İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VI 57b
Der-fasl-ı hânedân-ı eşrâf [u] a‘yân: Hepsi dörd bin yedi yüz aded tahtânî ve fevkânî kârgîr binâ ve gayri ebniye-i kadîm büyût-ı vâsi‘ler var kim her biri hadîka-i ravza-i rıdvân misilli bâğlar ile ârâste ve kâ‘a ve hücreler ve kusûr-ı müte‘addideler ile pîrâste olmuş kiremit örtülü ve şindire tahta örtülü musanna‘ hânedânları var. Cümleden Beğ sarâyı ve Dilâver Ağa sarâyı ve Kapudan sarâyı (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) Bunlar sarây-ı zîbâ-yı âbâdânlardır.
EÇS VI 57b
Dergâh-ı dârü't-tedrîs-i müfessirân: Umûmîsi yedi aded dershâne-i âlimândır. (---) (---) (---) (---)
EÇS VI 57b–58a
Der-ilm-i dârü'l-hadîs-i muhaddisân: Olancası iki aded yerde hadîs-i şerîf dersi görülür, biri Yeşil câmi‘de, biri Kapan câmi‘inde. 58a
EÇS VI 58a
Der-dârü't-ta‘lîm-i mekteb-i ciğer-kûşe-i püserân: Barısı on bir aded mekteb-i ebcedhândır. (---) (---) (---)
EÇS VI 58a
Der-zikr-i tekye-i erbâb-ı tarîk-i dervîşân: Bardası yedi aded hânkâh-ı abdâlândır. (---) (---) (---)
EÇS VI 58a
Der-medh-i hammâmât-ı gâsılân-ı râhat-ı cân: Olanı da iki aded hammâmdır. Bir çârsû hammâmı rusâs-ı hâs-ı nîlgûn ile mestûr hammâm-ı ma‘mûrdur. Çavuş hammâmı sekiz kubbeli ve kiremit örtülü. Hammâm çiftelerdir, yalnız değildir, yanlarında birer hammâm dahi avretler içündür. Bu iki hammâmdan mâ‘adâ a‘yân-ı kibâr-ı kübbâr hânedânlarında iki yüz yigirmi aded sarây hammâmları var.
EÇS VI 58a
Der-hakk-ı vekâle-i tâcirân-ı hâcegân: Hamusu üç aded hân-ı sevdâgerânlardır. Evvelâ Yeni hân, Balcı Ken‘ân hânı, Çavuş hânı meşhûr hânlardır. Mâ‘adâ yigirmi aded vekâle-i garîbân-ı mücerredân kânları var kim kiminde ehl-i hıref hücreleri var.
EÇS VI 58a
Der-arasta-i kapan-ı bâzâr-ı bezzâzistân: Ümmeten dörd yüz elli aded sûk-ı sultânîsi va[r]. Cemî‘i ekâlîm-i seb‘anın zî-kıymet metâ‘ları bulunur, ammâ Tuna kenârında altmış aded tuz mehâzinleri ve elli aded balık mahzenleri var, gâyet bender-i şehr-i azîmdir.
EÇS VI 58a
Der-vasf-ı şehrengîz-i külliyât-ı şehr-i şîrîn bender-i Vidin: Evvelâ hânedân sâhibi ankâ ve garîb-dost bâzergânları var. Müsâfirsiz bir gece olmayup âyende vü revendeye mihmândârlık edüp ehl-i zevk ve sâhib-i şevk âdemleri vardır.
EÇS VI 58a
Der-kıyâfet-i kabâ-yı merd-i meydân: Cümleten halkı kavuk üzre beyâz destâr-ı Muhammedî sararlar ve kimisi Tatar kalpağı ve kimisi serhadli kalpağı ve R[û]meli halkı tarzı dahi kalpaklar geyüp cümle çuka ferâceler ve dolamalar geyüp pâk gezerler. Ve lisânları Boşnakça ve Bulgarca ve Sırfça ve Eflakça dahi a‘lâ bilir, zîrâ dâ’imâ bey‘ u şirâları mezkûr kefereler iledir.
EÇS VI 58a
Der-sûret-i mahbûbe-i mahbûbân: Âb [u] hevâsının letâfetinden ol kadar pençe-i âfitâb mehtâb gılmân u duhterânları olur kim tavsîf olunmaz.
EÇS VI 58a
Ve âmmeten şâhrâhları pâk kaldırım taş döşelidir, ammâ kal‘anın poyraz cânibinde olan Yukaru mahallede çârsû-yı bâzâr-ı hüsn yokdur, belki âzâr edici dilâzâr bâzârları vardır. Ve bu şehir sâhil-i nehr-i Tuna'da bir sahrâda olmak ile cümle hâneleri bâğ u bâğçeli ve havz u şazrevânlıdır ve şehirden bir sâ‘at ba‘îd olan dağları bâğlar zeyn etmişdir kim be-kavl-i bâğ ağası cümle yigirmi altı bin bâğ dölüm hakkı verir deyü nakl etdi.
