İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VI 78b
Evvelâ bu zikr olunan on aded sancaklardan mâ‘adâ Eğre eyâletinde ve Varat eyâletinde ve Tımışvar eyâletinde ve Bosna eyâletinde ve Kanije eyâletinde bu mezkûr eyâletlerden dahi yigirmi altı bin "Benem, diğer nîst!" diyen ser-kaplan, bahâdırân, serverân yiğitler olup cümle Budin kal‘ası muhâfazasına gelüp Kile sahrâsında sekiz ay muhâfaza etmek kanûn-ı Süleymân Hân'dır. Ve,
EÇS VI 78b
Civâr-ı Budin'de olan kılâ‘ların asâkir-i İslâm'ın bildirir
EÇS VI 78b
Meselâ nehr-i azîm Tuna yalılarında olan Hamza Beğ kal‘ası ve Erçin ve Cânkurtaran ve Penteli ve Fötvar ve Pahşa ve Tovna ve Yeni Palanka ve Segsâr ve Bat Ösek ve Seçoy ve Mihaç ve Birnivar ve Darda ve Ösek ve Val ve Vulkovar ve Sotin ve Tovarnik ve Zemon nâmûn kılâ‘ların cümle on iki bin asâkir-i nusret-me’serler dahi olup cümlesi gemileriyle Budin kal‘ası imdâdına gelmeğe me’mûrlardır. Ve Baçka ve Laçka vilâyetlerinden dahi on bin asker Budin imdâdına gelmeğe me’mûrlardır.
EÇS VI 78b
Ve bu bâlâda zikr olunan Eğre ve Kanije ve Bosna ve Tımışvar eyâletleri ve sancak beğlikleri mahlûl olsa Budin vezîrleri tuğrâ-yı garrâ çeküp bu sancak ve eyâletleri erbâbına tevcîh eder.
EÇS VI 78b
El-hâsıl Ungurus tahtı olup vezîri sorguc-ı şâhî taşımak ile tâ İslâmbol kal‘asının Yedikullesi dizdârlığına varınca hükmü nâfizdir.
EÇS VI 78b
Der-sitâyiş-i hâkimân-ı şer‘-i şerîf-i Resûl-i mübîn
EÇS VI 78b
Kanûn-ı Süleymân Hân üzre beş yüz akçe mevleviyyetdir. Âsitâne tarafından zerdûz keçeli kapucu muhzırbaşısı ve çavuş ocağından kethudâsı ve yeniçeri ocağından çukadârı ve bâzâra gideni ve yüz aded tevâbi‘i ve bâb nâ’ibi ve muhtesib nâ’ibi ve şehir içre iki aded nâ’ibi ve yedi aded hâric nâ’ibleri vardır.
EÇS VI 78b
Ve monla hazretleri dörd kerre dîvân-ı Budin'e örf-i izâfetiyle çıkup şer‘ ile fasl-ı da‘vâ eder, ammâ Şâfi‘î ve Hanbelî ve Mâlikî mezhebi nâ’ibleri yokdur, zîrâ bu mezâhib-i sâlisden âdemler bu diyârda yokdur, ammâ cümle mezheb-i Nu‘mân ibn Sâbit İmâm-ı A‘zamîler ve hümâm-ı akdemîlerdir. Ve monlâya beher sene adâlet-i hak üzre bir hüccete yigirmi dörd akçe almak şartıyla on bin guruş pîş-tahta mahsûlü hâsıl olur.
EÇS VI 78b–79a
Ve kazâsı sancağında cümle yigirmi bir kazâ yerdir. Ve cümle bin altmış aded kurâlardır. Ve cümle Budin eyâletinde üç yüz on altı aded kılâ‘ ve palankalardır. Ve cümle cümle on sancak yer eyâletinde üç bin tokuz yüz aded ma‘mûr u âbâdân müzeyyen kurâlardır. 79a Ammâ cemî‘i etrâf-ı eyâletinde dârü'l-harb olan müşâsında iki kılıç altında, ya‘nî hem kâfire ve hem Budinliye harâ[c] ve tekâlif-i örfiyye verir yedi bin pâre ma‘mûr kefere köyleri vardır. Anlarda mü’min ve muvahhid ve câmi‘ ü mesâcid misilli imâretler yokdur, lâkin Budin gâzîlerinden bu köylere varup gelir çokdur. Bu kurâlar hisâbı üzre tahrîr-i Süleymân Hân'da eyâlet-i Budin yigirmi üç bin pâre köydür. Ve cümle eyâletinde altı kerre yüz bin ve elli üç bin re‘âyâ harâc kayd olunmuşdur.
