İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VI 145a
nassı üzre ni‘meti mebzûl bir dârü'z-ziyâfedir.
EÇS VI 145a–145b
Ve cümle yedi aded mesîregâh [u] teferrücgâhları var kim Hersek sancağında böyle nazargâh-ı İremler yokdur. 145b Ammâ cümleden bâğ-ı Merâm gibi mesîregâhı Çayniçse şehrinin kıble cânibinde şehr-i Taşlıca'dan gelirken Çayniçse'ye nîm sâ‘at karîb yol üzre Sinân Paşa çeşmesinden tâ Çayniçse'ye gelince tarîk-i âmmın yemîn ü yesârı cümle dıraht-ı müntehâ kiraz ağacı hayâbânının öte kıble tarafında bin adım karîb,
EÇS VI 145b
Tekye-i mesîregâh-ı Gâzî Murâd Baba
EÇS VI 145b
Bir teferrücgâh-ı mürtefi‘ âsitâne-i Bektaşiyân'dır kim vâcibü's-seyr bir kân-ı abdâlân-ı Âl-i Abâ-yı dervîşândır. Ve cümle Çayniçe dereleri ve imâretleri ve dağları ve bâğları bu âsitâne maksûrelerinden temâşâ olunur bir âlî nazargâh-ı dergâhdır.
EÇS VI 145b
Ve bir maksûresi altında bir âb-ı hayâtdan nişân verir buz pâre-misâl bir âb-ı zülâli var kim mâh-ı Temmûz-ı rûz-ı nevrûz-ı Harezmşâhî'de üç yudum râhat ile nûş olunmaz bir sermâsı var. Ve bu İremezâtın gûnâ-gûn la‘l-gûn kirazların derüp devşirüp bu buz pâre suya koyup tenâvül olundukda âdeme hayât verir.
EÇS VI 145b
Ve bu cây-ı hurrem-âbâdda niçe çemenzâr soffalar ve niçe nişîmenler var. Niçe yüz bin dıraht-ı müntehâların sâyesinden âfitâb-ı münevverin tâbı te’sîr etmeyüp bir gûne zıll-ı memdûd olur kim gûyâ hıyâbân-ı Acem olur.
EÇS VI 145b
Ve niçe bin murgân-ı hoş-âvâz tuyûrun asvât-ı hazînleri ehl-i teferrücün rûhlarına cân bağışlar. Ve niçe yerde uyûn-ı câriyeler üzre kebâb dollâbları deverân ederek âdem yapışmadan kebâblar Mevlevî-vâr semâ‘ ederek pişüp tenâvül olunur. Ve her köşesinde niçe bin âşıkân-ı sâdıkân muhibbân [u] dostânlarıyla âğâze-i dâstân ederek ve hoş-elhânlar ile âğâze-i ilm-i mûsikârî ederek subh u mesâ taraf taraf Hüseyn Baykara meclisleri olur.
EÇS VI 145b
El-hâsıl gayri şehrin ahâlîleri bu bezmgâha me’kûlât [u] meşrûbâtlarıyla gelüp gûnâ-gûn cân sohbetleri edüp felek-i kec-reftârdan kâm aldık, zann ederler. Ba‘dehu bu âsitânede medfûn olan Gâzî Murâd Baba'yı ziyâret ederler. Ve,
EÇS VI 145b
Mesîregâh-ı Namâzgâh
EÇS VI 145b
Gerçi Öziçe şehri musallâsı gibi bâğ-ı Merâm değildir, ammâ bu dahi bir garîb temâşâgâh-ı çemenzâr, şükûfezâr, lâlezâr şecere-i tayyibeler ile ârâste ve nahlistân, gül [ü] gülistân ile pîrâste bir kân-ı sulahâ ve bir mesken-i tarz-ı hoş-havâ-yı ferah-fezâ ma‘bedgâh-ı Hudâyî'dir. Hattâ mezkûr Murâd Baba Sultân mesîregâhın ve bu namâz niyâzgâhın binâ eden sâhibü'l-hayrât Namâzgâh'ın yol aşırısında bir âsitâne-i âlîde medfûn olup Murâd Baba tekyesinin Bektaşiyân fukarâlarından türbedârları vardır.
EÇS VI 145b
Ve bu şehr-i Çayniçe'nin cümle mezâristân cebbânistânları bu mahalde şâhrâh üzre bir âsitâne-i hâmûşândır kim Summun bükmün olup yatırlar, ammâ lisân-ı hâl ile bu hakîr Evliyâ'dan bir Fâtiha ricâ ederler. Sükkân-ı karâfeteyn rûhlarıyçün, Allâh rızâsıyçün el-Fâtiha ma‘a's-salavât.
