İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VI 169a
Sonradan ta‘mîrinin târîhidir:
EÇS VI 169a
Ma‘bedi'l-uşşâkı dârü's-sâcidînSene 982.
EÇS VI 169a
Ba‘dehu sene (---) târîhinde bu kal‘aya uğrayup seyr [ü] temâşâ ederken kal‘adan aşağı şimâl tarafındaki bir deyre bir top urup Fethiyye nâmında Süleymân Hân bir câmi‘ binâ etmişdir. Hâlâ ma‘mûr ma‘bedgâhdır.
EÇS VI 169a–169b
Andan Beğ câmi‘i ve Namâzgâh câmi‘i ve yukaru kal‘ada Ebü'l-feth câmi‘i ve iki varoşlarda ikişer cevâmi‘ler var ammâ isimleri ma‘lûmum değildir. Hudâ-yı Müte‘âl dahi ziyâde ede. 169b
EÇS VI 169b
Ve cümle sekiz aded mihrâb, mahalle mesâcidleri vardır. Ve cümle sekiz aded tekyegâh-ı fukarâ mihrâbı vardır. Ve cümle üç aded medrese-i sûhtevât vardır ve cümle yedi aded mekteb-i sıbyân-ı püserân vardır ve cümle bir hammâmı var, ammâ her hânelerde soba hammâmları mukarrerdir ve mâh-ı Temmûz'da cümle nehr-i Drin'e girüp gasl ederler.
EÇS VI 169b
Ve cümle üç hânı, biri sol varoşda Yenihân'dır. Ve cümle üç aded çeşme-sâr-ı aynü'l-hayâtdır.
EÇS VI 169b
Ve cümle halkı Boşnak'dır. Yine esbâbları cümle çuka dolama ve sünnet üzre kasîr esvâb geyüp kopçalı daracık serhadli çakşırı geyüp Boşnakça kelimât ederek bey‘ ü şirâ eder bir alay hacıyân ve tüccârân âdemlerdir.
EÇS VI 169b
Ve dahi âb [u] hevâsı gâyet latîf olduğundan bâğ u bâğçesi gâyet çokdur. Ve memdûhâtından, eriği ve elması ve kirazı ve çam ve pelîd ve meşe tahtası ve sığır gönü ve koyun yapağısı meşhûrdur. Ve gâyet işlek iskeledir. Nehr-i Drin ile Belgrad'a gider gelir niçe bin gemileri vardır.
EÇS VI 169b
Ve nehr-i Drin vilâyet-i Hersek'de Çemerne yaylasından çıkup Raça kal‘ası dibinde nehr-i Sava'ya mahlût olduğu niçe kerre mastûr olmuşdur.
EÇS VI 169b
Ziyâretgâh-ı şehîdân-ı kal‘a-i İzvornik: Evvelâ Namâzgâh câmi‘inin önünde çâr sütûn üzre kurşumlu kubbe içinde Maktûl Beğ medfûndur. Rahmetullâhi aleyh.
EÇS VI 169b
Evsâf-ı menzil-i kasaba-i azîm Tuzla: İzvornik sancağı hâkinde voyvadalıkdır ve yüz elli akçe pâyesiyle şerîf kazâdır.
EÇS VI 169b
Andan cânib-i şimâle 8 sâ‘atde,
EÇS VI 169b
Sitâyiş-i menzil-i kasaba-i Kozluk: Bu dahi İzvornik sancağı hâkinde bir câmi‘li ve iki hânlı ve iki dükkânlı ve yigirmi aded tahta örtülü bâğları sâfî koz ağaçlı olduğundan Kozluca derler, bir âbâdân kasabadır.
EÇS VI 169b
Andan yine taraf-ı şimâle Köle İbrâhîm nâm harâmînin havfin çekerek (---) sâ‘atde refîkler ile dağlar ve ormanlar aşup,
EÇS VI 169b
Menzil-i kasaba-i ma‘mûr u müzeyyen Beline
EÇS VI 169b
Bu dahi İzvornik sancağı hâkinde paşasının hâssı olup voyvadalıkdır ve yüz elli akçe pâyesiyle şerîf kazâdır. Kethudâyeri ve yeniçeri serdârı vardır. Ve kasabası bir sahrâ-yı azîmde otlu ve sulu ve cinîn ü gaytânlı gâyet mahsûldâr ekin ocağı yere vâkı‘ olmuş cümle beş mahalle-i ma‘mûr ve müslim ve kefere mahalleleridir.
EÇS VI 169b
Ve cümle beş yüz aded tahta örtülü tahtânî ve fevkânî hâne-i zîbâları var kim her birinde birer uyûn-ı câriyeler revân olup bâğ-ı İremlerinde hezârân hezârın negamât [u] feryâdından âdem kisb-i havâ eder, ammâ cümle hânelerden ma‘mûr sarây-ı azîm Çengîzâde Ali Paşa'nın kal‘a gibi sarâyı serâpâ la‘l-gûn kırmızı kiremit örtülü bir hânedân-ı azîmdir kim müte‘addid kâ‘a ve dîvânhâneler ve matbah ve ıstabl ve fevkânî ve tahtânî cümle kârgîr binâ hücreler ile ârâste ve hareminde ve taşrasında hammâmlar ile pîrâste olmuş bir sarây-ı ma‘mûrdur kim Bosna {Sarâyı} diyârında böyle bir sarây-ı âbâdân yokdur.
