İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VII 76b
Bu kal‘a binâsın seyr-i temâşâ edüp andan cânib-i şimâle 5 sâ‘at yine harâbistân kurâlar içre gidüp,
EÇS VII 76b
Evsâf-ı kal‘a-i Galgofça
EÇS VII 76b
Zamân-ı kadîmde Uyvar hâkimi Fargaçi Kapudan'ın dedesi binâ edüp ba‘dehu Nemse'nin çâsârı istîlâ edüp hâlâ kral inpirator tarafından Pojon hâkimi kapudanı zabt eder. Nehr-i Vak kenârında bir küçücük kârgîr tula binâ bir kal‘a-i zîbâ idi. Uyvar'ı Fâzıl Ahmed Paşa döğerken Kıbleli Mustafa Paşa'yı Şâm eyâleti askeriyle ve Kardaş Kazak askeriyle bu kal‘ayı muhâsara etmeğe me’mûr olup yigirmi gün yigirmi gece bu kal‘ayı Kıbleli Mustafa Paşa döğüp fethi yakın olmuşken görün(?) üstünden Âl-i Osmân üzre Nemse çâsârı ve Z[ir]inoğlu leşkeri gelmesi istimâ‘ olunca bu kal‘a-i Galgofça'yı döğmeden ferâğat edüp ordu-yı İslâma gelesin deyü fermân-ı sadrıa‘zam sâdır olunca hemân Kıbleli Paşa bu kal‘a altından topları çeküp Şâm askeri ve Kazak askeriyle Uyvar altına teveccüh etdikde hakîr ol mahalde Akyaylalar çetesinden üç bin askerle ve bu kadar mâl-ı ganâ’imle bu kal‘a-i Galgofça altına gelüp bir hoş seyr-i temâşâ edemeyüp fethi müyesser olmadan Kıbleli Paşa ile ordu-yı hümâyûna gelmişdik, ammâ şimdi bu sulh mâbeyninde bir hoş seyr-i temâşâ etdim.
EÇS VII 76b
Der-zikr-i eşkâl-i sûr-ı Galgofça
EÇS VII 76b
Nehr-i Vak kenârında bir çemenzâr düz sahrâda şekl-i murabba‘ bir küçük kal‘a idi. Hâlâ etrâfına yine nehr-i Vak kenârında sekiz köşe bir Şeddâdî tula binâ bir metîn ve kavî kal‘a-i ra‘nâ ediyor. Eski Galgofça bu yeni kal‘aya iç kal‘a misâl olup bundan taşra bir varoş-ı azîm çevirmiş kim Kıbleli Paşa ile Kazak askerinin meterise girdikleri handaklar cümle varoş olup bunun dahi etrâfın dolma şarampavlı rıhtım palanka-i azîm ile sekiz aded kûh-ı Bî-sütûn mânend tabyalar etmiş. Bu tabyalara dahi handak-ı azîmler kazup içinden nehr-i Vak'ı akıtmak isterdi. Ve bu Uyvar'a yakın olan küçük kal‘aları cümle büyük edüp Uyvar re‘âyâların bu kal‘alara koyup ma‘mûr etmede idi.
EÇS VII 76b
Andan bu nehr-i Vak'ı geçüp Uyvar toprağıdır, on iki sâ‘at taraf-ı şarka vîrân kurâ ve kasabâtlar geçüp,
EÇS VII 76b
Evsâf-ı kal‘a-i menzil-i Litre
EÇS VII 76b
Hamd-i Hudâ Uyvar fethi senesinde Siyâvuş Paşa birâderi Gâzî Abaza Sarı Hüseyin Paşa ile fetihde bulunup ibtidâ ezân-ı Muhammedî okuyup hizmetimiz sebkat etdiği bâlâdaki kürrâslarda evsâfiyle mastûrdur, ammâ yine gelesi sene Köpürlüzâde Fâzıl Ahmed Paşa Belgrad meştâsında iken küffâr bu Litre kal‘asına istîlâ edüp hikmet-i Hudâ dest-i küffârda iken yine iki gece müsâfir olup seyr-i temâşâ etmek müyesser oldu.