EÇS VI 79a
Der-beyân-ı vüs‘at-i eyâlet-i Budin
EÇS VI 79a
Cânib-i şarkda Peşte'den Yanık kal‘asına varınca Budin hudûdudur kim tûlu kâmil şarkdan garba kırk yedi konakdır kim kal‘a-i Yanık Alaman'ın evvel hudûdudur. Cânib-i cenûbda yigirmi konak tâ nehr-i Sava'ya ve nehr-i Buna'ya varınca Bosna eyâletiyle hem-hudûddur. Ve taraf-ı cenûb-ı garbîde dörd konak yer Kanije kal‘ası kurbunda nehr-i Morava kenârında Zirinoğlu kâfiriyle hem-çetdir. Semt-i garbda bizim Polata ve Çavga kal‘alarımız kurbunda nehr-i Raba hudûd-ı Süleymân Hân la‘neti olup Nemse vilâyetiyle hem-civârdır. Cânib-i şimâlde iki konak yer bizim Üstürgon kal‘amız Tuna kenârında olup karşu tarafında Orta Macar ile hem-müşâdır. Ve semt-i poyraz Tuna aşrı üç konakda Eğre eyâleti ile hem-hudûddur. Ve cânib-i şarkda üç konak nehr-i Tise kenârında Segedin kal‘ası dibinde eyâlet-i Tımışvar ile hâk hâkedir.
EÇS VI 79a
Der-ta‘rîf-i dâ’iren mâdâr eyâlet-i Budin
EÇS VI 79a
Bu tahrîr olunan eyâletler kenârıyla bu eyâlet-i Budin kâmil beş aylık yoldur. Ve cümle iki kerre yüz bin kuldur, ammâ yüz bini Budin'e me’mûrdur. Yüz bini eyâletleri kal‘alarının müstahfızlarıdır. Bu cirimde olan eyâlet içre cümle altı kerre yüz bin aded re‘âyâ vü berâyâların harâcları cümle Budin aklâmıdır.
EÇS VI 79a
Bu kadar vâsi‘ eyâletden Âl-i Osmân hazînesine bir kara mankır ve bir dâne dânk u tânk ve nukra-i fülüs-i ahmer gelmediğinden mâ‘adâ eyâlet-i Bosna'da Sirebreniçse'nin gümüş ma‘deni var ve İzvornik memlehaları ve Çaçka ve Rodnik harâcları ve cümle niçe kurâ vü kasabât hâsları cümle Budin kulu aklâmıdır. Hattâ Rûmeli eyâletinde bile niçe mukâta‘ât hâslar cümle Budin mukâta‘acısı der-i defterinde mastûrdur kim icmâl defteri bu hakîrin manzûru olup "Beher sene Budin kullarının mevâcibleri dörder bin altmış kîse ulûfeleri eder. İki bin kîse dahi eyâlet ağaları ve cizyedârlar ve vâlîler ve birovlar ve mübâşirler ve kadılar tahsîl eder" deyü tahrîr olunmuşdur, zîrâ büyük eyâlet-i ma‘mûredir ve asâkir-i İslâmı çokdur.
EÇS VI 79a
Ez-în-cânib sadede rücû‘ edelim. Beş yüz akçe hâkim-i şer‘-i molladan sonra bir hâkim-i şer‘i dahi müftî-i enâm şeyhülislâm-ı hümâmdır.
EÇS VI 79a
Ve bir hâkimi dahi sülâle-i ırk-ı tâhir-i Resûlullâh'dan nakîbü'l-eşrâf hazretleridir.
EÇS VI 79a
Ve bir hâkimi müfettiş efendidir.
EÇS VI 79a
Ve bir hâkimi bâb nâ’ibi ve bir hâkimi muhtesib nâ’ibidir.
EÇS VI 79a
Ve hâkim-i örfî kapukulu yeniçeri ağasıdır kim altı oda çorbacılarıyla kapukulu odaları vardır.
EÇS VI 79a
Ve bir hâkimi dahi kapukullarından yeniçeri dizdâr ağadır.
EÇS VI 79a
Bir hâkimi dahi sipâh kethudâyeridir.
EÇS VI 79a
Bir hâkimi dahi üç oda kapukulu topçular ağasıdır.
EÇS VI 79a
Bir hâkimi kapukulu cebeciler ağasıdır.
EÇS VI 79a
Bir hâkimi Budin'in yerli yeniçeri ağasıdır kim kanûn-ı Süleymân Hân üzre sekbânbaşılar ile kalma kapukulları idi.
EÇS VI 79a
Ba‘dehu yerli kulu olmak fermân olunup hâlâ on iki bin kul olmak üzre defter-i Süleymân Hân'da mastûr olup cümle altmış aded kuka zerdûz süpürge geyüp dîvân kovar muhteşem çorbacıları vardır.
EÇS VI 79a
Ve cümle yeniçerileri gûnâ-gûn çuka dolamalı ve zerdûz üsküflü yeniçeriler haftada dör[d] kerre alay ile dîvân kovarlar. İslâmbol'da yeniçeri odaları gibi şâhrâh üzre kâşî-i Çîn-misâl rûy-ı meh-cebîn münakkaş odaları var. Mehâbet-i İslâm içün dosta düşmana karşu tezyîn olmuş altun toplu ve şâhnişîn ve revzenli kat-ender-kat hücreleri var.
