Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VII 87b

İmdi hatt-ı şerîfim vusûl buldukda taht-ı hük[û]metinde olan Varat eyâleti askeriyle kalkup cebehâne ve balyemez toplar dahi götürüp kral çâsâr dostumuzun ricâsıyla Seykelhit kal‘asın harâb edüp bizim tarafımızdan Adorban kal‘asın münhedim edesin" deyü dîvân-ı pâdişâhîde hatt-ı şerîf ve emr-i pâdişâhî kırâ’at olundukda ol ân Varat vezîrinin tuğları ile hayme ve hargâhları Varat'ın Ulesi cânibine çıkup dellâllar nidâ edüp üç günde yigirmi bin asker cem‘ olup beşinci günde Yanova eyâleti askeriyle Cerrâh Kâsım Paşa dahi yigirmi bin askeriyle ve yigirmi şâhî ve üç aded balyemez topların câmûslar keşân ber-keşân çekerek Varat askerine dâhil olup iki vezîr-i rûşen-zamîr bir yere gelüp cümle serhad a‘yânlarıyla müşâvere edüp andan tevekkülen alallâh deyüp yedi balyemez ve kırk şâhî top kırk yedi bin asker-i pür-silâh olup,

EÇS VII 87b

Vilâyet-i Varat'dan diyâr-ı Erdel'in Hayduşak vilâyetine ve gayri kılâ‘lara gitdiğimiz konakları beyân eder

EÇS VII 87b

Evvelâ Varat altında vilâyet-i Erdel'in ve nâhiye-i Hayduşak'ın ve vilâyet-i Kurs'un ve vilâyet-i Orta Macar'ın ve eyâlet-i Varat'ın ne kadar kefere birovları, ya‘nî hâkimleri ve cümle irşekleri, ya‘nî baş papasları ve cümle nemeşleri, ya‘nî sipâhîleri ve cümle jodojları, ya‘nî ulûfeli askeri cümle Hısım Mehemmed Paşa'ya gelüp "Seferiniz mübârek ola" deyü cümle hedâyâların arz edüp cümle küffâr zâbıtları asâkir-i İslâm'a kulağız olup itâ‘at etmeyen kılâ‘lara Mehemmed Paşa'yı götürürlerdi. Evvelâ Varat'dan cânib-i garba (---) sâ‘atde ma‘mûr kurâlar içre gidüp,

EÇS VII 87b

Menzil-i vâdî-i Kral Değirmeni

EÇS VII 87b–88a

Hikmet-i Hudâ mukaddemâ sene 1071 târîhinde kal‘a-i Varat feth olup derûn-ı hisârdan emân 88a ile taşra çıkan kâfirleri Senköy kal‘asına götürüp sâlimîn ü gânimîn kâfirleri Senköy kal‘asına teslîm edüp kapudanından Hısım Mehemmed Paşa hedâyâlar alup avdetde bir kemîngâh yerden üç bin kadar küffâr çıkup Hısım Mehemmed Paşa'yı bu Kral Değirmeni mahallinde basup üç sâ‘at bir ceng-i azîm etdik.

EÇS VII 88a

Âhır-ı kâr Hısım Mehemmed Paşa kasığından kurşum ile urulup bir kenârda mecrûhan durup kimesne mecrûh olduğun keşf-i râz etmeyüp askeri cenge terğîb edüp hamd-i Hudâ ba‘de'z-zuhr küffâr münhezim olup bu kadar kelle ve esîr ile ordu-yı İslâm'a Varat altında geldikde Hısım Mehemmed Paşa "Ben mecrûh oldum" deyü haber etdi.

EÇS VII 88a

Niçe yüz üstâd-ı kâmil cerrâhlar bir yere gelüp Mehemmed Paşa'nın kurşumun kasığından çıkaramadılar. Hikmet-i Bârî yârî kılup bu sefer-i meserretde Mehemmed Paşa ile bu mecrûh olduğu mahalle yine gelüp meks etdikde bir gün mukaddem bu hakîr Mehemmed Paşa'nın kurşum zahmı yerine bir fitîle ile tavşanın yüre[ği] yağın komuş idim.

EÇS VII 88a

Hemân ol mahalde Mehemmed Paşa "Bire meded kasığım" deyü feryâd ederken Cerrâh Kâsım Paşa gelüp "Nedir birâder?" deyü Mehemmed Paşa'nın yarasına nice mîl sokdu ise henüz kâğıza sarılmış altı dirhem bir kol tüfengi kurşumu çıkup Mehemmed Paşa kırk koyun kurbânlar edüp üç kîse riyâl guzâta tasadduk edüp zahm-ı rusâsdan halâs oldu.

