İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VII 102a
Ve her sene Silisre paşasına onar kîse ve bu kadar çuka ve atlas ve birer araba-i münakkaş ile envâ‘-ı metâ‘ gönderirler. Ve menâsıbda olan mîr-i livâlara dahi hedâyâlar gönderirler.
EÇS VII 102a
Ve beher sene Tatar hânlara birer hınto araba yükü envâ‘î hedâyâlar ile elli re’s yorga bârgîr ve yigirmi kîse nükûd gön[der]diklerinden mâ‘adâ her sene Tatar hân tarafından bir mirza ağa gelüp yüz fıçı bal tahsîl edüp ağaya da on kîse hidmet edüp Kırım'a ağa-yı mezbûru balıyla gönderirler. Bal ağası nâmında bir derâmedli ağalıkdır.
EÇS VII 102a
Ve İslâmbol'da pâdişâh matbahına (---) koyun ve sadrıa‘zama rûzmerre kapu kethudâsı bin vukıyye et ve üç bin vukıyye lahm-ı gûsfend dahi monla ve kadıaskereyn ve İslâmbol kadısına ve a‘yân-ı kibâra ta‘yîn verirler. Hakkâ ki bunun emsâli niçe bin masrafları vardır, ammâ vilâyetlerinden beş Mısır hazînesi mâl hâsıl olur.
EÇS VII 102a
Bu şehir niçe bin ahvâlâtlarına vâkıf olduk, ammâ muharrir-i âlem gibi her şey’i tahrîr olunmak mümkin olmadığından bu kadarla iktifâ edüp kendü âlemimize meşgûl olup bir gün beğ ile ve bu kadar askeriyle atlanup seyr [ü] temâşâ ederek maşrık tarafına bir sâ‘at gidüp,
EÇS VII 102a
Nehr-i Kolintina sâhiline vardık, ol kadar büyük su değildir. Ve bâğı şimâl tarafında dağlarda olup katı yakındır. Bu şehrin kenârında beğlere mahsûs bir kasr-ı âlî var cümle cibisdendir. Cümle krallar donaları ve boyar ve vamoş ve logofetleriyle bunda zevk u safâlar edüp anda olan buhayrecikden ve cereyân eden uyûndan gûnâ-gûn mâhîler sayd edüp beğe hedâyâ getirilir ihsânlar olup bu cây-ı hıyâbânda ayş [u] işretler ederler. Hakkâ ki bir gül-i gülistân çemenistân murğzâr lâle‘ızâr yerdir kim hezâr hezârânın nağamât-ı hoş-nevâları âdeme hayât verir. Bir tarafda mutrıbân ve hânendegânlar rehâvî makâmında âğâzeler etdiklerinde bir yanında dahi bülbülân-ı çemenistân asvât-ı hazînleriyle nevâsâzlık ve demsâzlık ederler. Hakkâ ki âb [u] hevâsı latîf gün görünmez dıraht-ı müntehâların zıll-ı himâyesinde nişîmenler üzre eğer müslim ve gayr-i müslim cümle mahlûk-ı Hudâ taraf taraf cavk cavk olup zevk ü şevk edüp pâdişâh-ı bî-hemtâya hamd [ü] şükr ederler. Hulâsa-i kelâm böyle bir bâğ-ı Merâm Ulah memleket[in]de görmedim. Hudâ-yı Bîçûn dâ’imâ amâr edüp kulların şâdân [u] mesrûr ede. Anda bir ziyâfet-i azîm tenâvül olunmuşdur kim her bir sâhib-i cû‘ pür-şikem olup gûyâ her bir benî âdem Ma‘dî-Kereb gibi ekûl oldular.
EÇS VII 102a–102b
Ba‘de'z-ziyâfe hazm-i ta‘âm içün atlara süvâr olup cânib-i garba sayd [u] şikâr ederek Kolintina manastırında 102b baş vornik ahşam ziyâfetin etdi kim bu dahi ve mine'l-acâ’ib idi. Ve üç yüz âdeme hedâyâlar verüp hakîre bir yorga bârgîr bisâtıyla hisse değdi.
EÇS VII 102b
Andan yine atlara süvâr olup niçe bin meş‘aller ile mehterhâne-i Âl-i Osmân ve mehterhâne-i Efrâsiyâbî fasılları olarak ba‘de'l-ışâ alay-ı azîm ile şehr-i Bukreyş'e gelüp câmehâblarımızda istirâhat etdik.
EÇS VII 102b
Der-fasl-ı tetimme-i şehrengîz-i külliyât-ı şehr-i Bukreyş:
EÇS VII 102b
Der-fasl-ı ıstılâhât-ı esmâ-i sâhib-i merâtibler
EÇS VII 102b
Evvelâ cümleden melik baş logofetdir kim cümle boyarın, ya‘nî cümle hâkim beğlerin ser-çeşmesidir kim cümle vilâyetin mührü anın elinde durur.
