İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VI 51b
Kasaba-i Çatalca: Mukaddemâ mevsûfdur, anı geçüp ve Kovukdere içinden geçüp,
EÇS VI 51b
Karye-i Fethi: Bir mürtefi‘ yerde havâdâr müselmân köyüdür. Kâsımpaşalı Kapudan Kurd Çelebi'nin ve Gazzâz Ahmed Ağa'nın çiftliklerinde bir gece mihmân olup zevk etdik.
EÇS VI 51b
Andan 1 sâ‘atde kal‘a-i Silivri'yi geçüp 4 sâ‘atde,
EÇS VI 51b
Karye-i Balabanlı: Müselmân köyüdür, andan,
EÇS VI 51b
Kasaba-i Kınıklı: Bir dere kenârında yüz hâneli {ve beş aded hân-ı sağîrli ve beş dükkânlı ve cümle imâreti kiremitli ma‘mûr câmi‘li kasabacıkdır ve Sultân Ahmed çeşmesinin târîhidir:
EÇS VI 51b
İçene sıhhat ola âb-ı hayât. Sene (---)
EÇS VI 51b
Andan} 4 sâ‘atde,
EÇS VI 51b
Kasaba-i Sekbânlı: Âbâdân câmi‘li ve hânlı ve hammâmlı ve beş aded {dükkânlı ve yüz aded kiremit örtülü hâneleri cümle Sultân Ahmed Hân vezîri Ekmekçizâde Ahmed Paşa hayrâtıdır ve bu rabta Ereğli kasabası hâkinde vâkı‘dir}.
EÇS VI 51b
Kasaba-i azîm Çorlu: Mukaddemâ mevsûfdur. Andan 4 sâ‘atde,
EÇS VI 51b
Menzil-i kasaba-i Karışdıran: Çorlu ile Burgaz kasabaları mâbeyninde bir çamur deryâsı içinde bir mürtefi‘ yerde seksen sekiz hâneli ma‘mûr kasabacıkdır, ammâ el-iyâzu billâh eyyâm-ı şitâda çamurun fîl-i Menkerûsî geçemez. Sehel bârân-ı rahmet yağsa niçe yârân ve niçe bin hayvân gark olur. Sâhibü'l-hayrâtlardan mülûk-ı selef kaldırımlar döşemişler, ammâ zemîni oynak olmak ile kaldırım taşları da gark olur.
EÇS VI 51b
Ve Burgaz kazâsı hâkinde vâkı‘ olmuşdur. Kurşum örtülü kubâb-ı nîlgûn ile mestûr selâtîn-misâl bir câmi‘-i musanna‘ı ve bir müferrih hammâmı ve on aded dükkânı ve mihmân-sarây-ı kârbân-ı revânı var kim târîhi bu[dur]:
EÇS VI 51b
Bir hayr-ı azîm eyleyüp ehl-i sefer içünVaz‘ eyledi bu hân-ı safâhâneyi paşaBir mevzi‘-i zîbâ ve latîf olduğıyçün buNazmî dedi târîhini zî mevzi‘-i zîbâ.Sene 953.
EÇS VI 51b
Gerçi Nazmî güftesidir, ammâ nazm ile beste etmemiş.
EÇS VI 51b
Ve câmi‘e muttasıl bir âb-ı hayât çeşme-sâr-ı cân-perveri var, ammâ târîhi câmi‘ kapusu üzre tahrîr olunmuşdur. Târîh:
EÇS VI 51b
Aslını bu çeşmeden sordum dediSelsebîlin aynıyım ben pür-safâDedim anınçün revân târîhiniÇeşme-i âb-ı hayât-ı cân-fezâ.Sene (---)
EÇS VI 51b
Bu kasaba ve bu hayrât [u] hasenâtlar cümle Sultân Süleymân Hân vezîri Rüstem Paşa'nın evkâfıdır. Hâlâ mütevellîsi Cüvân Kapucubaşızâdelerdir.
