İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VI 55b
Ve cümle üç aded medresesi var. Hünkâr câmi‘de ve Kerpiçli câmi‘de müderris-i hasbîler vardır, ammâ mahsûs dârü'l-kurrâ ve dârü'l-hadîsleri yokdur, zîrâ ulemâsı da gâyet kıtdır.
EÇS VI 55b
Ve cümle altı aded dârü't-ta‘lîm mekteb-i sıbyân-ı tıflân-ı ebcedhânı vardır ve gâyet necîb ü reşîd ve tîz-fehm nâ-resîde püserânları vardır. Bir kerre istimâ‘ etdiklerin hıfz ederler.
EÇS VI 55b
Ve cümle beş aded tekyegâh-ı dervîşân-ı zâkirân [u] şâkirân-ı dâr-ı fakr hânkâh-ı sâhib-i tarîk tekyeleri var. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VI 55b
Ve cümle altı aded çeşme-sâr-ı aynü'l-hayâtları var. Gerçi çeşmeye ihtiyâcı yok, uyûn-ı câriyeleri çok şehirdir, ammâ ba‘zı sâhibü'l-hayrât niçe uyûn-ı câriyeler inşâ etmişler. Hattâ Ada câmi‘i dibindeki sebîl-i cân-perverin târîhidir:
EÇS VI 55b
Sebîl-i selsebîl içün likâya teşnedir ümmet
EÇS VI 55b
Hem ol rûh-ı Hüseyn içün şarâb-ı kevser-i cennet
EÇS VI 55b
Sorarsan n’oldu hicretden sebîlin rub‘ını tarh et
EÇS VI 55b
Kalur bâkî temâm târîh sebîl içenlere rahmet.
EÇS VI 55b
Sene (---)
EÇS VI 55b
Ve cümle yedi aded sağîr ü kebîr hân-ı (hân-ı) hâcegân-ı tüccârânları var, ammâ çârsû içinde (---) (---) hânı cümleden mükellef bezzâzistân-misâl vekâle-i mücerredânlardır.
EÇS VI 55b
Ve cümle iki aded hammâm-ı râhat-ı cândır. Yukarudaki hammâm gâyet latîf germâb-ı hoş-havâdır kim kâr-ı kadîmdir. Aslâ bir katre arak tâk-ı nüh-tâk kubâblarından damlamak ihtimâli yokdur. Bu hammâm İslâmbol'da Galata şehri içre olan Hazret-i Ömer ibn Abdülazîz'in Arab câmi‘i nâmıyla iştihâr bulan Arab câmi‘ine bu hammâm-ı dil-küşâ vakıfdır. Nehr-i Osma'nın karşu tarafındaki şehirde yeni hammâm gâyet latîfdir. Bu hammâmların ikisine dahi ba‘de'z-zuhr nisvân u sâhib-isyânlar girir, çifte hammâm değillerdir.
EÇS VI 55b
Ve cümle yüz elli aded hânedân hammâmları vardır deyü nakl etdiler ve bay u gedâ hânelerinde cümle eyyâm-ı şitâda sobaları vardır, zîrâ şiddet-i şitâsı şedîd olur, ammâ eyyâm-ı medîd olmaz.
EÇS VI 55b
Ve cümle 215 aded dükkânları var. Cümle nehr-i Osma kenârında her dükkânların pençereleri suya nâzırdır, ammâ ol kadar müzeyyen dekâkînleri ve kârgîr binâ bezzâzistânı ve kurşum örtülü imâretleri yokdur.
EÇS VI 55b
Ve âb [u] hevâsı mâh-ı Temmûz'da sakîldir, zîrâ cânib-i erba‘ası kayalar olmağile suyu dahi issi olur, lâkin suları bardaklarda sehel dursa buz pâresi olup anı nûş edenler tâze cân bulurlar. Ve ekseriyyâ halkının reng-i rûyları saruya mâildir. Anıniçün mahbûb u mahbûbeleri yokdur.
EÇS VI 55b
Der-kıyâfet-i kabâ-yı Kıbtiyân: Cümle çingâneleri ve avretleri başlarına kırmızı çukadan bol terpûş geyüp arkalarına sarkıdırlar. Gâyet bed-likâ kabâbıtaları vardır.
EÇS VI 55b
Der-kâr [u] kesb-i ehl-i işgâlât: Halkının ekseriyyâ memdûh kârları alaca gûnâ-gûn sahtiyan yaparlar kim gûyâ ebrî Hıtâyî kâğız-ı münakkaşdır ve gayri meşin ve sahtiyanları memdûhdur, lâkin Kayseriyye sahtiyanı kadar değildir. Ve cümle çingâneleri karılarıyla serâpâ egser keserler. Keserle kakup çekiç ile keserler.
