîhinde feth edüp hâlâ Bosna eyâletinde (---) hâkinde (---) hâkimlikdir ve Yayiçse nâhiyesidir.

EÇS V 152b

Kal‘ası bir fecc-i amîk göl içinde olduğıyçün kavm-i Ervâm Gölhisâr derler, ammâ lisân-ı Latince ismi (---) (---) mezkûr göl içinde bir alçacık dîvârlı şekl-i murabba‘ taş binâ bir sûr-ı ra‘nâdır. Bir cânibinden zafer mümkün değil bir sa‘b ve metîn kal‘adır kim bir vech ile yanına varılmaz. Ancak cânib-i şimâle nâzır bir küçücük demirli iki kat kavî kapusu var. Ana dahi zemberekli asma cisr ile varılup her gece dîdebânlar cisri makaralar ile çeküp kaldırup kapuya dayarlar. Kal‘a bir cezîre içre kalır. Bu göl yine nehr-i Pileve'den cem‘ olup amelî göldür. Eğer murâd olunsa gölün suyun kesüp kal‘a karada kalmak emr-i seheldir.

EÇS V 152b

Derûn-ı hisârda havlisiz sık ve zîk evleri var. Ba‘zısı kiremitli ve niçeleri tahta şindire örtülü evlerdir ve hisâr içre bir küçük Hünkâr câmi‘i var ve cisir üzre bir latîf haşeb kasrı var. Dizdâr ağa yetmiş aded neferâtlarıyla Melek Paşa'ya bir ziyâfet-i azîm etdi. Bu kasır dahi Pileve nehri üzre bir mesîregâhdır.

EÇS V 152b

İmâret-i varoş-ı Gölhisâr: Cümle altı yüz aded bâğ u bâğçeli tahtânî ve fevkânî serâpâ şindire tahta örtülü musanna‘ hânelerdir.

EÇS V 152b

Ve cümle dokuz mihrâbdır. Bir müferrih câmi‘i ve mesâcidleri ve müte‘addid küçük hânları ve bir hammâmı ve kırk elli kadar müfîd ü muhtasar dükkânı var. Gayrı sebîl ve çeşme ve medrese ve imâret-i ıt‘âmları yokdur, ammâ garîb-dost âdemleri çokdur.

EÇS V 152b

Memdûhâtından gûnâ-gûn alabalığı ve ayvası ve bâğlarında üzümü meşhûrdur.

EÇS V 152b

Ve nehr-i Pileve bu mahalle Kotar dağları ve İzmiyan dağlarından gelüp Yayiçse dibinde nehr-i Virbaz'a atılır. Virbaz ile (---) (---) (---) (---) (---) kurbunda nehr-i Sava'ya katılır (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) Andan cânib-i garba,

EÇS V 152b

Menzil-i kasaba-i Varsal vakfı: Boşnaklar Varçal vakfı der. Bosna eyâletinde paşa hâssı ve voyvadalığıdır kim Karadağlar dibine vâki‘ olup cânib-i garbîsi Zadra hâkiyle müşâdır, ammâ bir varoş-ı azîmdir kim cümle on bir mahalle ve iki tahta örtülü bâğ u bâğçeli hâne-i müzeyyenlerdir.

EÇS V 152b

Câmi‘leri ve mesâcidleri ve mekteb ve tekyeleri ve bir hammâmı ve kifâyet mikdârı dükkânları var, ammâ azacıkdır. Gayrı imârât-ı azîmleri yokdur, zîrâ pek serhad yerdedir ve cânib [ü] etrâfında kal‘ası yokdur, lâkin bu rabtayı Seydî Ahmed Paşa Bosna vâlîsiyken Venedik kâfiri yakup bir hayli yerin harâb edüp, ba‘dehû Seydî Ahmed Paşa bu rabtayı amâr edüp cânib-i erba‘a şehre karavulhâneler inşâ edüp ahâlî-i vilâyet her gece nöbet bekleyüp emîn oldular, ammâ etrâf-ı şehirde bâğları gâyet çokdur.