EÇS VI 51b
And[an] 5 sâ‘atde kal‘a-i Burgaz'ı geçdik, zîrâ sene 1061 târîhinde mevsûfdur. Andan 6 sâ‘[atde],
EÇS VI 51b
Menzil-i kasaba-i Babaeskisi: Mukaddemâ mevsûfdur, ammâ Köpürlüzâde Fâzıl Vezîr Ahmed Paşa kethudâsı henüz bir çeşme-i cân-perver binâ etmiş. Ol çeşme-i âb-ı nâbın târîhidir: (---) (---) (---) (---) (---) (---) Andan 4 sâ‘[at],
EÇS VI 51b
Menzil-i kasaba-i Hafıza: Efvâh-ı nâsda galat-ı meşhûru Havsa'dır, ammâ Süleymân Hân'ın musâhibesi Hâfıza Hâtûn'un vatan-ı aslîsi olup niçe imâretler etdiğiyçün Hâfıza derler. Mukaddemâ bâlâda mevsûfdur. Andan (---) sâ‘atde,
EÇS VI 51b–52a
Kal‘a-i taht-ı sânî edna'l-arz Edirne: Sene 1063 Rûmeli'nden Melek Ahmed Paşa ile İslâmbol'a giderken cild-i (---) bu mahmiyye-i Edirne mufassal tahrîr olunmuşdur, ammâ şimdi bu pây-i taht-ı Âl-i Osmân olan Edirne sahrâsında sa‘âdetlü pâdişâh-ı âlem-penâh çetr-i mülammâ‘ların kurup cemî‘i asâkir-i İslâm'ın umûr-dîde ihtiyârları ve iş erleri ve cümle vüzerâ ve vükelâlar serâperde-i pâdişâhîde cem‘ olup müşâvere-i azîmler 52a oldukda niçe hayr-hâh-ı devlet olan ihtiyârlar eyitdiler kim:
EÇS VI 52a
"Pâdişâhım ecdâd-ı ızâmın Sultân Murâd Hân-ı Sâlis sene 1003 târîhinde Yanık kal‘asın be-dest-i Sinân Paşa feth etmişdi. Küffâr-ı dûzah-karâr bir hîle ile kal‘a-i Yanık'ı alup içinde olan cümle izâbı kırup hâlâ ol zamândan berü kal‘a-i Yanık dest-i kâfirde kalup câmi‘lerimiz hâlâ kenîse olmuşdur. Alaman kâfiri elinden câmi‘lerimizi kurtarmak pâdişâhıma lâzımdır" dediklerinde cümle iş erleri ve cümle ocak pîrleri Nemse çâsârından intikâm alınmasıyçün Fâtiha-i şerîfe tilâvet olunup Sarây meydânında serâperde-i hümâyûn önüne du‘â vü senâlar ile tuğ-ı şâhîleri diküp cemî‘i memâlik-i mahrûselere ser-bevvâbân-ı dergâh-ı âlîler asâkir-i İslâm sürmeğe gidüp cemî‘i sefer mühimmâtları görülüp şehr-i Edirne'de nâdîler nidâ etdikde sa‘âdetlü pâdişâh-ı kişver-güşâ izz ü şevket-i şehinşâhî cünbân ve nâmûs-ı saltanata munazzam olup sene (---) mâh-ı (---) günü serâperde-i hüsrevânîsinde cümle kullarına ziyâfet-i azîm edüp Köpürlüzâde Fâzıl Ahmed Paşa'yı mühr-i Süleymânî ve sancağ-ı Resûlullâh ile Yanık kal‘ası üzre diyâr-ı Alman'a serdâr-ı mu‘azzam edüp eğnine bir semmûr ve bir zerdûz hil‘at-i şâhî geydirüp bir alay-ı azîm ile vezîr-i müşterî dânâ serâperdesine revâne oldu.
EÇS VI 52a
Der-beyân-ı sebeb-i gazâ-yı Yanık ve Uyvar ve vilâyet-i Mekemorya ve vilâyet-i İslovin ve tahrîb-i vilâyet-i Zirin ve Beganoğulları ve vilâyet-i Dodoşka ve vilâyet-i Alaman-ı Ungurus
EÇS VI 52a
Evvelâ sene (---) târîhinde Erdel kralı olan Rakofçioğlu la‘în-i bî-dîn pelîd-i anîd diyâr-ı Erdel'de isyân edüp Budin ve Tımışvar serhadlerinde niçe kılâ‘ vü kasabât ve kurâlarımız nehb ü gâret edüp bu kadar ümmet-i Muhammed esîr-i bend-i zincîr etdiğinden mâ‘adâ üç sene kâmil Âl-i Osmân'a harâcları gelmediğinden Kapudan Ali Paşa'yı Erdel diyârı gazâsına serdâr-ı mu‘azzam ta‘yîn olunup Budin ve Bosna ve Kanije ve Eğre ve Tımışvar ve Varat ve Rûmeli cümle eyâletleri sancaklarıyla Erdel gazâsına me’mûr oldular.
