İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS V 166b
Ve cümle üç bin aded hânedân-ı tahtânî ve fevkânî ve bâğ-ı İremezâtlı serâpâ kiremit ile mestûr hâne-i ma‘mûrların sarây-ı âlîleri: Evvelâ el-Hacı İbrâhîm Efendi hânedânı. Bosna ve Hersek yolların tathîr edüp cisrler ve hânlar binâ eden sâhibü'l-hayrâtdır. Andan Zülfikârzâde Mahmûd Ağa sarâyı (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) meşhûr hânedânlar bunlardır.
EÇS V 166b
Der-medh-i çârsû-yı bezzâzistân: Cümle bin yüz on aded dükkânlardır. Cümlesi kilid tüfeng ve külünk ve tabanca ve kolçak ve gayrı silâh işler dükkânlardır.
EÇS V 166b
Der-zikr-i ehl-i hâl-i mecâzibân: Evvelâ ser-çeşme-i mecâzibân Raco, ya‘nî Receb Dede sene (---) târîhinde Rakofçi kralın Seydî elinden katl olacağın {âşikâre söyledi}.
EÇS V 166b
Âb [u] havâ-yı hûb-ı câvidân: Âb [u] havâsı gâyet latîf olduğundan yazı yaz ve kışı kışdır. Ol ecilden halkı gâyet ten-dürüst olurlar.
EÇS V 166b
Der-vasf-ı reng-i rûy-ı pîr [u] cüvân: Ekseriyyâ pîr-i nâ-tüvânları bile zinde ve la‘lgûn yanaklılardır. Tâzeleri hod evlâ bi't-tarîk verd-i ahmer-gûn femlilerdir.
EÇS V 166b
Sitâyiş-i hammâm-ı gâsilân: Cümle iki aded hammâmları var. Eski hammâmın âb [u] havâsı ve binâsı latîfdir ve Yeni hammâm dahi hoş binâdır.
EÇS V 166b
Der-beyân-ı dârü'z-ziyâfe-i müsâfirân: Cümle iki aded imâret-i müsâfirîni var. Cümleden Gâzî İsâ Beğ imâreti ta‘âmı bay u gedâya mebzûldür.
EÇS V 166b
Der-memdûh-i sanâyi‘ât-ı ehl-i esnâfân: Bunda işlenen kilid ve çakmaklı ve boy tüfengleri ve harbe ve demir kurd kapanları ve gayrı demir âletleri bu şehre mahsûsdur.
EÇS V 166b
Bî-medh-i kenîse-i kıssîsân-ı râhibân: Cümle yedi aded Sırf ve Bulgar ve Latin kilisesi var, ammâ Fireng ve Yahûdî ve Macar deyrleri yokdur.
EÇS V 166b
Sitâyiş-i me’kûlât-ı müsmirât: Kırk sekiz gûne elvân elması ve otuz beş gûne emrûdu ve beyâz ekmeği sicilde mastûrdur.
EÇS V 166b
Mesîregâh-ı aded-i bâğavât: Cümle on bir bin dölüm bâğ hakkı verir bâğ-ı İremlerdir ve cümle kırk yerde teferrücgâh [u] şikârgâh yerleri var.
EÇS V 166b
Binâ-yı ibret-nümâ-yı imârât: Ve şehirden yarım sâ‘at ba‘îd dağlar içre bir ılıca hammâmı var. Hâfız Ahmed Paşa binâsıdır kim rub‘-ı meskûnda nazîri yokdur.
EÇS V 166b
Ve şehir içre cereyân eden yedi aded enhârları beyân eder
EÇS V 166b–167a
Evvelâ şehir içre ağaç köprü altından cereyân eden nehr-i Raşka'nın 167a tulû‘u cânib-i cenûbda tâ Arnavudluk içinde Bihor kal‘ası nevâhîlerinde Misir sahrâsında bir gölden tulû‘ edüp andan nehr-i İbre'ye karışup andan nehr-i Raşka, nehr-i Yuşaniçse'ye ve nehr-i Tırnoviçse dahi nehr-i Yuşaniçse'ye mahlût olup nehr-i Raşka'dan dörd aded ark-ı azîmler şehrin bâğlarına ve değirmenlerine taksîm olur. Ve bir arkı dahi aşağı bâğçelere ve müşebbek bostânlara ba‘dehû bu mezkûr yedi aded enhârlar bir olup iner. Belgrad yolunda nehr-i Morava'ya mahlût olur. Nehr-i Morava dahi kal‘a-i Köylüc kurbunda nehr-i Tuna'ya munsabb olur.
