İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VII 14b
Andan Veli Beğ câmi‘i.
EÇS VII 14b
Sitâyiş-i câmi‘-i harâb: Bâlâda zikri sebkat eden Hazret-i Yahyâ nefesiyle binâ olunup ma‘bedgâh-ı bilâ-teşbîh Ka‘beleri olan deyri Milyaş Papas-ı hannâs-ı muğân kilisesin Süleymân [Hân] bir cânibin ma‘bedgâh-ı müslimîn edüp bir cânibinde küffârlara âyîn-i Îsâ içün püt-gede etmeğe izin verirler, zîrâ bu deyrin kurbunda hâlâ bir kubbe-i azîm-i âlî vardır. Ol kubbe içre yetmiş seksen kadar kral-ı dâll-i bed-fi‘âller maşâd olmuşlardır.
EÇS VII 14b
Ba‘dehu re‘âyâ küffârları hîleye sâlik olup zikr olduğu üzre kal‘aya istîlâ etmeğe murâd edinüp hâkimü'l-vakt bu esrârdan haberdâr olup cemî‘i kâfiri katl-i âm edüp küffâra rağmen kenîselerindeki çirk-i şirk-i celî olan cümle esnâmların dahi kırup küffâr ma‘bedhânelerinden me’yûs olsunlar içün bu deyri cebehâne ve bârûdhâne edüp içine niçe bin kantâr bârûd-ı siyâh korlar.
EÇS VII 14b
Ol asırda bu deyrin bir çanhâne kullesi var imiş kim şark tarafında üç konak yerde nehr-i Tuna ve cânib-i cenûbunda nehr-i Raba ve buhayre-i Balatin kıble tarafında nümâyân imiş.
EÇS VII 14b
Mukaddemâ küffâr zamânında yedi bin papas ve kıssîs ve bıtrîk ve ladika var imiş. Ba‘dehu papasları da katl-i âm etmişlerdir. Sonra bi-emri Hudâ bu deyr içre olan bârûda yıldırım isâbet edüp kilisayı ve mezkûr çanlığ-ı âlîyi cümle evc-i âsumâna bârûd atup berbâd olur. Hâlâ nısfı yine cebehâne-i ma‘mûrdur, ammâ Hudâ'ya ayândır hâlâ böyle harâb iken görenin aklı gidüp merdüm-i insân hîrelenüp âlem-i hayretde kalır.
EÇS VII 14b
Ammâ kralların medfenhâneleri olan kubâb ma‘mûrdur. İçindeki zîr-i zemîninde adı sanı belli kral ve kralzâdeler ve ban ve hersekler maşâd olup durur. Hâlâ bir kral mürd olsa bir tarîk ile lâşe-i murdârın bu kal‘aya gönderüp dizdârlara pes ü perdeden niçe mâl-ı firâvânlar verüp mezkûr kubbede maşâd ederler.
EÇS VII 14b
Yâhûd Belgrad toprağından vilâyetlerine getirdüp kralların ve nâmdâr irşek ve ban ve şag ve gorofların lâşelerin Belgrad toprağına gömerler. Eğer gömecek kadar türâb getirdemezse bâri mürd olan keferelerin iki gözlerin dolduracak kadar hâk-i pâk-i amber-pâkden mürde-i nâ-pâkin gözlerine Belgrad toprağı korlar ve kehl-i safâhân ve iksîr-i a‘zam gibi bir kef-i mîzân {kadar} Belgrad türâbından birbirlerine hedâyâ verirler. Tâ bu mertebe Belgrad-ı behişt-âbâd-ı Ustolni miyân-ı küffârda makbûldür ve hâlâ bir taşına bin baş ve bir şarampav ağacına yüz bin leş virmek cânlarına minnetdir.
EÇS VII 14b
Ammâ inşâallâh ba‘de'l-yevm küffâr bu kal‘ayı vâkı‘asında göremezler, zîrâ hâlâ vâlî-i vilâyet olan Hacı Mustafa Paşa gâyet metîn ve sa‘b edüp cemî‘i mühimmât u levâzımât ve asâkirin yerli yerinde etmişdir, ammâ yine cemî‘i millet-i Nasârâ "Âh Üstürgon ve âh Budin ve ah kal‘a-i Ustolni-Belgrad" deyü feryâd edüp i‘tibâr ederler.
EÇS VII 14b
Mezkûr deyr-i mu‘azzamın evsâfı münâsebetiyle bu kenîse kubbesinde maşâd olunan kubbe içindeki kralların esmâların Alman diyârında esîr aldığımız bir papasun Macar târîhinde cemî‘i küffâr krallarının esmâlarını tahrîr edüp,
EÇS VII 14b
Belgrad-ı Ustolni'de maşâd olunan kral-ı dâlların esmâların beyân eder
EÇS VII 14b
Evvelâ kal‘ayı binâ eden Milyaş Papas, andan Lagoş Kral, Hazret-i Îsâ vilâdeti târîhi sene 1503 senede vücûda gelüp Ustolni'de yatır.