EÇS VI 145b
Der-vasf-ı tetimme-i şehrengîz-i külliyât-ı kasaba-i Çayniçe
EÇS VI 145b
Evvelâ gerçi bu şehir gayyâ dereleri gibi mahûf u muhâtara yere vâkı‘ olmuşdur, ammâ âb [u] hevâsı gâyet latîf ve ma‘mûr u âbâdân kazâdır ve her cânib yaylalı dağlar ve bâğlardır. Ve kurâları birbirlerine müşâ olup çet-a-çet sık mahsûldâr kend-i azîmlerdir.
EÇS VI 145b
Ve ahâlîsi cümle Boşnakça kelimât edüp cümle serhadli esbâbı geyerler. Ve zenâneleri yassı baş olup siyâh bez ferrâce geyerler ve gâyet mü’eddebe gezer ehl-i ırz mü’minelerdir. Ve halkı cümle yârândan sofra sâhibi veliyyü'n-ni‘am merd-i Hudâ erlerdir. Ve cümle ehl-i ırz ve ehl-i hâl sâhib-i sülûk kimesneleri var ve gâyet garîb-dost ehl-i zevk u ehl-i şevk yârândan sebük-rûh âdemleri var. Hattâ Sultân Murâd Hân aleyhi'r-rahmetü ve'l-gufrân musâhibi olup hâlâ Sadrıa‘zam Köpürlüzâde Vezîria‘zam tezkireci efendisi olan Lâğarî ve Mezâkî Efendi bu Çayniçe hâkinden olmağile anın hânesinde hakîr meks edüp bu şehir halkıyla üç gün eyle zevk u safâlar etdik kim ta‘bîr ü tavsîf olunmaz.
EÇS VI 145b
Ve bu şehrin memdûhâtından gûnâ-gûn baltaları ve Ferhâdî külüngleri ve at bukağıları yârbendlerinden vâfir şey peydâ etdik.
EÇS VI 145b
Andan cümle ahbâb ile vedâlaşup ve nâmdâr refîkler alup 2 sâ‘atde menzil-i Mahmûd Sipâhî ocağın geçüp 4 sâ‘at dahi gidüp,
EÇS VI 145b–146a
Evsâf-ı şehr-i tahtgâh-ı azîm Hersek Koca, ya‘nî belde-i bender-âbâd-ı kadîm şehr-i Foça (---) (---) 146a
EÇS VI 146a
Be-kavl-i müverrihân-ı Latin bu şehr-i atîk tâ Hazret-i Yahyâ zamânı binâ olundu kim Hazret-i Risâlet-penâhın vilâdet-i şerîflerinden altı yüz yigirmi sene mukaddem Her İrşek binâsıdır kim üç yüz kırk altı sene mu‘ammer olup ibtidâ bu Hersek diyârın ol Her İrşek Kral binâ etmeğile "Her İrşek"den galat Hersek derler.
EÇS VI 146a
Hâlâ yine Nemse ve Macar papaslarının İrim papadan bir mertebe aşağı olan papalarına irşek derler, kavm-i Latin hersek derler.
EÇS VI 146a
Bu diyâr-ı Koca, Her İrşek Papa zamânında ol kadar ma‘mûr imiş kim bir ucu Zagor yaylasında bir ucu Çemerne yaylasından ve bir tarafı nehr-i Tihotine yalılarında imiş. Niçe mülûkdan mülûka intikâl ederek âhir-i kâr sene 859 târîhinde Ebü'l-feth Sultân Mehemmed Hân feth edüp dağlar içinde kal‘aları harâbdır.
EÇS VI 146a
Hâlâ tahrîr-i Süleymân Hân-ı Gâzî üzre Hersek sancağı hâkinde Hersek paşasının hâssı olup hâkimi voyvadadır ve üç yüz akçe pâyesiyle yetmiş yedi aded nâhiye kurâlı şerîf kazâdır.
EÇS VI 146a
Ve Hersek sancağı cümle (---) (---) kazâdır. İnşâallâh her biri mahalliyle tahrîr olunur. Ve şeyhülislâmı ve nakîbü'l-eşrâfı ve sipâh kethudâyeri ve yeniçeri serdârı ve harâc ağası ve muhtesib ağası ve bâcdâr ağası ve şehir kethudâsı ve a‘yân-ı kibâr-ı eşrâf-ı kübbârları dahi vardır.
