İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS V 170b
Der-ilm-i mekteb-i sıbyân-ı ebcedhân: Cümle yetmiş aded mektebdir. Ekseriyyâ câmi‘ler kurbunda birer mektebler mukarrerdir, ammâ cümleden Koca Mustafâ Paşa mektebi (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) meşhûr bunlardır.
EÇS V 170b
Ve tekye-i dervîş-i dil-rîşân: Cümle yigirmi aded mesken-i fukarâ-yı abdâlândır. Cümle[d]en Mevlevîhâne henüz amâr olmağile ma‘mûrdur. Mukaddemâ (---) paşanın hânedânı idi. Melek Ahmed Paşa fermânıyla âsitâne-i Mevlânâ oldu ve tekye-i Lokmân âsitâne-i azîmdir ve tekye-i Baba Meddâh.
EÇS V 170b
Der-vasf-ı çeşme-i âb-ı revân: Cümle yüz on aded çeşme-i aynü'l-hayâtlardır.
EÇS V 170b
Der-beyân-ı sebîlhâne-i Kerbelâ-yı şehîdân: Cümle iki yüz adeddir.
EÇS V 170b
Der-medh-i enhâr-ı azîmân-ı hayevân: Evvelâ şehrin cemî‘i imâretlerine taksîm olan kal‘a-i Kaçanik'den berü nehr-i Lipense İsâ Beğ kemerleriyle gelüp şehre tevzî‘ olur. Bu ayn-ı câriyenin mahreci yine Kaçanik dağlarından (---) (---) cem‘ olup bu şehr-i Üsküb altında nehr-i Vardar'a mahlût olur, billûr-misâl bir âb-ı nâbdır.
EÇS V 170b
Andan nehr-i kebîr Vardar Arnavudluk'da Kalkandelen ve İpek'den ve Pirizren şehirleri dağlarından cem‘ olup bu Üsküb altından ubûr edüp iner. şehr-i Köpürlü içinden dahi güzer edüp Karaferye kurbunda bir ağaç cisr altından ubûr edüp Selânik kurbunda (---) (---) nâm mahalde Akdeniz'e mahlût olur. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS V 170b
Der-zikr-i çâh-ı mâ-i hânedân: şehr-i Üsküb'ün bu kadar kesret-i aynü'l-hayâtlarına göre cümle 1000 aded âb-ı hayât hânedân kuyuları vardır.
EÇS V 170b
Sitâyiş-i âsiyâb-ı dakîk-i tahhân: Böyle bir sevâd-ı mu‘azzamın cânib [u] etrâfındaki kûh-ı dereçeler içre bin aded su değirmenleri var[dır].
EÇS V 170b
Der-beyân-ı hammâm-ı rûşinâ-yı gâsilân: Cümle (---) aded hammâm-ı müferrihlardır. Evvelâ Yahyâ Paşa'ya karîb Kızlar hammâmı, ekseriyyâ avratlar girdiğinden Kızlar hammâmı derler, zîrâ rehrâsta değil, bir mahfî tarîk üzre hammâmdır kim cümle kavm-i nisvân-ı sâhib-isyânlar bu hammâma girirler, zîrâ izdihâm sokaklarda nisâ tâ’ifesi gezmek bu diyârda ayn-ı kabâhatdır.
EÇS V 170b
Ve Boyacılar içinde şengül hammâmı ve Gâzî İsâ Beğ hammâmı, âb [u] havâsı ve binâsı latîf olduğundan rûy-ı dîvârları ve kubbe-i nüh-tâkları aslâ derlemez ve kubâblarından bir katre arak nâzil olmaz, gâyet müferrih hammâmdır. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS V 170b
"Bunlardan mâ‘adâ bin altmış aded sarây hammâmları vardır" deyü ahâlî-i beled fahirlenirler.
EÇS V 170b
Alâmet-i mihmân-sarây-ı kârbân-ı revân: Cümle yedi yerde müsâfirhâne-i hasbî vardır. Evvelâ tevhâne-i Yahyâ Paşa hasbîdir. Tâbhâne-i Koca Mustafâ Paşa, kârbânsarây-ı Karlızâde, tâbhâne-i İsâ Beğ, tâbhâne-i İshâk Beğ. Bunlar müsâfirhâne-i hasbîlerdir.
EÇS V 170b
Manzara-i hân-ı hâcegîyân-ı tüccârân: Cümle (---) aded hân-ı sevdâgerân-ı berr u bihârdır. Cümleden İsâ Beğ câmi‘i kurbunda Mehemmed Ağa hânının târîhidir:
EÇS V 170b
Edüp binâya himmetHacı Mehemmed AğaTârîh dedi olduHân-ı cedîd-i ra‘nâ Sene (---)
EÇS V 170b
Ve Yahyâ Paşa hânı ve İsâ Beğ hânı ve İshâk Beğ hânı (---) (---) (---) (---) bunlardır.
EÇS V 170b
Der-aded-i vekâle-i gurebâ-yı mücerredân: Cümle on üç aded bekâr odaları var, ammâ bunlar kurşumlu binâlar değildir. Cümle ehl-i hıref bekârlar olur.