EÇS V 152b

Ve âb [u] havâsı gâyet latîfdir, ammâ mahbûbu ve mahbûbesi yokdur. Ondan şimâle,

EÇS V 152b

Evsâf-ı binâ-yı hısn-ı hasîneyn, ya‘nî şehr-i Banyaluka-i kal‘ateyn

EÇS V 152b

İki kal‘a olduğıyçün defterhâne-i şehr-i Sarây'da Banyalukateyn derler. Mukaddemâ kal‘anın biri Engür kralından kalup sene (---) târîhinde Gâzî Ferhâd Paşa feth edüp kal‘a-i kadîm mukâbelesinde Ferhâd Paşa bir kal‘a dahi müceddeden inşâ etmişdir, ammâ gâyet metîn ve sa‘bdır, lâkin ikisi de küçük kal‘acıklardır. Bu kal‘ateynin mâbeyne-hümâları iki bin adım birbirinden ba‘îddir, ammâ ikisi de nehr-i Virbaz'ın aşağı akdığının sol tarafında kârgîr binâ-yı seng-âbâd kal‘a-i Ferhâd Paşa'dır. Kulu ve cebehâneleri ve dizdârları mükemmeldir, ammâ Ferhâd Paşa'nın yeni kal‘ası önünde otuz karış bir balyemez topu ve düşmana amân vermez kûpu var.

EÇS V 152b

Ve sebeb-i tesmiye-i şehr-i Banyaluka

EÇS V 152b–153a

Lisân-ı Latin'de banya ılıcaya derler. Bu şehrin kıblesi cânibindeki bâğlar başında bir ılıcası olduğıyçün banya derler. Ba‘dehû şehri nehr-i Virbaz ile nehr-i Pileve kenârında bir uzun şehir olduğıyçün Luka, ya‘nî Uzun şehir derler. Ba‘dehû efvâh-ı nâsda tahfîf-i kelâm içün Banyaluka dirler. Ba‘de'l-feth bu şehir Süleymân Hân tahrîri üzre eyâlet-i Bosna'da sancakbeği tahtıdır kim beğinin hâssı taraf-ı pâdişâhîden (---) akçedir ve sancağı hâkinde ze‘âmet (---) ve tîmârı (---) ve alaybeği ve çeribaşı vardır, lâkin şimdi sancağı Bosna vüzerâlarına 153a ilhâk olunup kâ’immakâm hâkimdir. Ancak on bir on iki bin guruş hâsıl olur.

EÇS V 153a

Üç yüz akçe şerîf kazâdır ve nâhiyeleri cümle (---) aded kurâlardır kim ber-vech-i adâlet kadılara altı bin guruş olu[r] ve şeyhülislâmı ve nakîbüleşrâfı ve sipâh serdârı ve yeniçeri çavuşu ve Budin kulu serdârı ve şehir voyvadası ve muhtesibi ve bâcdârı ve harâc ağası vardır.

EÇS V 153a

Evsâf-ı şehr-i Banyaluka

EÇS V 153a

Ba‘zılar Banaluka derler. Kıbleden cânib-i şimâlden garba meyyâl iki cânibleri orma[n]lı dağlar ve sâfî bâğlar ile müzeyyen bir vâsi‘ dere içinde cereyân eden nehr-i azîm Virbaz'ın iki cânibinde birer sâ‘at uzun şehirdir, ammâ iki tarafı da ensizdir, lâkin cemî‘i evlerinde birer âb-ı hayât cereyân etdiğinden mâ‘adâ her hânedânda bâğ u bâğçe ve cinîn-i gaytân ve bâğ-ı İremler mukarrerdir. Ve nehr-i Virbaz üzre bu şehrin bir cânibinden bir cânibine üç yerden ağaç cisirler ile geçilir.

EÇS V 153a

Cümle kırk beş mahalledir. Evvelâ Ferhâd Paşa mahallesi Sarây mahallesi

EÇS V 153a

Ma‘lûmumuz olan bu mahallelerdir.

EÇS V 153a

Ve cümle üç bin yedi yüz kiremitli ve şindire tahta örtülü ma‘mûr u müzeyyen sarây-ı âlîlerdir. Cümleden Kâ’immakâmlar sarâyı ve Ferhâd Paşa sarâyı ve (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)