EÇS V 167a
Ve bu şehrin zemîni bir kumsal yer olmak ile şiddet-i şitâda aslâ çamur olmaz. Pâk u pâkîze şehirdir.
EÇS V 167a
Der-vasf-ı tetimme-i şehrengîz-i şehr-i Yenibâzâr
EÇS V 167a
Bâlâda bu şehir üç kazâ ile müşâ olup bu şehir içre hafta bâzârı günleri üç kadı bir yere gelmesi mukarrerdir kim üç hisse hisse şehirdir. Evvelâ Bosna sancağı kadısı ve bu şehir kadısı ve Rûmeli'nin Berkovişte kadısı ve Birvonik kadısı dahi Bosna kadılarındandır ve dahi şehir kadısıyla dörd aded kadılar bu şehr[e] mahsûsdur, gayrı şehirlerde istimâ‘ olmamışdır ve's-selâm.
EÇS V 167a
Ve bu şehir kazâsına müşâ olan kılâ‘ları beyân eder:
EÇS V 167a
Evsâf-ı ziyâretgâh-ı Yenibâzâr
EÇS V 167a
Evvelâ eş-şeyh Velî Efendi, Hacı Hürrem câmi‘inde medfûndur.
EÇS V 167a
Bu şehri dahi temâşâ edüp kalkıldıkda Kızlar kal‘ası evce berâber sağ yanımızda kalup, andan 8 sâ‘atde,
EÇS V 167a
Evsâf-ı germâb-ı Niska, ya‘nî kal‘a-i Ilıca-i Baniska
EÇS V 167a
Sene 1028 târîhinde Kurşumcuzâde Mustafâ Paşa Sultân Osmân-ı Sânî fermânıyla Arnavud eşkıyâları def‘içün bir boğaz ağzında bu kal‘a şekl-i murabba‘ seng binâ bir alçak kaya üzre bir kal‘a-i ra‘nâ inşâ etdi, ammâ sehel havâlesi vardır.
EÇS V 167a
Bosna eyâleti hâkinde vâki‘ olup derûn-ı hisârda dizdârı ve mehterhânesi ve elli aded neferâtları ve kifâyet mikdârı cebehânesi ve şâhî topları ve gılâl anbârları ve bir küçük câmi‘i var. Gayrı imâretden bir şey yokdur, ammâ aşağı varoşu üç yüz mikdârı bâğçelice fukarâ hâneleri var. Cümle kiremit ile mestûrdur.
EÇS V 167a
Bir câmi‘i Mustafâ Paşa'nındır. Bir hân-ı azameti var, ammâ çârsûsu yokdur, lâkin bâğları çokdur. Gerçi hammâmı yokdur, ammâ,
EÇS V 167a
Evsâf-ı sun‘-ı Hudâ kavza, ya‘nî ılıca kudret hammâmı beş altı yerde havuzlu ve küçük kubbeli ılıcaları var kim cümle diyârdan cüzâm ve ger ve giciyik olan ehl-i derdler gelüp yedi sekiz gün âb-ı germâsından nûş edüp beş on kerre girse bi-emrillâh ol ehl-i marazın vücûdu dürr-i beyzâya dönüp şifâ bulur. Andan (---) sâ‘atde,
EÇS V 167a
Evsâf-ı (---), ya‘nî kal‘a-i bâlâ Mitroviçse
EÇS V 167a
Lisân-ı Latince (---) (---) (---) demekdir. Bânîsi Sırf krallarından Seleşti Kral binâsıdır. Fâtihi bizzât sene (---) târîhinde Gâzî Hudâvendigâr, ya‘nî Sultân Murâd-ı Evvel ibn Orhân Gâzî'dir kim bu kal‘ayı feth edüp, ba‘dehû Kosova cenginde yedi kerre yüz bin küffârı dendân-ı tîğdan geçürüp piyâdece leşkeri seyr edüp şühedâları Klab nehri kenârında bir yere yığarken küffâr leşleri içinden menkûs Koblaki nâm bir kefere kalkup Sultân Murâd'ı şehîd eder.
EÇS V 167a
Bir rivâyetde ba‘de'l-ceng [u] cidâl mezkûr kâfir elçilik takrîbiyle dest bûs-ı pâdişâhîye gelince dal hançer-i zü'l-fecâm olup Murâd Hân-ı Gâzî'yi şehîd edince atına binüp firâr ederken bu kadar asker-i İslâm bu kadar silâh üşürürler, aslâ yıkamazlar.