EÇS V 170b–171a
Der-ilm-i çârsû-yı bâzâr-ı bezzâzistân: Cümle iki bin yüz elli aded kârgîr binâ kemerler ile kubâblı çârsû-yı bâzâr dükkânlarıdır. Cümleden bezzâzlar ve gazzâzlar ve çadırcılar ve haffâflar ve boyacılar ve abacılar ve takyeciler çârsûları gâyet müzeyyen tertîb üzre binâ olunmuş sûk-ı sultânîlerdir kim cümle zokakları pâk kaldırım olup her dükkânda kavanozlar ve hokkalar içre sünbül ve benefşe ve gül ve nesrin ve 171a reyhân ve erguvân ve zambak ile her dükkân arûsek olup cümle ehl-i züvvâr ve ehl-i tüccârın demâğları mu‘attar olur çârsû-yı hüsndür. Beyt:
EÇS V 171a
Çârsû-yı hüsn seyr edem serâser hocayımBir cefâ dükkânı yokdur hep hüsün-bâzârıdır
EÇS V 171a
fehvâsınca kadir-şinâs ve halîm ü selîm [ve] halûk ehl-i hırefleri vardır.
EÇS V 171a
Ve şiddet-i hârda cümle bâzârı gûyâ serdâb-ı Bağdâd'dır, zîrâ cümle sûkları Bursa ve Haleb gibi serâpâ kab kemerler eylemişdir ve bir bezzâzistânı var kim binâsının vasfında diller kâsır ve kalemler kâsirdir. Hemân gûyâ iki başı demir kapulu kubâblar ile mebnî bir kal‘a-i kavîdir. Cümle hâcegîleri her bâr müsâfirîne buhûr yakup gülâb nisâr eder. Bunda dahi misk ve ribâb ve anber ve amber-i ham ve kâzî ve kâfûr ve sünbül-i Hindî ve sünbül-i Hıtâyî râyihasından âdemin demâğı şıkka olur. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS V 171a
Der-fasl-ı cüsûr-ı azîm-i imâristân: Cümle (---) aded kârgîr binâ cisirlerdir. Cümleden nehr-i Vardar üzre on dörd göz cisrin dördü harâb olup ta‘mîr ü termîmine târîhdir:
EÇS V 171a
Ta‘mîrini görenler bu cisr-i bî-nazîrinTahsîn edüp dediler evvelkiden çok a‘lâTa‘mîr olunmak ile yapıldı gönlü halkınOldu Hilâlî târîh termîm-i cisr-i bâlâSene (---)
EÇS V 171a
Bir kantara-i vâcibü's-seyr Ebü'l-feth Sultân Mehemmed'in binâsıdır kim bu cisrin karşu tarafında dahi imâristân-ı şehr-i azîm vardır. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) Meşhûr pül-i ra‘nâlar bunlardır.
EÇS V 171a
Der-medh-i reng-i rûy-ı eşkâl-i insân:
EÇS V 171a
Der-vasf-ı mahbûbe-i mahbûbân:
EÇS V 171a
Der-zikr-i ahâlî-yi a‘yân [u] kübbârân:
EÇS V 171a
Der-medh-i ulemâ-yı hâzıkân:
EÇS V 171a
Der-fasl-ı mu‘allim-i cerrâh-ı fassâdân:
EÇS V 171a
Der-vasf-ı sulehâ-yı meşâyihân:
EÇS V 171a
Der-na‘t-ı musannifîn-i şâ‘irân: Hâkî Bâyezîd-i Velî şu‘arâsıdır ve Râzî Çelebi dahi Üskübî'dir kim pâkîze eş‘ârları var. Koca Hasanzâde derler.
EÇS V 171a
Müşerref olduğumuz ihvân-ı zarîfân:
EÇS V 171a
Menâkıb-ı mızanna-i ehl-i hâl-i mecâzibân:
EÇS V 171a
Der-fasl-ı libâs-ı merd-i meydân:
EÇS V 171a
Der-ilm-i kabâ-yı tâ’ife-i nisvân:
EÇS V 171a
Der-vasf-ı esmâ-i merdân:
EÇS V 171a
Der-zikr-i nâmhâ-yı bintân-ı zenân:
EÇS V 171a
Esmâ-i gulâm-ı halka-begûşân:
EÇS V 171a
Der-ayân-ı nâmhâ-yı cevâriyân:
EÇS V 171a
Sitâyiş-i ibret-nümâ-yı âbâdân: Evvelâ Yukarukal‘a önünde Hünkâr câmi‘i kurbunda bir mîl-i minâre-vâr bir sâ‘at kullesi var. Sâ‘atin çanı bir konak yerde istimâ‘ olunur bir mehîb sadâlı nâkûsdur. Ve kullesi dahi ibret-nümâ-yı me’nûsdur.
EÇS V 171a
Ve bir ibret-nümâ dahi tâ aşağı şehrin tâ ayne'l-fi‘linde Baba Lokmân nâmında bir ziyâretgâh var. Bir halîm feylesof-misâl hükemâ-yı kudemâdan bir kimesne imiş. İlm-i tılsım ile anda bir kaynak âb-ı hayât kuyu çıkarmış bir âb-ı rakîk bâb-ı kevserdir kim bir katre nûş eden marîz hayât-ı câvidân mertebesin bulmağa yakın olur.