EÇS VII 88a

Hikmet-i Bârî altı yıl mukaddem bu mahalde urulup ve altı sene zahmdâr gezüp yedinci sene gurresinde yine bu Kral Değirmeni yanında ifâkat buldu. Andan ertesi gün yine ala[y-ı azîm] ile taraf-ı garba dağlar ve ormanlar ve mişeyistânlı pusu yerlerin 5 sâ‘atde basîret üzre gidüp,

EÇS VII 88a

Evsâf-ı kal‘a-i metîn-i Senköy

EÇS VII 88a

Senkob dahi derler. Lisân-ı Macar'da (---) demekdir. Bânîsi Betlen Gabor'un cedd-i nâ-pâki olan Bete Gor(?) Kral bânîsidir. Sene 1071 târîhinde Arnavud Sinân Paşa fethidir. Hâlâ Varat eyâletinde başka sancak beği tahtıdır.

EÇS VII 88a

Kânûn-ı Mehemmed Hân-ı Râbi‘ üzre 300.000 akçe hâssı var ve 7 aded ze‘âmeti ve 600 erbâb-ı tîmârı vardır. Ve alaybeği ve çeribaşı ve yüzbaşısı ve sipâh kethudâyeri ve yeniçeri serdârı ve kal‘a dizdârı ve beş aded kal‘a ağası ve üç bin aded neferâtları ve mükemmel cebehânesi ve yüz elli akçe pâyesiyle kazâsı var. Ve cümle erbâb-ı tîmârının kânûn üzre cebelüleri ile beğinin dahi askeriyle cümle hîn-i seferde altı bin asker olur.

EÇS VII 88a

Eşkâl-i kal‘ası: Varat kal‘asının şimâli ve garbîsi tarafında altı sâ‘at ba‘îd dağlar ve bâğlar ve bataklı yerler içinde bir havâleli zemînde şekl-i muhammes bir kârgîr binâdır, ammâ bir küçük kal‘acıkdır. Lâkin gâyet sarpdır.

EÇS VII 88a

Ve gird-â-gird cirmi bin yedi yüz adımdır. Ve şarka nâzır bir demir kapusu var. İçinde Sinân Paşa câmi‘i ve bir mescidi ve cebehânesi ve gılâl anbârı ve on aded dükkâncıkları var, gayri imâret ve hammâmı yokdur. Ve bu kal‘anın evsâfın tahrîr etmek lâzım değildir. Varat kal‘asın gören hemân bunu görmüş olur. Nice kal‘a-i Kapoşvar, Kanije kal‘asına benzerse bu dahi Varat'a müşâbeheti olup gûyâ Varat'ın oğludur. Ve varoşu dahi henüz ma‘mûr olmamışdır. Andan yine şimâl cânibine ma‘mûr u âbâdân kurâlar ve mişeyistân ve dırahtistân ulu dağları geçüp 5 sâ‘atde gidüp,

EÇS VII 88a

Evsâf-ı hudûd-ı Erdel, ya‘nî kal‘a-i Seykelhit

EÇS VII 88a

Sekelhit dahi derler. Evvel ve âhir Erdel vilâyeti kal‘alarıdır, ammâ bânîsi ma‘lûmum değildir. Varat feth oldukda Alî Paşa tahrîrinde bu kal‘a Erdel'in Hayduşak vilâyetinde kalup cemî‘i altı yüz pâre kurâları Macar nâhiyesine tahrîr olunup Varat köyleri oldu. Bu kal‘a bizim Varat kal‘amıza yakîn olmağile Nemse kralı havfinden bu kal‘anın münhedim olmasın hîn-i sulhda ricâ etdi, zîrâ âkıbet-endîş ve dûrbîn-fikr kâfirler böyle mülâhaza etdiler kim

EÇS VII 88a

"Osmânlı kal‘a-i Varat'ı aldı. Eğer bu Seykelhit kal‘asın dahi alırsa böyle bir sarp kal‘aya asker korsa cümle vilâyet-i Erdel'i ve cemî‘i Hayduşak ülkesin ve cümleden Orta Macar vilâyetin kabza-i teshîre alır" deyü mukaddem târîh ile bu Seykelhit kal‘asının münhedim olmasın ricâ edüp bizim Serdâr Hısım Mehemmed Paşa kırk bin asker ile bu kal‘a altına vardıkda Nemse çâsârı tarafından dahi kırk elli bin kadar re‘âyâ vü berâyâlar kazmaları ve çapa ve kürekleri ile üç bin kantâr bârûd ve iki bin kadar kazan kumbaralar getirüp kal‘anın her tarafında âmâde etmişler.