EÇS VI 52a
Ve Anadolu ve Sivas ve Mar‘ayş ve Karaman ve Adana ve Haleb ve Şâm ve Urfa ve Diyârbekir eyâletleri ale'l-umûm Erdel seferine ta‘yîn edüp andan yigirmi oda yeniçeri ve beş oda topçu ve beş oda cebeci ve sipâhiyândan dörd aded sağ ve sol gurabâ sipâhları gazâ-yı Erdel'e ta‘yîn olunup kâmil tokuz ay memâlik-i Erdel'i nehb ü gâret ederek Apopi Mihal nâm bir kefere-i kem-nâmı kral nasb edüp üç yıllık bâkî kalan harâcı tahsîl edüp Kemen Yanoş la‘în kralı dahi cümle cünûd-ı cünübüyle dendân-ı tîğ-ı bî-dirîğden geçirüp memâlik-i Erdel'e nizâm [u] intizâm verüp taşra İslâm diyârına çıkmak sadedinde iken Serdâr Ali Paşa'ya Erdel'de iken Budin serhadleri ve Kanije serhadleri tarafından kan ile yazılmış mektûblar ile feryâdcılar gelüp,
EÇS VI 52a
"Amân devletli serdâr serhadlerimize Nemse çâsârı askeri gelüp kal‘a-i Val'ı ve Hânbeği ve Hamzabeği ve Erçin'i ve Penteli'yi kal‘aların harâb u yebâb ve hânelerin türâb edüp halkını esîr [ü] nâlân giryân etdi" deyü Budin kâ’immakâmından ve Budin'de kalan ağalardan arz [u] mahzarlar geldikde derhâl Serdâr-ı hoş-hısâl Ali Paşa Nemse çâsârına âdemler gidüp ba‘dehu Tımışvar altında Nemse çâsârının Roza nâm bir elçisi serdâra gelüp nâmeleri tilâvet olundukda netîce-i kelâmı oldur ki:
EÇS VI 52a
"Siz bizim Erdel Hıristiyanlarımızın vilâyetin nehb ü gâret edüp mâl-ı ganâ’im alup bizim nasb-kerdemiz Kemen Yanoş kral çerâğımızı askeriyle kılıçdan geçirüp eli vilâyeti harâb etdiniz ve bu kadar mâl-ı hazâ’in aldınız. Biz dahi Âl-i Menûçehr gayretin çeküp ve tâc-ı İskender ve gorona-i Nuşirevân hürmetin yerine getirüp sizin etdiğinize karşılık biz dahi sizin gibi sulha muğâyir işler edüp Budin'inizi harâb edüp mâl-ı firâvânlar ile esîrler ve bu kadar kılâ‘lardan cebehâne ve bârhâneler aldık" deyü huzûr-ı serdârda böyle nâme-i kral kırâ’at olunup Serdâr (Serdâr) Ali Paşa eydir:
EÇS VI 52a–52b
"Bire mel‘ûnlar, Erdel diyârında sizin ne alâkanız var. Tâ Yıldırım Hânımızdan berü bizim Erdel ile ahd [ü] mîsâkımız üzre re‘âyâ-yı Erdel cümle Haremeynü'ş-şerîfeyn re‘âyâlarıdır kim beher sene biner kîse mâl-ı hazâ’in vermeğe der-uhde edüp cümle Erdel diyârında olan bin altmış pâre kılâ‘lar cümle Âl-i Osmân pâdişâhının olmak 52b üzre ahd [ü] mîsâk olunup cümle re‘âyâ-yı Erdelistân Eflak ve Boğdan gibi harâc-güzâr re‘âyâlarımızdır.
EÇS VI 52b
Ba‘dehu isyânları zâhir olup üç yıllık harâcı tahsîl edüp ve yeni kral nasb edüp mutî‘ olmayan Erdel küffârlarına gûşmâl içün elleri ve vilâyetlerin nehb ü gâret edüp bî-hisâb esîrler alındı" dedikde kâfir elçisi eydir:
EÇS VI 52b
"Biz de sizin vilâyetlerinize sizin gibi belki dahi artık gûşmâller etdik" deyü elçi-i la‘în bî-bâk bu gûne cevâb edince hemân Serdâr Ali-i Kerrâr gazab-âlûd olup dîvândan elçiyi redd edüp getirdiği nâmeleri ulaklar ile ol ân der-i devlete gönderüp nâmeler vâsıl olunca aliyye dîvânı olup nâme-i kral-ı dâll kırâ’at olundukda müşâvere olup cümle ale'l-ittifâk Nemse çâsârından intikâm almak içün Fâtiha-i seb‘u'l-mesânî tilâvet olunup ol ân Gâzî Sultân Mehemmed Hân "Niyyetü'l-gazâ" deyüp Ebâ Eyyûb-ı Ensârî'de kemerine iki yerden gayret kılıcın kuşanup ertesi alay-ı azîm ile sa‘d sâ‘at-i tâli‘-i meymûnda cenâb-ı izzet-me’âbları sa‘âdetle mahmiyye-i Kostantiniyye'den âyîn-i kadîmeleri ve kâ‘ide-i amîmeleri üzre deryâ-misâl asâkir-i kerrâr ile Dâvûdpaşa fezâsında serâperde-i hümâyûnunda ber-karâr olup cemî‘i ocak halkına ihsân u in‘âmlar edüp sekizinci günde mahmiyye-i taht-ı sânî Edirne'ye dâhil olup bir müşâvere-i azîm dahi oldukda diyâr-ı Alaman'a sefer kal‘a-i Yanık ve kal‘a-i Uyvar üzre olması mukarrer olduğunun sebebi bu tahrîr olunan gibi ibtidâ sulha mugâyir iş Nemse çâsârından olmuşdur kim sebeb-i gazâ-yı Yanık ve Uyvar ale't-tahkîk böyle olmuşdur.