EÇS VI 146a
Der-beyân-ı eşkâl-i zemîn-i şehr-i Foça: Nehr-i Drin-i azîm kenârında şarkdan garba tûlânî[ce] vâkı‘ olup cânib-i kıblesi ve cenûbîsi ve garbîsi birer top menzili dıraht-ı müntehâlı ve ormanlı dağlar olup şehr-i azîmi bu vâdîlerde bir düz vâsi‘ fezâda tâ nehr-i Drin kenârına varınca kat-ender-kat zeyn olmuş bâğlı ve bâğçeli ve tahtânî ve fevkânî kârgîr binâlı vâsi‘ hânedânlardır.
EÇS VI 146a
Der-ayân-ı esmâ-i mahallât-ı büldân: Cümle on sekiz aded mahalle ve on adedi mahalle-i müslimîn ve sekiz adedi Sırf ve Bulgar ve Latin kefereleri mahallesi ve bir mahalle Yahûdîlerdir, ammâ Rûm ve Ermeni ve Macar ve Fireng kefereleri yokdur. Meşhûr mahallelerinin esmâları budur: Evvelâ,
EÇS VI 146a
Der-hakk-ı aded-i sarây-ı kibâr-ı a‘yân: Cümlesi iki bin yüz altmış aded hadîka-i cinînli mükellef ü mükemmel ve müzeyyen ve kiremitli ve kayağan ile mestûr hânedân-ı ma‘mûrelerdir kim her biri reşk-i çâr-bâğ-ı Acem-misâl beyt-i ra‘nâlardır. Cümleden nev-binâ Âsitâne-i sa‘âdetde sipâhîler halîfesi olan Kadızâde Mustafâ Efendi sarâyı ve Beğko sarâyı ve Paşocık sarâyı ve Serdâr sarâyı (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) Bunlar meşhûr ve ma‘mûr hânelerdir.
EÇS VI 146a
Evsâf-ı cevâmi‘-hâ-yı vüzerâ-yı Âl-i Osmân ve gayri sâhib-i hayrât-ı mü’minân
EÇS VI 146a
Evvelâ bu şehir içre cümle on yedi aded mihrâbdır.
EÇS VI 146a
Ammâ cümleden kadîm çârsû içre tarz-ı azîm câmi‘-i Sultân Bâyezîd-i Velî: Bir kâr-ı atîk ma‘bedgâh-ı kân-ı sıddîkdir. Çâr-kûşe dîvâr üzre harpüşte tahta kubbe üzre kurşumlu ve bir minâreli câmi‘dir.
EÇS VI 146a
Andan Fâtıma Sultân câmi‘i: Bu dahi rusâs-ı hâs ile mestûr bir musallâ-yı ma‘mûrdur.
EÇS VI 146a
Andan, bu şehrin cânib-i garbîsi nihâyetinde Şeyh Pîrî Efendi câmi‘i sâde binâdır.
EÇS VI 146a
Andan Defterdâr Paşa câmi‘i, bir minâre ve kurşumlu câmi‘dir.
EÇS VI 146a
Andan Hacı Osmân Ağa câmi‘inin kapusu üzre târîhi budur:
EÇS VI 146a
Binâ-yı câmi‘-i cennet-misâl-i Hacı Osmân'ın,Aceb a‘lâ ibâdetgâh-ı erbâb-ı safâ oldu,Ziyâret eyleyen hayrâtının itmâmına târîh,Dediler câmi‘-i ra‘nâ makâm-ı dil-küşâ oldu.Sene 1022.
EÇS VI 146a
Bu câmi‘-i pür-nûr serâpâ kurşumlu tahta kubbedir.
EÇS VI 146a
Andan Kadı Osmân Efendi câmi‘i'nin kapusu üzre târîhi budur:
EÇS VI 146a
Târîhuhu tûbâ limen dahalehu zâhiren.Sene 1002.
EÇS VI 146a
Foça şehrinin bu tarafında olan câmi‘-i kebîrler bu mezkûr cevâmi‘lerdir. Bunlardan mâ‘adâ cümle mesâcidân-ı muvahhidân-ı âbidândır. Kamusu on bir aded mahalle zâviyeleridir.
EÇS VI 146a
Ammâ bu şehr-i Foça'yı nehr-i Tihotine iki[ye] bölmüşdür.
EÇS VI 146a
Nehrin karşu şark tarafındaki cevâmi‘leri beyân eder
EÇS VI 146a
Evvelâ nehr-i Tihotine'yi haşeb cisirden karşu geçüp cisir başında Hasan Paşa câmi‘i, Alaca câmi‘ nâmıyla meşhûr-ı âfâk olmuş bir ma‘bedgâh-ı müzeyyendir kim Bosna eyâletinde ve İzvornik sancağında ve Taşlıca şehrinde ve Çayniçe şehrinde ve Mostar şehrinde böyle bir câmi‘-i lâ-nazîr yokdur.