EÇS VII 88a

Hemân derûn-ı kal‘ada olan Nemse askeri piyâde olup pür-silâh Bihar kal‘asına gitdiler. Ve cümle kal‘ada ev sâhibleri ve re‘âyâ vü berâyâlar ehl [ü] ıyâllerin alup cümle fukarâ küffârlar,

EÇS VII 88a

"Hey gidi Seykelhit kal‘ası, senin kıymetin Osmânlı bilmedi. Kâşki Osmânlı elinde olaydı" deyü kal‘adan çıkup ağlaşup feryâd ederek gitdiklerinde hemân kırk elli bin Nemse re‘âyâsı kal‘a-i Seykelhit etrâfına mûr mâra üşer gibi üşüp kal‘aya yigirmi yedi yerde lağımlar kazup bârûd-ı siyâh ile ol nâzenîn kal‘a-i ra‘nâyı "Ender hevâ mu‘allakast" deyüp der-i dîvârların göğe atup cümle âsâr-ı binâları ol fecc-i amîk batak içine düşüp kal‘a bir günde harâb u yebâb olıcak hemân ol ân içinde on iki bin kılıç sâhibi Hayduşak askeri ve re‘âyâları baş kaldırup,

EÇS VII 88a–88b

"Bu kal‘amız harâb oldukdan sonra şimden gerü biz Nemse kralına 88b tâbi‘iz, Varat kal‘asına tâbi‘ olmazız" deyüp ser-fürû etmeyüp on iki bin kılıç re‘âyâ ve on iki bin askerî kefereler Varat re‘âyâlığından ayrılup gitdiler ve ân-ı vâhidede târumâr oldular. Mel‘ûn Nemse kralı aceb nezâketle azîm re‘âyâ sâhibi oldu, ammâ çi fâ’ide.

EÇS VII 88b

Lâkin Hudâ'ya ayândır, kaçan kim elçi paşamızla Nemse kralına Beç kal‘ası içinde buluşduğumuzda akd-i sulh mahallinde Nemse çâsârı elçi paşadan bu Seykelhit kal‘asının münhedim olmasını ricâ etdikde bu ednâ hakîr u fakîr nihânîce elçi paşaya "Rızâ vermen" dedim. Hamd-i Hudâ sözüm te’sîr edüp eyle olup bu kal‘anın inhidâmına izin vermedi.

EÇS VII 88b

Âhır-ı kâr der-i devlet tarafına Nemse çâsârı kendü elçilerine haber gönderüp anda sa‘âdetlü pâdişâhdan izin alup hatt-ı şerîf Varat'a gelüp fermân-ı şehriyârî ile kal‘ayı berbâd etdik, ammâ Varat kal‘asına tahrîr olunmuş yigirmi dörd bin re‘âyâdan çıkdık, emir pâdişâhındır.

EÇS VII 88b

Ve mezkûr Seykelhit kal‘ası bizim Bihar hudûdunda bir fecc-i amîk bataklık içinde Sedd-i İskender-vâr şekl-i müdevver etrâfında tokuz tabyalı ve kırmızı tula binâlı ve cânib-i garba nâzır bir kapulu bir hısn-ı hasîn ve sedd-i metîn kirmân idi. Hattâ sâhib-kıran Gâzî Seydî Ahmed Paşa efendimiz ile diyâr-ı Erdel'de kuvvet-i bâzûsiyle yüz altmış pâre kal‘aları kabza-i teshîre alup içlerine girüp cümlesinin hedâyâların almışken ve cümle kılâ‘lar mutî‘ [u] münkâd olmuşken bu Seykelhit kal‘ası sa‘b u metîn olmak ile Seydî Ahmed Paşa'ya bir Girid mankırı vermeyüp bin yedi yüz pâre alarka topu Seydî Paşa'ya atup aslâ uğratmadı. Âhır-ı kâr Seydî Paşa dâğ-ı derûnundan "Olmaya illâ hayr gidi kâfir Seykelhit kal‘ası" deyüp hâ’ib ü hâsir dâğ-ı derûnuyla gitdi.

EÇS VII 88b

Ya‘nî tâ bu mertebe sa‘b u metîn deryâ gibi batak içinde bir kal‘a-i üstüvâr idi. Ve sehel bahâne ile dest-i Âl-i Osmân'a girmek mümkin idi kim harâb etmeğe içine girdiğimizde asâkir-i İslâm içinden çıkmasa feth olmuş olurdu, henüz dest-i İslâm'da bir kal‘a-i Kahkahâ olmuş olurdu. Ammâ şimdi her tarafdan fakîr kal‘ayı lağımlar ile harâb u yebâb etdi kim ancak temelleri kaldı. Elhâsıl Erdel'de eyle kal‘a yok idi. Meğer kal‘a-i Karol ve kal‘a-i Gâlu ola.