EÇS VI 169b
Ve bu sarây kurbunda bir orman korusu var kim Allâh'a ayândır bunda olan dıraht-ı müntehâların her biri evc-i âsumâna kad-keşân olup her birinin zıll-ı himâyesinde biner aded koyun otlasa mümkündür.
EÇS VI 169b
Ve eyle çemenistân u lâlezâr ve murgzâr zemîni var kim gûyâ rûy-ı zemîn-i sebiz-gûn duhâvî katîfedir ve âb [u] hevâsı gâyet latîf olduğundan mahbûbu ve mahbûbesi ve her gûne meyvesi memdûhdur.
EÇS VI 169b
Andan kalkup yine cânib-i şimâle ormanlar geçüp 3 sâ‘atde,
EÇS VI 169b
Evsâf-ı vilâyet-i Siremçe, ya‘nî kal‘a-i köhne bünyâd-ı hisâr-ı Raça
EÇS VI 169b–170a
Bu sûr-ı üstüvâr bender-âbâdın mukâbelesine gelüp bir gemi ile nehr-i Sava'yı karşu Raça kal‘asına geçüp gümrük emîninde mihmân olup şehr-i bender-âbâdın şehir temâşâsına mukayyed olup ibtidâ ihtiyâr kimesneler ile ve erbâb-ı ma‘ârif ve sulehâ-yı ümmetden hâl sâhibi âdemler ile hüsn-i 170a ülfet etmeğe başladık.
EÇS VI 170a
Ammâ kal‘a-i Raça'nın ismi Sırf lisânınca (---) (---) demekdir. Bânîsi yine Sırf banlarından Belgrad kal‘asın Ebü'l-feth'e vermeyen Koca Matyaş ban babasının binâsıdır.
EÇS VI 170a
Ba‘dehu bu kal‘a sene (---) târîhinde Süleymân Hân fethidir, be-dest-i gâzî-i makbûl iken maktûl Şehîd İbrâhîm Paşa fethidir. Hâlâ Sirem sancağı beğinin voyvadası hâkimdir ve yüz elli akçe a‘lâ pâyeli kazâdır.
EÇS VI 170a
Ve cümle (---) aded nevâhî kurâları mutî‘ u münkâddır ve şeyhülislâmı ve nakîbü'l-eşrâfı ve sipâh kethudâyeri ve kapukulu ve Budin kulu serdârı vardır. Ve gümrük emîni ve harâc emîni Budin kulu tarafından zabt olunur. Ve muhtesibi ve bâcdârı ve şehir kethudâsı vardır, ammâ kal‘a dizdârı ve neferâtları yokdur.
EÇS VI 170a
Eşkâl-i zemîn-i kal‘a-i Raça: Nehr-i Sava kenârında bir alçak topraklı düz çemenzâr yerde bir köşeye buruna vâkı‘ olmuş şekl-i müselles bir Şeddâdî tula binâ bir kal‘a-i zîbâ imiş. Bu kal‘a vaz‘ olunduğu burunun mukâbelesinde nehr-i Drin-i azîm zor ile İzvornik'den berü gelüp nehr-i Sava gibi kuvvetli suya Drin urup bu kal‘a-i Raça'yı nehr-i Drin ve nehr-i Sava bir olup ittifâk üzre bu kal‘ayı harâb edüp ancak nehr-i Sava kenârında bir kullesi kalmış. Anıniçün bu kal‘anın dizdârı ve merdüm-i hisârı yokdur.
EÇS VI 170a
Der-nişâne-i şehr-i Raça: Mezkûr çemenzâr burunda nehr-i Sava ve Drin nehri birbirlerine mahlût olduğu mahalde cümle yedi aded müselmân mahallesi ve dörd mahalle kefere-i Bulgar ve Sırf mahallâtlarıdır. Ve cümle beş yüz elli aded tahtânî ve fevkânî ikişer kat cümle tahta binâlı hadîka-i rıdvânlı ma‘mûr evlerdir, ammâ kârgîri nâdirdir. Ve cümle havlıları serâpâ tahtadan amâr olmuşdur. Hattâ cemî‘i zokakları tahta balvan döşelidir. Şehirden taşrası kış köyleri çamur deryâsı olur, zîrâ zemîni alçakdır.
EÇS VI 170a
Ve cümle beş aded mihrâbdır. Beşi dahi salât-ı cum‘a edâ olunur cemâ‘at-i kesîreli cevâmi‘lerdir, ammâ isimleri ma‘lûmum değildir. Ve beşi de kurşumsuz şindire tahta örtülü ma‘bedgâhlardır, ammâ minâreleri ol kadar musanna‘ değildir.