EÇS VII 14b
Andan bu Lagoş kralın babası Laslo kral ve anası Anna Ason Galya kralının kızı idi, bunda yatırlar.
EÇS VII 14b
Andan Matyaş Kral, Budin kralıdır kim Leh ve İsfaç krallarının mülkine mâlik olup Ebü'l-feth ile Belgrad'da ceng edüp Belgrad'ı Ebü'l-feth'e vermeyen kral-ı dâllin veled-i nâ-pâki Matyaş Kral'dır kim sâhib-i hurûc olup babası ve kendüsi Ustolni'deki kubbede yatır.
EÇS VII 14b–15a
Andan Süleymân Hân ile Mohaç'da ceng edüp batakda mürd olan Vilagoş Kral'ın lâşesin 15a Süleymân Hân Ustolni'ye gönderdi, andan Süleymân Hân Budin'i feth edüp Yanoş Kral'a Budin'i verüp mürd oldukda ibtidâ Budin'e vezîr olan Süleymân Paşa Yanoş'un leşini Belgrad'a gönderdi.
EÇS VII 15a
Andan Süleymân Hân ile Budin altında ceng eden Ferdinand Kral dahi Ustolni'de yatır.
EÇS VII 15a
Andan Ferdinand Kral oğlu Makşi Kral dahi babasıyla Ustolni'de yatır.
EÇS VII 15a
Andan Milon Poturi Mikloş, andan Milkaviş Yaloş, bunlar Ni‘met-Uğvar kal‘asında yatırlar, zîrâ Ustolni-Belgrad ol zamân Âl-i Osmân elinde idi.
EÇS VII 15a
Andan Büyük Yanoş Kral ve veled-i pelîd-i anîdi Matayoş Kral Nemse çâsârının Prankopruk şehrinde yatırlar.
EÇS VII 15a
Andan Arac Hersek, Nemse çâsârının tahtı olan Prak şehrinde yatır.
EÇS VII 15a
Andan Boçkay Kral Anpir şehrinde maşâddır.
EÇS VII 15a
Andan Sonlok Gabor ve Batori Gabor ve Halyekeri(?) Gabor, bunlar Ustolni-Belgrad'ında tahta geçmişlerdir, ammâ Kaşa şehrinde mürd olup yere geçmişlerdir.
EÇS VII 15a
Andan Jil Koski Kral ve dahi Kunos Toski Kral bunlar Leh krallarıdır, ammâ bu ikisi Ustolni'ye gelüp mürd olup anda yatırlar.
EÇS VII 15a
Andan Solabi Yanoş Çârsâr, Eski Budin'de yatır.
EÇS VII 15a
Andan Nator İşpan ve Paturi İstivan, bunlar İşpanya vilâyeti hâkimleridir. Ustolni-Belgrad'ını Ungurus kralları elinden almağa geldiklerinde cengde biri mürd olup Nator İşpan ziyârete gelüp mürd oldukda ikisi de Ustolni kubbesinde maşâdlardır.
EÇS VII 15a
Andan Büyük İrşek Papa, İrim Papadan üç mertebe aşağı olana derler. Bu Ustolni Osmânlı destinde iken mürd olup vasiyyeti üzre Ustolni hâricinde kefere maşâdları mâbeyninde maşâddır.
EÇS VII 15a
Andan Mihadi Laslo Kral ve Gorandi Mikloş kralların ikisi dahi Nemse'nin ve kâhîce bizim olan Tata kal‘asında yatırlar.
EÇS VII 15a
Andan Büyük Zirin Ban dahi Ustolni'de yatır. Ustolni'de dahi niçe kral-ı dâller yatır, deyü tevârîhlerinde yazmışlar, ammâ gayri meşhûrun zikrinde fâ’idesi ve beyânında â’idesi olmayup ol kadar i‘tibârları olmayan Nemselerin zikrinde kelâlet ü melâlet var deyü bu kadar ile iktifâ etdik, zîrâ Ustolni-Belgrad'da olan Milyaş kilisesi evsâfı takrîbiyle ve ol deyr-i ibret-nümânın kubbesi maşâdhânesi tahrîri sebebiyle bu mezkûr kralları dahi bu yüzden tahrîre cür’et olundu.
EÇS VII 15a
Hudâ-yı Müte‘âl hâlâ ol cebehâne olan deyr-i kebîri ma‘bedgâh-ı müslimîn etmek müyesser edüp bu mahalde Ustolni-Belgrad cevâmi‘lerinin evsâfları bu arada itmâm buldu. Bu câmi‘lerden mâ‘adâ,
EÇS VII 15a
Der-vasf-ı mesâcid-i âbidân: Cümle enderûn [u] bîrûn-ı Belgrad'da on bir zâviye-i mü’minân-ı muvahhidândır. Cümleden Karakaş Paşa Zâviyesi ve Hacı Paşa Zâviyesi ve Yeniçeri Ağası Zâviyesi ve Çeribaşı Mezgidi. Bunlar meşhûr mahalle eyneleridir.