EÇS VI 79a
Ve bir hâkimi dahi kapukulu yeniçeri çorbacılarından paşanın rikâbında her Cum‘a yürür ve her dîvân mevcûd durur muhzır ağadır.
EÇS VI 79a
Ve bir hâkim yeniçeri çorbacısından asesbaşıdır.
EÇS VI 79a
Ve bir hâkim yerli kulu subaşı[sı]dır.
EÇS VI 79a
Ve bir hâkimi çavuşlar ağasıdır kim üç yüz aded allı ve başları mücevvezeli ve başları telli dîvân çavuşları var.
EÇS VI 79a
Ve bir hâkimi yerli dîvân kapucu ağası var, yüz aded bevvâbân(dan)lardır kim her bâr hidmet-i vezîrde mevcûdlardır kim niçe yerlere isti‘câl hidmetlere giderler.
EÇS VI 79a–79b
Ve bir hâkimi sağkol ağası ve bir hâkimi solkol ağası ve bir hâkimi yerli gönüllü ağası ve bir hâkimi azeb-i hisâr ağası ve bir hâkimi martolosân ağası ve bir hâkimi yerli topçular ağası ve bir hâkimi yerli cebeciler ağası ve bir hâkimi kumbaracıbaşı ve bir hâkimi bârûdcubaşı ve bir hâkimi meremmâtçıbaşı ve bir hâkimi mi‘mârbaşı ve bir hâkimi top dökücübaşı ve bir hâkimi kal‘a mehter 79b başısı ve bir hâkimi lağım kazıcıbaşı ve bir hâkimi dahi (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VI 79b
Hulâsa-i kelâm bu tektîb olunan kırk sekiz aded askerî ağalarının her birinin neferâtların firâden firâden tahrîr etsek tatvîl-i kelâm olur.
EÇS VI 79b
Hemân bu kırk sekiz ağaların taht-ı hükûmetlerinde kanûn-ı Süleymânî üzre cümle on iki bin aded mevcûd guzât-ı muvahhidîndir. Cümle ağalar sancağ u bayrak sâhibleridir, ammâ sağ ve sol ve azebistân ve gönüllüyân askerleri bunlar sancağ u bayrakdan mâ‘adâ kanûn üzre mîr-i mîrân paşasıyla ikişer aded tuğ çekerler. Eyâlet-i Budin'de bir mîr-i livâ merhûm olsa bu dörd ağanın bir eşbehine sancağ-ı mahlûl ihsân olunur.
EÇS VI 79b
Ve bir hâkim dahi Tuna kapudanıdır kim başka sancak ve bayrak ve tuğ sâhibidir. Bu dahi sancakbeği olur. Elli pâre firkatelere iki bin aded kapudan kulların gemilere doldur[ur], Tuna üzre tâ Beç'e Prag'a varınca Belgrad-ı behişt-âbâda gelince Tuna üzre hükm-i hükûmât edüp hayduk kâfirlerinin gemilerin alup kâfirlerin kırup rûy-ı Tuna'yı emn [ü] amân eder a‘lâ kapudanlıkdır.
EÇS VI 79b
Ve bir hâkimi muhtesib ağadır kim cemî‘i ehl-i sanâyi‘e zâbıtdır.
EÇS VI 79b
Ve bir hâkimi bâcdardır kim cemî‘i âyende vü revendegânın metâ‘larından cisir üzre ve kal‘a kapularında bâc u bâzâr alur.
EÇS VI 79b
Ve bir hâkimi çetebaşıdır kim kaçan küffâr bir tarafda tuğyân etse bu çetebaşının üç yüz aded yiğitlerinden kâfiristâna beş on kişi seğirdüp kâfirden baş ve dil getirüp kâfirleri söyledüp haber alup ana göre tedârük görürler. Cümle çaşıtlar ve cümle pirbe yarar kulağızlar ve cümle Amr-ı Ayyâr-misâl yarar ve nâmdâr yiğitler bu çetebaşının bayrağı altındadır kim her biri âteş-pâre cânbâz ve serbâz yiğitlerdir.
EÇS VI 79b
Ve bir hâkimi kalafatçıbaşıdır kim kapudan beğe müte‘allık niçe yüz pâre gemileri ve nehr-i Tuna üzre cisir tombaz gemilerini kalafat ederler, üç yüz aded neferlerdir.
EÇS VI 79b
Ve bir zâbiti cerâhorbaşıdır kim kal‘anın ta‘mîr [ü] termîmine on iki bin re‘âyâ me’mûrdur. Anları işledüp kal‘a-i Budin'i dürr-i beyz-âsâ amâr etdirir.