EÇS VI 170a
Ve cümle iki yerde medrese-i tâlib-i ilm vardır, ammâ ders-i âmları yokdur. Ve cümle üç aded mekteb-i dâ[rü]'t-ta‘lîm-i sıbyânları var, ammâ gulâmları ol kadar necîb ü reşîd değillerdir. Ve cümle iki yerde tekye-i dervîşân-ı sâhib-i tarîk vardır.
EÇS VI 170a
Ve cümle iki aded müfîd ü muhtasar hân-ı tüccârânları var, ikisi de gümrük emîni iskelesi başındadır. Ve cümle bir müferrih hammâmı var, ammâ küçükdür.
EÇS VI 170a
Ve cümle şehir içre üç yerde ağaç cüsûr-ı memerr-i nâsı var, zîrâ nehr-i Drin ve nehr-i Sava pek tuğyân üzre gelse şehrin niçe bâğçeleri ve şehrin gark eder. Anıniçün haşeb kantaraları vardır.
EÇS VI 170a
Ve cümle yetmiş aded dükkândır, ammâ bezzâzistânı yokdur, ammâ bâğ u bâğçesi gâyet çok olup memdûhâtından lipo ekmeği ve bal suyu ve eriği ve elması cihânı dutmuşdur, ammâ üzümü menhûs olup meyi de âdemi serhoş etmez, anıniçün halkı hoş-hâllerdir.
EÇS VI 170a
Ve bu şehri nehr-i Sava ihâta etmişdir. Hâkim murâd edinse bir Savadan bir Savaya kurâsını kesse bu Raça şehri cezîre olmak mümkün idi. Ve âb [u] hevâsı latîf olduğundan cümle ünâsı ten-dürüstlerdir. Ve cümle Poturca kelimât edüp ticâret ile geçinüp ekseriyyâ cümle halkı tıransa gemicilerdir.
EÇS VI 170a
Ve a‘yânı serhadli esbâbı geyerler, ammâ gâyet ehl-i zevk baba-yı âlem muhibb-i fukarâ sofra sâhibi garîb-dost âdemlerdir kim ekserî oğuz, hîle bilmez merdümlerdir. Andan cânib-i şimâle 6 [sâ‘at] gidüp,
EÇS VI 170a
Evsâf-ı sahrâ-yı Erik, ya‘nî kal‘a-i zîbâ Moravik
EÇS VI 170a
Lisân-ı Sırfça (---) demekdir. Bânîsi yine Koca Matyaş ban binâsıdır. Sene (---) târîhinde Süleymân Hân vüzerâlarından Sarı Rüstem Paşa bu kal‘aya on aded top güllesi urup feth etmişdir. Hâlâ güllelerin darbından münhedim olan rahnedâr hâitler zâhir ü bâhirdir. Ve kanûn-ı Süleymân Hân üzre bu kal‘a Sirem sancağı hâkinde voyvadalıkdır ve yüz elli akçe kazâdır, gayri hâkimleri yokdur, lâkin bâğçesi çokdur.
EÇS VI 170a–170b
Eşkâl-i zemîn-i kal‘ası: Nehr-i Sava'dan azmış nehr-i Vuka kenârında bir sahrâ-yı çemenzâr düz yerde şekl-i murabba‘ tula binâ bir küçük kal‘a-i ra‘nâdır. İçinde bir küçük câmi‘i ve elli aded şindire tahta örtülü ve hâneleri ve anbârı ve cebehânesi ve çâr-kûşesinde çâr tula kulleleri ve on aded şâhî topları ve iki aded demir kapuları var, biri kara tarafına ve bini nehr-i Vuka kenârına açılır. Bu iki kapunun dahi önlerinde handak üzre haşeb cisirleri vardır. Her gece kal‘a neferâtları bu cisirleri makaralar ile kaldırup kal‘a kapusu 170b önlerine siper eder. Handakı nehr-i Vuka ile leb-ber-leb vâsi‘ ve amîk handakdır. Kal‘a dizdârı ve elli aded merdüm-i hisârı vardır.
EÇS VI 170b
Sitâyiş-i varoş-ı kal‘a-i Moravik: Cümle iki mahalle ve cümle iki yüz aded şindire örtülü ve tahta havlılı mükellef ü mükemmel evlerdir. Ve bu varoşa kal‘adan iki aded haşeb cisir ile geçilir ve cisir başında cümle bir hânı var ve cümle iki aded mahalle mesâcidleri var. Gayri hayrâtlar yokdur. Ve cümle halkı Boşnak'dır. Çârsû-yı bâzârı olmamak ile hafta bâzârı durur.
EÇS VI 170b
Andan 5 sâ‘atde düz sahrâ-yı çemenzârlar içre gidüp,
EÇS VI 170b
Evsâf-ı kasaba-i ma‘mûr Nemse