Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VII 30b

"Evliyâm, işte Beç vilâyetin görmedin, tekmîl-i seyâhat edersin, ammâ şu bizim Halhâlî Dervîş Ahmed'i bile götür" dedikde,

EÇS VII 30b

"Sultânım gideceğimiz yer kâfiristândır. Dervîş Ahmed ise bir harâbâtî cândır. Olmaya kim kâfiristânda bir bedmestlik edüp elçi paşamızın ırzına bir şe’n getire" dediğimde,

EÇS VII 30b

"Âferîn Evliyâm eyi dedin. Hemân gidi ışık eyle bir bed-evzâ‘ ederse kes yakasın al başından sikkesin. Bir eyi ta‘zîr eyleyüp zabt [u] rabt ile hemân Dervîş Ahmed'i ve Baba Türâbî'yi bile götür" dedikde,

EÇS VII 30b

"Nola, dedim. Sâhib-i devletden Egri ağalığı ve paşa mukarrerin alup bu kadar ihsânlar etdi", dediğimde hemân İbrâhîm Kethudâ efendimiz birer kat esbâb-ı semmûr kafâsı kürkiyle ve ve bir at pür-silâhıyla ve bir musanna‘ nâmûsiyyeli çadır ve yüz altun ve sâ’ir bakır âvânî esbâ[b]lar ile Egre ağalarına ve paşasına,

EÇS VII 30b

"Evliyâmın tatyîb-i hâtırıyla mukayyed olasız" deyü tenbîh ü te’kîdli mektûblar yazup İbrâhîm Kethudâ efendimizin kâtibi Selîm Efendi ve Haylî Çelebi ve Kapucular Kethudâsı Köse İbrâhîm Ağa ve Ordu Monlası Ünsî Efendi ve Sadrıa‘zam birâderi Mustafa Beğ efendim ve Çavuşbaşı Mahmûd Ağa ve Defterdâr Ahmed Paşa efendilerimiz "Evliyâm Beç'e gider" deyü her biri birer hedâyâlar ve gûnâ-gûn eşyâlar ihsân edüp bir mükellef ü mükemmel âdem oldum, eş-şükrü lillâh elhamdü lillâh.

EÇS VII 30b

Yine ol gün elçi paşa hakîri çağırup sâhib-i devlet tenbîh etdi:

EÇS VII 30b

"Evliyâ Çelebi benimle Nemse çâsârına gitmeğe hâzır ol", deyüp hakîre bir kîse harc-ı masrûf verdi ve gulâmlarımın yedisine dahi ellişer aded riyâl guruş verüp hakîr eyitdim:

EÇS VII 30b

"Sultânım, sâhib-i devletin fermânıyla Egri'ye gidüp size Egri serhaddinde iş görmüş âdemler getirüp Budin'de buluşuruz" deyüp dest bûs edüp cümle a‘yân-ı kibâr efendilerimizle buluşup kamusuyla "Beç'e gideriz" deyü vedâlaşup ve niçe ihsân [u] in‘âmların alup bism-i İlâh ile,

EÇS VII 30b

Belgrad'dan Egre vilâyetine andan Ungurus vilâyetinde Nemse kralına gitdiğimiz konakları beyân eder

EÇS VII 30b

Evvelâ sene 1075 ıydının dördüncü günü dörd hüddâmımla yola teveccüh edüp sâ’ir hüddâm ve refîklerimiz ağırlıkımla elçi paşa yanında koyup altı re’s menzil bârgîrleriyle Belgrad'dan nehr-i Sava'yı geçüp "Tevekkülen alallâh" deyüp,

EÇS VII 30b

Menzil-i karye-i Voyka

EÇS VII 30b

Andan Mitroviçse kasabası yolun sol tarafa bırağup sağ tarafda yıldız rûzgârı cânibine 7 sâ‘at sahrâ-yı Sirem içre gidüp,

EÇS VII 30b

Evsâf-ı kasaba-i İrik

EÇS VII 30b–31a

Sirem sancağı hâkinde voyvadalıkdır ve yüz elli akçe kazâdır ve bu rabta-i zîbânın yıldız cânibi bayırlardır, kıble cânibi Sirem sahrâsında bâğları ve bâğçeleri bî-hisâb yerdir. Ve cümle altı mahalledir ve cümle iki bin kadar tahta örtülü vâsi‘ evlerdir. Ve cümle (---) aded mihrâbdır. (---) câmi‘i (---) câmi‘i (---). Mâ‘adâ cümle (---) aded mahalle mesâcidleridir. Ve cümle bir medrese-i sûhtevâtdır. Ve cümle iki aded tekye-i dervîşândır ve cümle üç aded mekteb-i sıbyândır ve cümle bir aded hammâm-ı dil-sitândır ve cümle bir aded hân-ı tüccârândır kim bu hân ve hammâm Vâ‘iz Abdî Efendi'nin hayrâtlarıdır. Ve cümle yetmiş aded kifâyet mikdârı dükkânlardır ve halkı gâyet garîb-dostlardır. 31a Ve cümlesi ticâretle geçinüp sofraları meydânda muhibb-i fukarâ kimesnelerdir.