EÇS VI 55b
Ziyâret-i şehr-i Lofça:
EÇS VI 56a
56a Andan 5 sâ‘atde,
EÇS VI 56a
Karye-i İştoçniçe: Lisân-ı Bulgar'da n'işlersin demekdir. Cümle re‘âyâları Bulgar kefereleri ve Mihaloğlu vakfıdır. Andan 1 sâ‘atde,
EÇS VI 56a
Evsâf-ı (---) (---), ya‘nî kal‘a-i Plevne
EÇS VI 56a
Vech-i tesmiyesi (---) (---) (---) (---). Bânîsi Eflak banlarından Lazika ban binâsıdır. Niçe mülûk destine girüp çıkmışdır. Âhir-i kâr sene 720 târîhinde Gâzî Hudâvendigâr asrında Gâzî Mihal Beğ Eflak ve Laz kefereleri elinden hâh-nâ-hâh zor-a-zor feth edüp "Bir dahi küffâr tama‘a düşüp istîlâ etmesin" deyü Gâzî Mihal kal‘asın münhedim edüp hâlâ eser-i binâları nümâyân ve bâhirdir.
EÇS VI 56a
Ba‘dehu Gâzî Murâd Hân bu kal‘ayı feth eden Gâzî Mihal Beğ'e evlâd-ı evlâda ber-vech-i te’bîd ocaklık ihsân edüp cânib-i erba‘asında otuz üç pâre ma‘mûr kurâları mefrûzu'l-kalem ve maktû‘u'l-kadem Mihal Beğ'e hâs ta‘yîn edüp mîr-i livâ etdükde taraf-ı pâdişâhîden 224 akçe hâss-ı hümâyûn ihsân olunup hîn-i seferde on bin Yörük askerine serdâr olup mehterhânesi ve hâssına göre cebelüleri ile hidmet-i pâdişâhîde mevcûd bulunmak üzre Mihal Beğ'e bu sancak yarlığ-ı belîğ-i tuğrâ-yı Gâzî Hudâvendigâr ile sadaka olunup ilâ mâşâ’allâh evlâd-ı evlâda hâlâ mîr-i livâ-yı Yörükân olmak üzre evlâdları bu sancağa keyfe mâ-yeşâ mutasarrıflardır, ammâ bu livânın cümle hâk-i pâki Nigebolı sancağında olmak ile bu Yörükân beği hîn-i seferde Nigebolı paşası kolunda konup göçüp tabl u alemin döğüp sefer eşer.
EÇS VI 56a
Bu şehir yüz elli akçe şerîf kazâdır ve müftîsi ve nakîbü'l-eşrâfı ve sipâh kethudâyeri ve yeniçeri serdârı ve harâc ağası ve çeribaşı ve yüzbaşı ve muhtesibi ve şehir kethudâsı var, ammâ erbâb-ı zu‘amâ [ve] alaybeğisi Nigebolı sancağındadır. Bunun askerîsi top-keşân Yörükânlarıdır.
EÇS VI 56a
Eşkâl-i kal‘ası: Harâbdır, ammâ ba‘dehu Mihaloğulları çâr-kûşe handaksız bir küçük kapulu kal‘a şekilli bir sûr inşâ edüp içinde kat-ender-kat sarây-ı azîm binâ etmişler kim ta‘rîf ü tavsîfden müstağnî bir sarây-ı mu‘azzamdır kim içine beş âdem girse yerim dar demez. Cümle Mihaloğlu beğler bunda sâkin olup hükm-i hükûmât ederler.
EÇS VI 56a
Eşkâl-i şehr-i Plevne: Bu belîde-i ma‘mûr bir vâsi‘ öz içine vâkı‘ olmuş iki tarafı bâğlı ve bâğçeli ve müşebbek bostânlı zemîn-i mahsûldârda ma‘mûr u âbâdân dâr-ı karârlardır ve câ-be-câ yerleri bâğlı ve çayırlı bayırlardır ve yıldız cânibi dahi ovalı ve çayırlı ve çemenzârlı ve serâpâ bostânlı yerlerdir.
EÇS VI 56a
Ve cümle iki bin üç yüz aded tahtânî ve fevkânî tarz-ı kadîm hânelerdir. Cümlesi şindire tahta örtülü ve tahta havlılı evlerdir ve mükellef kârgîr binâ sarâylar ve kârgîr taş havlılı hânedânlar dahi çokdur, ammâ kiremitli hâneler yokdur, lâkin vâsi‘ bâğçeli büyûtları çokdur.