EÇS VII 15a
Der-beyân-ı medâris-i âlimân: Cümle üç aded dâru't-tedrîs-i müfessirândır, ammâ dâru'l-kurrâ ve dâru'l-hadîsi yokdur.
EÇS VII 15a
Der-ilm-i mekteb-i sıbyân: Cümle yedi aded dâru'l-ulûm-ı ciğer-gûşe-i püserândır.
EÇS VII 15a
Der-zikr-i tekyegâh-ı erbâb-ı tarîk-i dervîşân: Cümle beş aded hânkâh-ı dilrîşân-ı Âl-i Abâ'dır, ammâ cümleden Budin kapusundan taşra (---) Baba tekyesi, müfîd [ü] muhtasar bir tekye-i âyende vü revendegândır kim fukarâsı şeyd-i Allâh ile geçinirler. Gâzî Süleymân Paşa merhûm dahi tekyede medfûn olup ziyâretgâh-ı hâs-ı âmdır. Ve kal‘a içinde (---) (---).
EÇS VII 15a
Der-ayân-ı sebîlhâne-i cân-sitân: Cümle on bir yerde sebîlhâne-i atşân var. Cümle Karakaş Paşa sebîli ve Dizdâr Ağa Sebîli ve Yeniçeri Ağası Sebîli ve Hacı Paşa Sebîli.
EÇS VII 15a
Evsâf-ı hânedân-ı sarây-ı kibâr-ı a‘yân: Cümle bu kal‘a içre kâmil bin yüz aded mükellef ü mükemmel ve tahtânî ve fevkânî kârgîr binâ büyût-ı ra‘nâların cümlesi şindire tahta örtülüdür, ammâ cümleden Hacı Paşa sarâyı ve Alaybeği sarâyı ve Dizdâr Ağa sarâyı ve Çeribaşı hânesi ve Surutlu Ahmed Sipâhî hânesi dahi gayri ma‘mûr u müzeyyen bâğçelice vâsi‘ büyûtlar vardır. Ve cümle tarîk-i âmları serâpâ kaldırım döşeli vâsi‘ ve pâk şâhrâhları var.
EÇS VII 15a
Der-hakk-ı hân-ı hâcegân-ı tüccârân: Cümle üç aded hân-ı müsâfirân-ı sevdâgerândır.
EÇS VII 15a
Der-medh-i hammâm-ı râhat-ı cân: Cümle bir aded hammâmdır, ammâ {çifte hammâmdır ve} niçe sarâylarda hammâm-ı mahsûsları ve her hânelerde soba guslhâneleri vardır, zîrâ pâk ve tâhir halkı vardır. Şeb [ü] rûz dîn-i mübîn uğuruna cihâd ederler.
EÇS VII 15a
Sitâyiş-i çârsû-yı bezzâzistân: Cümle iki yüz aded dükkânları var, ammâ müzeyyen değildir. Ve kârgîr binâ bedesteni yokdur lâkin yine her metâ‘ bulunur. Bu şehir göl içinde olmak ile çeşmeleri yokdur.
EÇS VII 15a–15b
Der-vasf-ı çâh-ı mâ-i hânedân: Cümle iki yüz aded bi’r-i hâne-i hoş-güvârları var, ammâ bâzâr meydânında ve Budin kapusundan taşra (---) Tekyesi kurbunda Kral Kuyusu nâmıyla ma‘rûf bir âb-ı hayât çâhı var kim gûyâ âb-ı kevserdir. Mâh-ı Temmûz'da sermâb olup eyyâm-ı şitâda germâb olmağile cemî‘i şehir halkı bundan nûş edüp def‘-i atşân ederler. 15b Hatta bu çâhın etrâfına Âl-i Osmân askeri gelüp meks edüp şeb [ü] rûz niçe kerre yüz bin asker bu kuyudan niçe kerre yüz bin kova su çeküp zerre kadar eksilmemişdir.
EÇS VII 15b
Der-hakk-ı varoş-ı kebîr-i Surut: Ustolni-Belgrad'ın cânib-i cenûbunda Polata tarafında Began kal‘asına gidecek cisr üzre bir varoş-ı azîmdir kim bu dahi cumbul batak fecc-i amîk içinde ma‘mûr u âbâdân bir müzeyyen varoşdur, ammâ yalın kat şarampav dîvârlı etrâfı kazıklar ile mebnî serâpâ çit palanka hisârdır, dolma dîvâr değildir, zîrâ dolma dîvâr bataklık içinde durmaz, amîk göldür ve cânib-i etrâfında yine şarampav mazgallı dirsek köşebendleri ve şâhî topları vardır.
EÇS VII 15b
Ve cümle iki kapusu var, biri kıble tarafına nâzır Began kal‘asına gidilir bâb-ı kebîrdir, ammâ kara pelîd ağacından anîd kapudur ve iki katdır ve cisr-i azîmi var. Ve bir kapusu dahi semt-i garba Polata kapusudur.