EÇS VII 31a

Andan kalkup dağlar eteğinde ma‘mûr kurâlar geçüp 6 sâ‘atde sahrâlar ile gidüp,

EÇS VII 31a

Evsâf-ı kasaba-i Gırgoviçse

EÇS VII 31a

(---) (---) de Sirem sancağı hâkinde voyvadalıkdır ve kazâsı (---) (---) ve sipâh kethudâyeri ve yeniçeri serdârı (---) yıldız rûzgârı cânibi bayırlı ve çayırlı ve bâğlı ve bâğçeli yerlerdir. Ve kıble tarafı sahrâlardır. Ve cümle yedi mahalle-i müslimîn ve üç mahalle-i keferelerdir. Ve cümle iki bin aded tahtânî ve fevkânî tahta örtülü vâsi‘ büyût-ı ra‘nâlardır. Ve cümle (---) aded mihrâbdır. Evvelâ çârsû içinde (---) câmi‘i (---) (---) (---) (---) ve cümle (---) mahalle mesâcidleridir, ammâ cemâ‘atleri çokdur. Ve cümle iki medrese-i tâlibândır ve cümle üç aded mekteb-i püserândır ve cümle bir aded hânkâh-ı dervîşândır. Ve cümle (---) hammâm-ı rûşenâdır. Ve cümle (---) hân-ı sevdâgerândır ve cümle (---) dükkân-ı esnâfândır.

EÇS VII 31a

Ve cümle halkı "El-kâsibü habîbullâh" deyüp ticâret ile geçinir sulehâ-yı ümmetden ehl-i hâl kimesneleri çokdur. Receb Efendi cümleden müttakî garîb-dost hânedân sâhibi âdemdir.

EÇS VII 31a

Andan (---) sâ‘at Furuşka dağları eteğince gidüp,

EÇS VII 31a

Sitâyiş-i kasaba-i bâğ-ı İrem-i Furuşka

EÇS VII 31a

(---) (---) da Sirem sancağı hâkinde voyvadalıkdır ve kazâsı (---) (---) serdârı ve kethudâyeri ve a‘yânı vardır ve amâristânı Furuşka yaylası dibinde lodos cânibleri Mitroviçse kasabası sahrâsıdır ve cânib-i erba‘ası bâğlardır. Hatta bâğları bir burun gibi ileri çıkmış Furuşka dağları serâpâ bâğlar olmak ile tâ Belgrad'dan Furuşka bâğlarının dağları görünür. Cümle yigirmi dörd bin aded öşr verir bâğları dağları dutmuşdur. Ve şehrinin cümle imâretleri (---) mahalle-i müslimîndir ve dörd mahalle-i müşrikîndir. Ve cümle (---) aded tahta örtülü vâsi‘ ve ma‘mûr hânedân-ı ra‘nâlardır. Ve cümle ikişer kanatlı porta kapuları vardır. Ve cümle (---) aded mihrâbdır. (---) câmi‘i

EÇS VII 31a

Ve cümle (---) aded mahalle mesâcidleridir. Ve cümle iki medrese-i sûhtevâtı vardır. Ve cümle üç aded mekteb-i tıflân-ı ebced-hânı vardır ve cümle iki aded tekye-i dervîşânları vardır. Ve cümle (---) aded hammâm-ı cân-sitândır. Ve cümle (---) aded hân-ı bâzergândır ve cümle (---) aded çârsû-yı bâzâristândır. (---) (---) (---) (---) (---)

EÇS VII 31a

Der-beyân-ı şehrengîz-i kasaba-i Furuşka

EÇS VII 31a

Cümle halkı bâğbândır ve niçesi tüccâr u züvvâr u garîbü'd-diyâr kimesnelerin muhibleridir ve âb [u] hevâsı gâyet latîf olduğundan mahbûbeleri memdûhdur. Ve bu Sirem sancağında Nemse kasabası ve Mitroviçse kasabası ve bu Furuşka rabtası gâyet ganîmet ve ma‘mûr belîdelerdir.

EÇS VII 31a

Memdûhâtından, Furuşka üzümü güneşe karşu hâsıl olduğundan lezîz ve âbdâr ve hoş-hordur. Ve beyâz balı ve vişnesi meşhûrdur. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)

EÇS VII 31a

Andan şimâl cânibine gidüp Furuşka yaylasın aşup 7 sâ‘atde,

EÇS VII 31a

Evsâf-ı dâr-ı emîn, ya‘nî kal‘a-i metîn-i İslankamin

EÇS VII 31a

Belgrad krallarının binâsıdır. Lisân-ı Latince (---) (---) Taş kal‘ası demekdir. Sene 927 târîhinde Süleymân Hân Belgrad-i behişt-âbâdı feth etdiği sene Bosna sancağı beği Yahyâ Paşazâde Küçük Balı Beğ'i yedi sancak asker ile bu kal‘ayı muhâsara edüp bir gece küffâr firâr edüp kal‘ayı kabza-i tasarrufa alup içine gereği gibi müstevfâ asker koyup miftâhların Süleymân Hân'a gönderirler. Hâlâ Sirem sancağı hâkinde Budin kulunun iltizâmında emînlikdir. Ve İrik kazâsı niyâbetidir.