EÇS VI 58a
Memdûhâtından şîresi ve elması ve (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) ve'l-hâsıl şehr-i ma‘mûrd[ur].
EÇS VI 58a
Ziyâretgâh-ı Üçler Makâmı: Ziyâretgâh-ı erbâb-ı dilândır.
EÇS VI 58a
Ve ziyâret-i Sultânü'ş-şu‘arâ Zarîfî Çelebi: Maskat-ı re’sleri yine bu şehr-i Vidin olup bu kal‘a inşâ olunurken Sultân Bâyezîd-i Velî'ye duhûl edüp nedîm-i hâssu'l-hâss-ı şehriyârî olup kal‘a târîhleri ve niçe tevârîhleri var. Cihân-ârâ bir nev-cüvân iken dâr-ı cihândan gidüp kal‘a dibine karîb bir suffe üzre medfûndur. (---) Bu,
EÇS VI 58a
Bu şehr-i Vidin'i dahi seyr [ü] temâşâ edüp cümle ahbâb ile vedâ‘laşup giderken Re’îsü'l-küttâb Şâmîzâde Mehemmed Efendi dâmâdı Kadızâde İbrâhîm Paşa Nigebolı paşası olup sefere giderken haber alup hemân sâ‘at Vidin'den ılgar edüp 7 sâ‘atde,
EÇS VI 58a
Menzil-i karye-i İzbor altında Suma Çayırı nâm sahrâda İbrâhîm Paşa otağıyla kanûn üzre meks edüp ol ân kendüye buluşup dest bûsdan sonra,
EÇS VI 58a
"Hay cânım Evliyâ efendim, safâ geldin, hoş geldin. Başın sağ olsun. Melek Ahmed Paşa efendin merhûm oldu. El-hükmülillâh. Sen ben sağ olalım. Gel seninle Yanık gazâsına gidelim" deyü ricâ ve minnetler edüp bizi kapucubaşıları zümresine ilhâk edüp ta‘yînâtımız ihsân edüp asâkiri dâ’iresinde meks edüp her bâr şeref-i sohbetleriyle müşerref olup nedîmi idik.
EÇS VI 58a
Ale's-sabâh 9 sâ‘at cânib-i garba gidüp,
EÇS VI 58a
Nehr-i Tomok: Atlar ile ubûr etdik. Bu nehir hemân bu mahalde Tomok dağından çıkup Vidin ile Feth-i İslâm kal‘ası mâbeyninde nehr-i Tuna'ya mahlût olur. Andan 5 sâ‘atde,
EÇS VI 58a
Menzil-i kal‘a-i Kurşuniçe: Müselmân ve Bulgar köyüdür. Andan 5 sâ‘atde,
EÇS VI 58a
Evsâf-ı (---), ya‘nî binâ-yı ra‘nâ Bana
EÇS VI 58a–58b
Lisân-ı Sırfça "bana", ılıca demekdir, ya‘nî Ilıca kal‘ası derler. 58b Bu Bana kal‘asının bânîsi Sırf krallarından Despot ban binâsıdır.
EÇS VI 58b
Ba‘dehu sene (---) târîhinde Ebü'l-feth Sultân Mehemmed Hân asrında be-dest-i Koca Mahmûd Paşa Sırf keferesi elinden al[ın]mışdır. Vidin sancağı hâkinde voyvadalıkdır ve yüz elli akçe kazâdır. Kethudâyeri ve yeniçeri serdârı ve kal‘a dizdârı ve elli aded hisâr neferâtları ve muhtesibi vardır, ammâ gayri zâbitleri yokdur. Kal‘ası bir kûh-ı bâlâ-yı azîm zeylinde bir sivri sarp kaya üzre havâleli bir küçücük taş bir hisâr-ı ra‘nâdır. Hattâ mürûr-ı eyyâm ile harâb olmuşken celâlî olan Abaza Paşa Budin vâlisi iken bu kal‘ayı ma‘mûr edüp kullelerin şindire tahta padavra ile örtmüş ve kifâyet mikdârı neferât ve şâhî toplar ve cebehâne komuş. Ba‘dehu Budin diyârına gitmiş. Hâlâ ma‘mûrdur.
EÇS VI 58b
Cânib-i şimâle bir kapusu vardır, ammâ sa‘b yerde olmak ile handakı yokdur ve havâlesi çokdur ve içinde çârsû-yı bâzâr ve imâretden bir şey yokdur. Ancak birkaç âdem nevbet ile kal‘a beklerler. Cümle kullar aşağı kasabada olurlar.