EÇS VI 52b
Andan sonra Edirne müşâveresinden Nemse çâsârına "Vaktine hâzır ol" deyü nâmeler ile elçiler gitdi. Ve ol gün yine dîvân-ı azîmde huzûr-ı pâdişâh-ı âlem-penâhda Sadrıa‘zam Köpürlüzâde Fâzıl Ahmed Paşa ve Defterdâr Ahmed Paşa ve Yeniçeri ağası Sâlih Paşa ve Re’îs Efendi Şâmîzâde ve'l-hâsıl cümle sefere me’mûr sekiz vezîr ve on sekiz eyâlet sâhib[i] mîr-i mîrânlar ve sâ’ir ümerâlar ve cümle erbâb-ı dîvân cümle ocak halkı huzûr-ı pâdişâhîde üç yüz yetmiş altı aded zer-ender-zer hil‘at-i fâhireler geyilüp sa‘âdetlü pâdişâhın du‘â vü senâlarıyla sene (---) mâh-ı (---) günü,
EÇS VI 52b
Mahmiyye-i Edirne'den kal‘a-i Yanık gazâsına gitdiğimiz konakları beyân eder
EÇS VI 52b
Evvelâ bism-i İlâh ile Edirne'den çıkup cânib-i garba gider Mustafâ Paşa Cisri kasabası mukaddemâ tahrîr olup andan ubûr edüp 7 sâ‘atde,
EÇS VI 52b
Menzil-i karye-i Derbend-i kebîr: Çirmen sancağı hâkinde kefere-i Bulgar köyüdür. Andan 6 sâ‘at gidüp,
EÇS VI 52b
Kasaba-i Hirmenli: Bâlâda cild-i (---) mevsûfdur. Anı geçüp 5 sâ‘atde,
EÇS VI 52b
Menzil-i kasaba-i Uzuncaova: Çirmen sancağı hâkinde bir vâsi‘ sahrâda kal‘a-misâl bir hân-ı azîmi var kim misli meğer Tatarbâzârcığı'nda Makbûl iken Maktûl İbrâhîm Paşa sarâyı kârbânı ola, ammâ bunun âsâr-ı binâsı andan metânet üzre seksen ocaklı ve haremli ve içli tışlı ve âhûr-ı azîmli bir hân-ı ibret-nümâdır. Bir câmi‘i ve birkaç küçük hânları ve bir hammâmı ve iki başları kal‘a kapusu gibi demir kapulu bir ma‘mûr çârsû-yı bâzârı cümle rusâs-ı hâs-ı nîlgûn ile mestûr hayrât-ı ma‘mûrlardır kim bânîsi (---) paşadır, rahmetullâhi aleyh.
EÇS VI 52b
Ve yüz aded fukarâ evleri var, lâkin suları yokdur ve suya muhtâc bir alay ac u zâc fukarâlardır, ammâ "Bu şâhrâh üzre asâkir-i İslâm çok gitmek ile tarîk-i âm üzre kaht [u] galâ ve izdihâm mukarrerdir" deyü hakîr birkaç aded yâr-ı muvâfık kimesneler ile evvelü'r-refîk sümme't-tarîk deyü refîk olup yoldan sapup köğden köğe zevk u safâ etmek içün Uzuncaova'dan sağ cânibe 6 sâ‘at sahrâ içre gidüp,
EÇS VI 52b
Menzil-i karye-i Kıvırcıklı: Meğer bunda hafta bâzârı durur imiş. Cânib-i erba‘adan on bin âdem cem‘ olmuş. Anda ba‘zı eşyâlar aldık. Andan bu mahalle karîb,
EÇS VI 52b
Karye-i Yoğurdcu: Nehr-i Meriç kenârında bir gemiye süvâr olup karşu tarafa ubûr edüp ve 2 sâ‘at gidüp,
EÇS VI 52b
Kasaba-i Çırpan: Mâ-tekaddem Arnavudluk'dan gelirken meks edüp evsâfı tahrîr olunmuşdur, anı geçüp (---) sâ‘atde âbâdân kurâlar ubûr ederek,
EÇS VI 52b
Karye-i Arnavudlar, andan 3 sâ‘atde,