EÇS VII 31a–31b

Ve eşkâl-i kal‘ası: Nehr-i Tuna-yı azîm kenârında şekl-i murabba‘ tûlânîce vâki‘ olmuş Şeddâdî bir hısn-ı hasîn ve sedd-i metîn bir kirmân-ı üstüvârdır. Ve cümle (---) kapusu var (---) Ve cümle (---) mahalledir. Ve cümle (---) aded tahta örtülü ma‘mûr u âbâdân tahtânî ve fevkânî mükellef ü mükemmel evlerdir. (---) (---) Ve cümle (---) aded mihrâb câmi‘lerdir. (---) (---) (---) (---) (---) (---) mâ‘adâ cümle (---) mahalle zâviyeleridir. Ve cümle (---) medrese-i âlimândır. Ve cümle (---) mekteb-i püserândır. Ve cümle (---) tekye-i dervîşân-ı zîşândır. Ve cümle (---) hammâm-ı râhat-ı cândır. Ve cümle (---) hân-ı âyende vü revende-i berr [u] bihârândır, ammâ kârbânsarâyı yokdur. Ve cümle (---) dükkân-ı ehl-i işgâlândır. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) 31b

EÇS VII 31b

Der-ayân-ı tetimme-i şehrengîz-i külliyât-ı şehr-i İslankamin

EÇS VII 31b

Bu kal‘anın Tuna karşusunda nehr-i Tise nehr-i Tuna'ya karışdığı mahalde kal‘a-i Titel nümâyândır.

EÇS VII 31b

Andan,

EÇS VII 31b

Evsâf-ı kal‘a-i Karlofça

EÇS VII 31b

Lisân-ı Latin'de (---) (---) demekdir. Bânîsi Ungurus krallarındandır. Sene 927 târîhinde Süleymân Hânîde bu da Yahyâ Paşazâde Küçük Balı Beğ fethidir, ammâ gâyet metîn kal‘a iken ba‘de'l-feth câ-be-câ münhedim olup palanka hisâr-ı üstüvâr olmuşdur. Bu dahi Tuna kenârında Sirem sancağı toprağında Budin aklâmı emînlikdir ve harâcı ve bâc-ı bâzârı cümle Budin kulu tarafından zabt olunur. Ve Varadin kazâsı niyâbetidir. Kethudâyeri ve Budin yeniçerisi serdârı ve kal‘anın dizdârı ve elli aded merdüm-hisârı vardır, gayri hâkimleri yokdur. Cümle (---) mahalle-i müslimdir ve üç mahalle-i kefere-i müşrikdir. Ve cümle (---) tahtânî ve fevkânî ve serâpâ şindire tahta örtülü vâsi‘ ve ma‘mûr u müzeyyen ve mükellef ü mükemmel hânedânlar vardır, ammâ makbûl evleri nehr-i Tuna'ya nâzır olanlardır. Ve cümle (---) aded mihrâbdır. Evvelâ çârsû içinde

EÇS VII 31b

Mâ‘adâ cümle (---) aded mahalle mezgitleridir, ammâ cemâ‘atleri çokdur, zîrâ halkı musallî ve bender iskele olmak ile cevâmi‘lerinin cemâ‘atleri vefret üzredir. Ve cümle 3 aded medrese-i tâlibân-ı âlimânı vardır ve cümle (---) aded mekteb-i nâ-resîde-i sıbyân-ı ebced-hânı vardır, ammâ gulâmları hovardagândır. Ve cümle (---) mihmânhâne-i tekye-i dervîşândır, ammâ Mevlevîhânesi yokdur. Ve cümle (---) hammâm-ı hoş-hevâdır. Ve cümle (---) hân-ı tüccârân-ı hâcegândır. Ve cümle (---) aded çârsû-yı dükkân-ı esnâfândır.

EÇS VII 31b

Evsâf-ı tetimme-i şehr-engîz-i şehr-i Karlofça

EÇS VII 31b

Evvelâ bu şehrin bâğ ve bâğçesi gâyet çokdur. Memdûhâtından ekmeği ve eriği gâyet meşhûrdur. Halkı cümle yine Boşnak'dır, ammâ hacıları ve tâcirleri gâyet çokdur. Ve bu şehrin karşu Tuna aşırısı Segedin sancağı toprağında Kobila kal‘ası görünür.

EÇS VII 31b

Bu şehirden kalkup dağlar ve bâğlar ve ma‘mûr kurâlar ve müzeyyen çemenzâr fezâlar ve âb-ı hayât sular geçerek cânib-i garba Tuna kenârınca 3 sâ‘atde,

EÇS VII 31b

Evsâf-ı kilîd-i sedd-i Budin, ya‘nî kal‘a-i ibret-nümâ-yı Petri Varadin

EÇS VII 31b

Sene 932 mâh-ı Receb'inde bizzât Süleymân Hân Mihaç taburu gazâsına gider.