EÇS VI 58b
Ve bu kal‘a dibinde kırk elli kadar müselmân köyü ve bir mescidi var, cümle neferâtlar bu karyede sâkin olurlar. Bu kal‘anın kıble tarafındaki dağların ardında altı sâ‘at ba‘îd kasaba-i Niş'dir. Bu kal‘adan mağrib cânibine iki bin adım gidüp bir bayır geçüp,
EÇS VI 58b
Sitâyiş-i kasaba-i Banya: Bir yayla dibine vâkı‘ olmuş iki yüz aded müfîd ü muhtasar serâpâ şindire tahta örtülü bâğ u bâğçeli hâne-i zîbâlardır. Cümle dörd mahalledir. Ve cümle altı aded mihrâbdır. İkisi mükellef kurşum ile mestûr kubâblı câmi‘-i ma‘mûrlardır ve cümle dörd aded mahalle mesâcidleri vardır. Ve cümle iki küçük hâncuğazları vardır.
EÇS VI 58b
Ve cümle iki aded tekye-i dervîşânı vardır. Ve cümle iki aded mekteb-i püserânı vardır. Ve cümle bir medresesi vardır, ammâ kurrâ ve dârü'l-hadîsi yokdur. Ve cümle elli aded dükkânları vardır.
EÇS VI 58b
Der-medh-i hammâm-ı kudret, ya‘nî ılıca
EÇS VI 58b
Bu diyârda Boşnak lisânıyla banya ve bana derler. Cümle iki aded germâb-ı yed-i kudretdir. Biri gâyet mükellef binâ-yı ma‘mûr ve kubâbları kurşum ile mestûr havz-ı latîf ve şazrevân u fevvâre-i nazîf ile mebnî halvetleri pâk humma-i hoş-havâ ve hoş-âbdır. Buna erler girir. Bir ılıca dahi var, kubâbları kiremit ile mestûr ılıcadır. Buna avretler girir. Ammâ suları gâyet germâdır, sermâ su mahlût etmeyince havuzlarına girilmez. Gâyet nâfi‘ suyu vardır. Cereb zahmetine ve dâü's-sa‘leb marazına ve behaka ve berasa bi-emrillâh bire bir devâdır. Bu hummalardan gayri bu rabtada hammâm yokdur. Etrâfda olan kurâ ahâlîleri bile cümle bu banaya gelirler.
EÇS VI 58b
Bu kasaba yayla dibinde olmak ile âb [u] hevâsı hûb ve gılmânları ve zenâneleri mahbûbe-i mahbûb ve beyne'l-ünâs matlûb ve mergûb olup ehl-i perde afîfe hâtûnları ve mü’eddeb püserânları olur. Ve âb-ı hayât suları cârî ve revân bir kasabacık-i âbâdân ve bâğ u bâğçesi firâvân olup beyâz tutu gâyet lezîz ve eriği gâyet âbdâr-ı hoş-hor olur.
EÇS VI 58b
Der-kıyâfet-i ehl-i beled: Cümle serhadli esbâbı geyüp semmûr ve gayri kalpak ve kubâdî ve pâbuç geyerler ve Boşnakça kelimât ederler, ammâ gâyet mü’min ve muvahhid sulehâ-yı ümmetden garîb-dost halûk ve halîm ve selîm âdemleri var.
EÇS VI 58b
Ziyâretgâh-ı kasaba-i Banya:
EÇS VI 58b
Bu kasabadan kalkup cânib-i cenûba 8 sâ‘atde dağlar aşup Belgrad ile Sofya mâbeynindeki ulu yola çıkup andan,
EÇS VI 58b
Menzil-i palanka-i Rajina: Bu mahalden İbrâhîm Paşa efendimiz Belgrad'a bin aded cürd atlı ağavât ile ve altı yüz yetmiş aded piyâde Hırvad sekbân yiğitleriyle vezîria‘zama revâne oldu. Bizler bu mahalde ağırlık ile paşa kethudâsı ve hazînedâr ve sâ’ir ağavâtlar ile âheste reviş ile 6 sâ‘atde,
EÇS VI 58b
Kal‘a-i Perakin'[i] geçüp 8 sâ‘atde,
EÇS VI 58b
Kasaba-i Yagodina, andan kalkup dörd sâ‘atlik yeri sekiz sâ‘atde çamur deryâsı karışdırarak yüz bin gûne âlâm-ı şedâ’id [ve] renc [ü] anâ çekerek 8 sâ‘atde,
EÇS VI 58b
Palanka-i Batiçna: Bunda hâlâ bir nev binâ hân-ı zîbâ inşâ olunuyordu. Andan 6 sâ‘atde,
EÇS VI 58b–59a
Palanka-i Hasan Paşa: Bunu ubûr edüp hıyâbân ve ormanistân yerlerle gidüp 59a 4 sâ‘atde,
EÇS VI 59a
Palanka-i Kolar: Andan 4 sâ‘atde,