EÇS VII 76b
Bundan anlanan oldur kim "Bu dünyâ al ver dünyâsı imiş. Cenâb-ı Bârî yârî kılup mülkünü kâh müselmâna ve kâh kâfirlere eğlence içün kırât be-kırât verir yine aldırır. Hulâsa-i kelâm hemân kullarına bu dünyâyı eğlence verir. Her pâdişâh bir vilâyet alup bir mülke mâlik oldum zann edüp yine ol mülki bırağup elden çıkarır. Hemân hemân bu âyet üzre Arapça dır."
EÇS VII 76b
Ammâ küffâr-ı dûzah-karâr bu Litre kal‘asın dest-i İslâmdan alalı ol kadar metîn ve müstahkem edüp cânib-i etrâfına tabya-i kavîler etmiş kim henüz kal‘a-i Litre gûyâ kal‘a-i Kahkahâ olmuş. Âdem görse hayrân kalır.
EÇS VII 76b
Hattâ aslında zemîni bir sarp püşte kaya-yı âlî üzre mebnî başpapasların hâsları bir kal‘a-i sa‘b iken on bin kadar cünûd-ı cünüb ile bî-hadd [ü] bî-pâyân cebehâne komuş. Ve bizi bu kal‘aya getiren refîk küffârlar gidüp ol gece kapudanları ile buluşup iç kal‘ada hünkâr câmi‘i etdiğimiz manastır-ı azîme vardım, mihrâb ve minberin bozmayup hakîrin hattıyla mihrâb üzre âye[t] sûre-i (---):
EÇS VII 76b
âyeti hattım ve niçe âsâr-ı ibret-nümâlarım durup bozmamışlar, vâfir hazz etdim, ammâ henüz bu kenîse âyingâh-ı millet-i Mesîhiyye olup kefere vü fecereler ile mâl-â-mâl bir kal‘a olmuş.
EÇS VII 76b–77a
Andan ale's-sabâh kal‘a kapudanı bu hakîre kralın fermânı kâğızlarına amel edüp niçe ihsânlar ile elli nefer kâfir katana refîkler verüp andan cânib-i kıbleye üç sâ‘at çemenzâr ve ma‘mûr kurâlar içre gidüp 77a hamd-i Hudâ İslâm diyârı olan Uyvar kal‘ası hâkinde bizim Şuran kal‘amız hâkine kadem basup 5 sâ‘at âbâdân içre gidüp,
EÇS VII 77a
Menzil-i kal‘a-i Şuran intihâ-yı serhadd-i azîm
EÇS VII 77a
Hamd-i Hudâ Rûmeli eyâleti vezîri Beğko Paşa ile fethinde bulunup bunda dahi fetih ezânı okumak bu kemtere müyesser olup taşra varoşu ihrâk olunup iç hisâra müstahfızân asker konmuşdu, ammâ şimdi taşra varoşu gâyet ma‘mûr olup mekân-ı gâziyân-ı mücâhidân olup derûn-ı hisâra bin aded güzîde yeniçeri ve bin aded topçu ve cebeci ve gayri merdümân-ı hisâr ile kal‘a-i Şuran ma‘mûr olmuş. Ol gece bu Şuran'da yatup diyâr-ı Alman'da yedi krallık vilâyetleri çâsârın fermânıyla seyr etdiğim asker-i İslâma hikâye edüp cümle âlem-i hayretde kaldılar.