EÇS VII 88b

Andan cânib-i şimâle giderken bu kal‘anın münhedim olduğun der-i devlete arz edüp ba‘dehu cemî‘i asâkir-i İslâm ile cânib-i şimâle 3 sâ‘at dağlar ve taşlar aşup andan 3 sâ‘atde dahi yine şimâle sahrâ-yı Papmezö içre gidüp,

EÇS VII 88b

Evsâf-ı kal‘a-i muhtasar Papmezö

EÇS VII 88b

Bu dahi vilâyet-i Erdel'de iken Varat feth oldukda kâfirleri ra‘b u haşyet-i Âl-i Osmân'dan kal‘ayı vere ile verüp cümle cebehânesin Varat'a getirüp hâlâ yetmiş tokuz pâre ma‘mûr nâhiye kurâlarıyla kal‘ası cümle dest-i İslâm'da olup mutî‘ [u] münkâd kurâları ve re‘âyâları vardır.

EÇS VII 88b

Eşkâl-i kal‘ası: Kûh-ı Papmezö dâmeninde yüzü Papmezö sahrâsına nâzır şekl-i murabba‘ bir küçücük seng binâ olduğu kadar kal‘a-i ra‘nâcıkdır.

EÇS VII 88b

Andan yine taraf-ı şimâle (---) sâ‘at gidüp,

EÇS VII 88b

Evsâf-ı nâhiye ve kal‘a-i Balanoş

EÇS VII 88b

Bin aded ma‘mûr u âbâdân Macar ve Eflak re‘âyâlı müzeyyen kurâlı nâhiye-i kübrâdır kim hîn-i tahrîrde bu nâhiye Varat kal‘asına tahrîr olunmuşdur. Gâyet ganîmet dâr-ı diyâr olup deyyâr bir diyârda mahbûblarının misli yokdur.

EÇS VII 88b

Şekl-i hisârı: Bir bayır dâmeninde şekl-i müseddes bir kârgîr binâdır. Bânîsi Süleymân Hân asrında Betlen Gabor Kral binâsıdır kim buna Macar kavmi Betlen Gor derler. Ve lisân-ı Macarda Balanoşvar (---) demekdir. Hâlâ nâhiyesiyle re‘âyâ vü berâyâsı Âl-i Osmân'ındır, ammâ kal‘ası yine re‘âyâ elinde Âl-i Osmân'a tâbi‘ kavmdirler.

EÇS VII 88b

Andan kalkup cânib-i şarka gidüp,

EÇS VII 88b

Nâhiye-i Honot ve evsâf-ı kal‘a-i Şebeşvar

EÇS VII 88b

Üç yüz aded ma‘mûr u âbâdân kurâlı Honot nâhiyesidir. Askerî kefereleri Hayduşak kavmidir.

EÇS VII 88b

Ammâ bu nâhiye içre Şebeşvar kal‘ası bir düz sahrâda ve bir ormanlı kûh-ı bülend dâmeninde olduğu sene 1072 târîhinde Serdâr Alî Paşa ile Erdel gazâsına gidüp Kemen Yanoş Kral'ı katl edüp Apofi Mihal'ı kral etdiğimiz sene bu kal‘a-i Şebeşvar'ı ihrâk edüp mâl-ı ganâ’imin aldığımız sene-i merkûmda mufassal tahrîr olunmuşdur kim tekrâra hâcet yokdur. Andan cânib-i şimâle yine asker-i İslâm ile gidüp,

EÇS VII 88b

Evsâf-ı Koze Sonlok nâhiyesi ve sitâyiş-i kal‘a-i Hadatvar

EÇS VII 88b–89a

Bu nâhiye-i kübrâ Varat fethinde tahrîr olunup üç yüz pâre âbâdân kurâsına on yedi bin Macar ve Eflak re‘âyâsı dest-i İslâm'da Varat'a tâbi‘ olup kal‘ası dest-i keferede kalmışdır. Hâlâ bir kûh-ı bülend dâmeninde dest-i Orta Macar'da bir küçük Şeddâdî binâ kal‘a-i ra‘nâdır. İçinde kefere olmak ile girüp temâşâ edemedik, ammâ kapudanları Hısım Mehemmed Paşa'ya hedâyâların getirüp 89a asâkir-i İslâm'a azîm ziyâfetler ile top şâdımânları edüp itâ‘at yüzün gösterdiler.

EÇS VII 89a

Andan yine semt-i şimâle dağlar içre âbâdân kurâları geçüp,

EÇS VII 89a

Evsâf-ı kal‘a-i Çehivar ve nâhiye-i Beşo Sonlok