EÇS VII 102b
Andan küçük vornik cümle vilâyetin nısfı anın hükmündedir kim düşen da‘vâları ol dinler.
EÇS VII 102b
İkinci vornik, vilâyetin bir nısfının da‘vâsın dahi bu dinler.
EÇS VII 102b
Ve baş hatman, ya‘nî cümle vilâyet askerinin baş serdârıdır.
EÇS VII 102b
Ve ikinci hatman; bu dahi vilâyetin askerîsin cem‘ eder.
EÇS VII 102b
Ve postenlik; beğin kapucılar kethudâsıdır.
EÇS VII 102b
Ve behranik ve kopar; bunların ikisi beğin kendi mu‘temedleri olup dâ’imâ bunların ellerinden şarâb içer.
EÇS VII 102b
Ve vistiyar, ya‘nî beğlerin yanında kılıç dutar silihdâr gibidir.
EÇS VII 102b
Ve viştibar; cümle mâla defterdârdır.
EÇS VII 102b
Ve komsin, ya‘nî imrâhordur.
EÇS VII 102b
Ve zihnigar; arpa emînidir.
EÇS VII 102b
Ve üçüncü logofet, ya‘nî tezkirecidir, ammâ müselmân dîvân efendisi başka vardır.
EÇS VII 102b
Ve uşar; başkapucıbaşıdır.
EÇS VII 102b
Ve şatrar; çadır mehterbaşıdır.
EÇS VII 102b
Ve kamaraş, ya‘nî beğ hazînedârıdır.
EÇS VII 102b
Ve armaş; asesbaşıdır. Allâhümme afevnâ mücrimlere bunlar işkence etdiklerinde Erdel diyârında bile eyle siyâset edemezler.
EÇS VII 102b
Ve ustolnik, ya‘nî iskemleci.
EÇS VII 102b
Ve ustonik; çâşnigîrbaşıdır.
EÇS VII 102b
Ve vetah; çavuşlar kethudâsıdır.
EÇS VII 102b
Ve boyar; nâhiye beğleridir.
EÇS VII 102b
Ve porkalab; yine hâkimlerdir.
EÇS VII 102b
Ve kolçar; kilarcıbaşıdır.
EÇS VII 102b
Ve medeninkar; sofracıbaşıdır.
EÇS VII 102b
Ve selçar; kassâbbaşıdır.
EÇS VII 102b
Ve darabans ağası; yeniçeri ağasıdır.
EÇS VII 102b
Ve vamoş; gümrük emînidir. (---) (---) (---).
EÇS VII 102b
Niçe bin gûne anlara müte‘allık ıstılâhları var, ammâ bununla iktifâ etdik. Bu mezkûrlar vilâyetin nizâm [u] intizâmına pâdişâh tarafından hâkimlerdir. Bu mezkûr mertebe sâhibleri cümle pâk ü müsellah kavm-i askerîdir, ammâ piyâde tarabans askerîsi çokdur. Bunların cümle sancağ u bayraklarında iki kanatların açmış şâhîn kuşu tasvîri alâmeti taşırlar ve her mertebe sâhiblerinin koşlarında bir gûne tablbâzlar çalınup alay alay olup pür-silâh giderler.
EÇS VII 102b
Penez nâm akçelerinin hatların beyân eder: Zamân-ı kadîmde Âl-i Osmân tulû‘ından mukaddem bunlar dahi başka krallık idi ve altun ve gümüş ma‘âdinleri olmak ile paçka(?) nâm beşlik ve porkab(?) nâm altun ve babka nâm guruş keserlerdi. Dest-i Âl-i Osmân'da giriftâr olalı sikkeleri ref‘ olup ancak bakırdan penez nâm akçeleri vardır. Bukreyş şehrinde ve Tirkoviş şehrinde kesilirdi. Şimdi anı da kesmez olup eski penezleriyle ve Erdel penezleriyle bey‘ [u] şirâ ederler. Penezlerinin bir yanında beğlerinin ismi ve kenârlarında târîhleri var. Bir yanında Hazret-i Îsâ sûreti ve târîhi yazılıdır.
EÇS VII 102b
Der-beyân-ı lisân-ı kavm-i Eflak-ı âk
EÇS VII 102b
Gerçi Boğdan kavmi ile bunlar dahi Îsevîlerdir, ammâ mezheblerinde ba‘zı şeyleri birbirlerine muhâlif ve muğâyirdir ve lisânları kezâlik birdir, ammâ ba‘zı lugatları muttarıd olmayup başka ıstılâhât [u] ibâret-i nezâketli kelâmları vardır. Meselâ mâl hisâb ederken akçe saymaları böyledir. Evvelâ,