EÇS V 167a
Bir fertûte avrat eydir: "Bire atını tırnağından urun. Yohsa atı bile cümle demir geyim içindedir" deyince, bir kolu kuvvetli atının tırnağına bir ok urunca at ile kâfir zîr ü zeber olunca gâzîler üşüp demir geyimin yakasından gücile yol bulup kâfiri boğazlayup depelerler. Hâlâ ol zamândan berü Âl-i Osmân'a kâfirden bir elçi gelse pâdişâh taht üzre karâr-dâde olup pâdişâhın hil‘atına muttasıl bir uzun yeni elçiler öperken iki tarafdan elçileri berk dutup ibtidâ yer öpdürüp sonra sekiz adım uzun yeni öpdürüp pâdişâh yanına komadıkları Gâzî Hudâvendigâr'ın şehîd olduğu günden kanûn-ı Âl-i Osmân kalmışdır.
EÇS V 167a
Anıniçün bu Mitroviçse kal‘asına kal‘a-i menhûs derler kim bu kal‘a-i bâlâ Kosova sahrâsının mağribî cânibi nihâyetinde havâlesiz yumurta-misâl şekl-i müdevver seng-i tırâş bir kal‘a-i savaş meteris ve lağım kabûl etmez bir hısn-ı hasîn ve sedd-i metîndir.
EÇS V 167a–167b
Ancak bir kapusu var. İçinde aslâ ma‘mûrâtdan bir eyü binâ yokdur. 167b Ammâ bu kal‘a dibinden (---) (---) (---) cârîdir. Arnavudluk'da İpek dağlarından gelüp nehr-i Klab ile bir olup iner, nehr-i Morava'ya mahlût olur. Bu kal‘aya bu diyârlarda Kosova Mitroviçesi derler. Birine dahi Sirem Mitroviçesi derler, ammâ anın kal‘ası harâbdır.
EÇS V 167b
Ve bu kal‘a-i Mitroviçse'ye bir ok menzili ba‘îd,
EÇS V 167b
Ziyâret-i Mustafâ Baba: Tekyesinde fukarâ-yı Bektaşiyânı var, ba‘zı âyende vü revendegân konar ve bu tekyeye muttasıl,
EÇS V 167b
Evsâf-ı âhirü'l-hudûd-ı kasaba-i İzevçan
EÇS V 167b
Eyâlet-i Bosna bu mahalde tamâm olup cümle Rûmeli a‘yânlarının yakında olanları bu mahalde paşa efendimize alay-ı azîm ile istikbâle çıkup mübârek-bâd kurbânları kesilüp fukarâlara bezl olundu. Ve paşa efendimiz İzevçan câmi‘inde iki rek‘at namâz kılup fukarâya tasadduklar etdi.
EÇS V 167b
Bu rabta-i ma‘mûre Kosova sahrâsında üç yüz kiremit ile mestûr hâneli ve câmi‘ ve hân u hammâmı ve birkaç fâhir dükkânlı ve hâkim[l]i ve voyvadalı (ve) ma‘mûr kasabadır.
EÇS V 167b
Bosna eyâletinin bir ucu bu mahalde ve bir ucu Karadağlar'da ve bir tarafı Podgoriçse ve Kilimente ve kal‘a-i Kotur'da, bir semti Dobra-Venedik'de ve bir ucu Burun kullesinde ve (...) ve bir ucu Pupuşka ve Pirmorya ve İspilet'de ve bir cânib-i garbda şibenik ve Zadra'da ve semt-i şimâle Zirinoğlu'nda ve bir tarafı Çernik sancağında Kanija ile müşâdır.
EÇS V 167b
Ve bir tarafı Pojega ile müşâdır ve bir semti Budin eyâletiyle ve bir ucu İzvornik'de Sirem sancağıyla müşâdır ve cânib-i şarkîsi Rûmeli Alacahisârı'yla müşâdır ve bir ucu bu kıble semtinde bu İzevçan'da ve Vuçitrin sancağıyla müşâ bir sevâd-ı mu‘azzam eyâlet-i kebîrdir kim bunda ola[n] kal‘alar bir diyârda yokdur.
EÇS V 167b
Evvelâ Bosna eyâletinde yedi sancak içre olan kılâ‘ların neferâtlarına Bosna defterdârının ulûfe verdiği yüz yetmiş altı pâre kılâ‘ları beyân eder