EÇS VII 77a
Andan ale's-sabâh hakîre kal‘a ağası refîkler verüp 3 sâ‘atde cânib-i kıbleye gidüp,
EÇS VII 77a
Evsâf-ı menzil-i kal‘a-i Uyvar
EÇS VII 77a
Hamd-i Hudâ kal‘a kapusundan içeri kadem basınca kapu arasında "İslâm diyârına kadem basdım" deyü secde-i şükr-i Yezdân edüp andan vâlî-i vilâyet Küçük Mehemmed Paşa efendimizin sarâyında meks edüp şeref-i sohbetleriyle müşerref olup üç gün cân sohbetleri etdik, ammâ kal‘a-i Uyvar feth olduğu mahalden ziyâde binâ cihetiyle ve benî âdem ile gâyetü'l-gâye ziyâdesiyle âbâdân olup ve zîr-i varoşu ve câmi‘i ve nehr-i Litre üzre maksûreler ve balık dalyanları ve niçe bin âsâr-ı garîbeler ile Uyvar ma‘mûr olmuş. Ve Küçük Mehemmed Paşa nefsinde bir yarar ve bahâdır ve şecî‘ server dilâver hünerver gâzî yiğit olmak ile cânib-i etrâfında olan küffârlar Mehemmed Paşa'nın havfinden aslâ çete ve potura ile katanalar bir çeteye çıkmayup hâk-i Uyvar âsûde-hâl olup ucuzluk ve ganîmet olmuş ve her cânibi asker-i İslâm ile pür olmuş. Dördüncü gün Mehemmed Paşa'dan ihsân u in‘âmlar ile refîkler alup cümle ahbâb ile vedâlaşup cânib-i kıbleye 9 sâ‘at gidüp,
EÇS VII 77a
Menzil-i kal‘a-i Ciğerdelen
EÇS VII 77a
Bir gece kal‘a dizdârında istirâhat edüp ale's-sabâh nehr-i Tuna üzre gemiler üzre cisr-i azîmden geçüp,
EÇS VII 77a
Menzil-i kal‘a-i Üstürgon-ı ibret-nümûn
EÇS VII 77a
Üstürgon hâkimi İskender Beğ'de bir gece eğlenüp ertesi ale's-sabâh Ustolni-Belgrad paşası el-Hacı Mustafa Paşa ile sehel hisâbımız olup anda gitmek iktizâ etdikde Üstürgon'dan yarar kulağızlar alınup cânib-i cenûba dağlar ve ormanlar içre 5 sâ‘at gidüp,
EÇS VII 77a
Evsâf-ı kal‘a-i Cânbeğ
EÇS VII 77a
Budin eyâletinde Ustolni sancağı hâkinde subaşılıkdır. Kal‘ası bir bayır dibinde şekl-i murabba‘ bir kârgîr binâ bir kal‘a-i ra‘nâdır. Lâkin taşra varoşu palanka hisârdır. Sene (---) târîhinde Âl-i Osmân askeri Erdel seferinde iken Zirinoğlu ve Beganoğlu Macarları fürc[e] bulup yetmiş seksen bin askerle gelüp Budin etrâfında niçe kılâ‘-ı metîneleri muhâsara edüp zafer bulmadıklarından bu Cânbeğ kal‘acığının taşra varoşun ihrâk bi'n-nâr edüp vâfir mâl-ı ganâ’im ve esîr-i şikâr alup iç kal‘asına zafer bulmayup dâru'l-bevârlarına gitdiler.
EÇS VII 77a
Ba‘dehu İsmâ‘îl Paşa Erdel seferinden gelüp bu kal‘ayı evvelkiden beş kat ziyâde amâr u metîn ü sa‘b edüp üç yüz aded "Benem, dîğer nîst!" diyen güzîde asker ve cebehânesin müstevfâ kodu. Henüz derûn-ı varoşda mükellef ü mükemmel hâneler binâ olmadadır. Âb [u] hevâsı latîf olmağile bâğ u bâğçesi çokdur.
EÇS VII 77a
Andan cânib-i cenûba dağlar içre 5 sâ‘at gidüp,
EÇS VII 77a
Menzil-i kal‘a-i pây-i taht-âbâd, ya‘nî hisâr-ı Ustolni-Belgrad
EÇS VII 77a
Mukaddemâ bâlâda bânîsi ve sebeb-i tesmiyesi ve sâ’ir evsâflarıyla Raba suyu seferinden gelirken mufassal tahrîr olunmuşdur, ammâ şimdi yine velî-ni‘metimiz Mustafa Paşa hânedânında meks edüp kâmil kendüleri ile bir hafta zevk u safâlar edüp Raba seferi senesinde kendüye fürûht etdiğimiz iki re’s kapudan oğlu ve yüzbaşı esîrlerimizin kusûr akçeleriyle elli aded bahâdır ve şecî‘ ve nâmdâr refîkler alup cümle dostânlar ile vedâ‘laşup andan cânib-i şarka 6 sâ‘at kan tonar(?) amânsız îmânsız kâfirlerinin firârgâhı ve kemîngâhları olan mahûf ve muhâtara ormanları selâmetle hamd-i Hudâ geçüp,
EÇS VII 77a
Evsâf-ı menzil-i palanka-i Val
EÇS VII 77a–77b
Bu dahi Budin eyâletinde subaşılıkdır. Bu kal‘a aslâ manzûrumuz olmamışdı. Bir kızlık ve bir kıtlık amânsız yerde ve bir dere içre bir câmi‘li ve bir kârgîr kulle-i bâlâsı etrâfı gâyet metîn palanka-i şekl-i murabba‘dır. Ve cümle yüz elli neferi vardır. Varoşu ve çârsû-yı bâzârı ve hân hammâmı yok gâyet cezîre-i bî-amân yerdir. Hattâ bunu dahi Erdel seferi senesinde Zirinoğlu taşra varoşın âteşe urup orta hisâr olan çâr-kûşe kullesi dahi varoş âteşinden ihrâk olup içinde üç yüz aded mahlûk-ı Hudâ ümmet-i Muhammed ihrâk olmuş. Ba‘dehu İsmâ‘îl Paşa bu kal‘ayı dahi müceddeden metânet üzre evvelkiden 77b a‘lâ ta‘mîr ü termîm edüp müstevfâ cebehâneler kor, ammâ hâlâ bâğ u bostânları ma‘mûrdur.