EÇS VI 56a
Ve cümle on üç aded mahalledir. Evvelâ Beğ mahallesi (---) (---)
EÇS VI 56a
Ve cümle on sekiz aded mihrâbdır. Evvelâ beşi cum‘adır, mâ‘adâsı mahalle mesâcidleridir. Cümleden mükellef ü mükemmel Mihaloğlu Süleymân Beşe câmi‘i ve Ali Beğ câmi‘i cemâ‘at-i kesîreye mâlikdir. Ve hâlâ Beğ kethudâsı Mehemmed Ağa bir nev binâ bir câmi‘-i zîbâ etmiş kim gûyâ kasr-ı huld-i berîndir.
EÇS VI 56a
Ve cümle bir aded dârü't-tedrîs-i ulemâsı var. Gâzî Ali Beğ hayrâtıdır kim âsitâne-i sa‘âdetden mahsûs pâye ders-i âmmı gelüp talebelerine ders ta‘lîm eder.
EÇS VI 56a
Ve cümle yedi aded mekteb-i sıbyânı var, Süleymân Beğ mektebi ve Gâzî Alî Beğ mektebi ve niçe mekteb-i ebced-hânlar vardır.
EÇS VI 56a
Ve cümle altı aded tekye-i erbâb-ı tarîk hânkâhı var. Cümleden (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VI 56a
Ve cümle altı aded hân-ı tüccârân-ı sevdâgerânları var. Cümleden Gâzî Mihal Beğ hânı, münhedim etdiği kâfirden kalma kal‘anın taşından bezzâzistân-ı dîv inşâ edüp eyle müzeyyen etmiş kim ol asırda bu kârhâne içre beş altı bin kîseye mâlik hâceler var imiş. Bin beş târîhinde Eflak küffârı Tuna nehri tonunca buz üstünden ubûr edüp bu şehri ıhrâk bi'n-nâr edüp bu bezzâzistândan beş Mısır hazînesi mâl alup dârü'l-bevârlarına gider. Ba‘dehu bu bezzâzistânı Mihaloğulları yetmiş ocak bir hân-ı azîm binâ etmişler kim hâlâ kal‘a-misâl bir vekâle-i bî-misâl-i pür-me’âldir.
EÇS VI 56a–56b
Ve cümle bir aded Gâzî Mihal Beğ'in bir hammâm-ı atîki var, çifte hammâm-ı kebîrdir kim nazîri meğer Sivas eyâletinde Marzifon şehrinde Pîr Dede Sultân hammâm-ı nazargâhı, gerçi bu hammâm ol Marzifon hammâmı kadar büyük değildir, ammâ gâyet binâ-yı metîn ve issi ve hoş-havâ 56b germâ-yı dil-küşâdır ve ferşi serâpâ siyâh kayağan taş-ı mücellâ döşelidir. Ve kubâb tâklerinden aslâ bir çekîde arak akmaz âb [u] hevâsı latîf zü'l-vecheyn hammâm-ı rûşinâdır.
EÇS VI 56b
Ve cümle bir aded imâret-i dâ[r]ü'z-ziyâfe-i dârü'l-it‘âmı var kim subh u mesâ cemî‘i âyende vü revendegân müsâfirîn ve pîr [ü] cüvâna birer tas çobra ve bir nân-pâre mâh u sâl bi'l-guduvvi ve'l-âsâl bay u gedâya ve fukarâ-yı mesâkîne her bâr gendüm çorbası ve leyle-i Cum‘ada pirinç pilâvı ve zerdesi ve yahnisi mebzûldur.
EÇS VI 56b
Ve cümle medh olunan me’kûlât [u] meşrûbâtının memdûhâtından beyâz hâs ve lezîz ekmeği ve beyâz asel-i musaffâsı ve (---) (---) (---) (---)
EÇS VI 56b
Der-vasf-ı enhâr-ı zülâl-i âb-ı hayvân-ı şehr-i Plevne
EÇS VI 56b
Bu şehirden yıldız rûzgârı tarafına nîm sâ‘at gidüp nehr-i Vite vardır, bu uyûn-ı âb-ı hayât tâ Toyon(?) dağlarından gelüp bu şehir kurbundan ubûr edüp bâğ u besâtînleri rey ederek ener, Nigebolı şehri kurbunda nehr-i azîm Tuna'ya rîzân olur. Âb [u] hevâsının letâfetinden bu şehrin Yörük gulâmları gâyet mahbûb ve dilâver hünerver çapük hüddâmları olur.
EÇS VI 56b
Ziyâretgâhların beyân eder: Evvelâ bu şehir içinde Gâzî Ali Beğ câmi‘-i müferrihinin mihrâbı önünde sâhibü'l-hayrât Gâzî Ali Beğ medfûndur, kuddise sırruhu'l-azîz.
EÇS VI 56b
Ve İmâm-ı hümâm Lütfullâh Efendi, kuddise sırruhu. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VI 56b
Bu şehri dahi seyr [ü] temâşâ edüp yine refîklerimiz ile cânib-i şimâle 3 sâ‘atde