EÇS VII 77b
Andan cânib-i şarka 6 sâ‘atde dağlar ve ormanlar aşup, palanka-i Hamzabeğ'i geçüp 3 sâ‘atde cânib-i şimâle,
EÇS VII 77b
Evsâf-ı hisâr-ı üstüvâr-ı emîn ya‘nî dâr-ı amân-ı kal‘a-i Budin
EÇS VII 77b
Mukaddemâ bâlâda niçe kerre evsâfı tahrîr olunmuşdur. Lâkin bu mahalde Budin vezîri Gürcî Mehemmed Paşa efendimizde mihmân olup Nemse çâsârı sulhnâmesin verüp akd-i sulh olduğundan ve Uyvar eyâleti emn [ü] emân olduğu haberlerinden hazz edüp anın mukâbelesinde bu hakîr-i pür-taksîre üç aded eyâletlerin kılâ‘-ı metînelerinin yoklamaların tuğra-yı garrâlı emr-i pâdişâhî ile ihsân u in‘âm etdi.
EÇS VII 77b
Budin'den Eğri eyâletinde kal‘a-i Hatvan ve kal‘a-i Sonlok ve kal‘a-i Segedin sancakları ve Tımışvar eyâletinde Çanad sancağı ve Lipova sancağı ve Medova sancağı ve Göle sancağı ve gayrilerinin ve Varat eyâletinde Senköy(?) sancağı ve gayrilerinin kal‘aları yoklamasına gitdiğimiz menzilleri beyân eder
EÇS VII 77b
Evvelâ bismi İlâh ile Budin önünde Peşte kal‘ası cisrinden nehr-i Tuna'yı ubûr edüp Peşte'den elli aded yarar neferât kulağızlar alup cümlesi talika ta‘bîr etdikleri arabalara pür-silâh süvâr olup 10 sâ‘at maşrık tarafına sahrâ-yı Peşte'yi ve kumsal yerleri selâmetle geçüp,
EÇS VII 77b
Menzil-i karye-i Küçük Keçkemet
EÇS VII 77b
Budin vezîrlerinin hâsları olup cümle re‘âyâları Macar-ı füccârdırlar kim Budin vezîrinin cemî‘i otun ve otluğun bunlar getirir.
EÇS VII 77b
Andan cânib-i maşrıka 12 sâ‘at sahrâ-yı bî-amân yerleri ve kumsal hunkalı çöller ve kırınpa(?) ağaçlı ormanları ve niçe ma‘mûr kurâları geçüp vakt-i asrda,
EÇS VII 77b
Evsâf-ı kal‘a-i sancağ-ı Hatvan-ı dâr-ı emân
EÇS VII 77b
Hamd-i Hudâ üç sene mukaddem görmüş idik. Şimdi yine manzûrumuz olup kal‘adan kırk elli pâre toplar atup yoklama şâdımânları edüp bir alay serhad gâzîleri olmağile suhûletle neferâtlarının cümlesin yoklayup nâ-mevcûdlarına ığmâz-ı ayn edüp "Cümle (---) aded neferâtları kâmil" deyü sicille kayd edüp bu hakîre üç yüz guruş ücret-i kadem verüp ale's-sabâh yine bundan yüz elli aded arabalı pür-silâh tüfeng-endâz refîkler alup andan cânib-i kıbleye yine sahrâ-yı bî-pâyân ile (---) sâ‘at ma‘mûr u âbâdân kurâlar geçüp,