İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VII 126a
Evvelâ
EÇS VII 126a
Der-beyân-ı imâret-i câmi‘-i selâtîn-i ehl-i îmân: Cümle derûn-ı şehr-i Sarây'da yigirmi dörd mihrâbdır. Evvelâ sâhib-i hayrâtlardan Hân sarâyının havlısı içre iki aded ma‘mûr kurşun örtülü kıbâblar içre selef hânlarından (---) (---) (---) (---) hânlar medfûnlardır. Ve bunda Gâzî İslâm Geray Hân ibn Selâmet Geray Hân evlâd [u] ensâb ve biyim ve bükeçleriyle kubbe-i pür-nûr içinde âsûdedirler. Sandûkaları sof-ı sebz-gûn ile mestûr, kubbe-i ma‘mûr u müzeyyen ve türbedârları ve evkâfları vardır. Türbe-i mehbıt-ı pür-nûra muttasıl,
EÇS VII 126a
Sâhib Geray Hân câmi‘i: Der-i dîvârları metîn kârgîr binâ dir, ammâ üstü çatma haşeb harpüşte kiremit ile mestûr tarz-ı kadîm beytullâh-ı ma‘mûrdur, ammâ gazâ mâlıyla binâ olduğundan bu câmi‘de gâyet rûhâniyyet vardır. Ve içinde hâl sâhibi mazınne-i kerâme kimesneler çokdur. Husûsan imâmı Arab (---) (---) Efendi ve topal ve meflûç mekteb hocası ve niçe sulehâ-yı ümmetden âdemler bu câmi‘de bulunurlar.
EÇS VII 126a–126b
Ammâ bu câmi‘-i kadîm kıble kapusundan tâ mihrâba varınca tûlen yüz on ayakdır ve arzen yetmiş ayakdır. Ve içinde yetmiş aded hüddâmları mevcûddur. Ve derûn-i câmi‘ içre yigirmi aded mişe dırahtlarından amûd-ı müntehâlar üzre kürsîler ve dahi üstünde musanna‘ tarz-ı kadîm sâde tavandır. Bu câmi‘in sağ tarafında hân-ı âlîşânların ibâdethâneleri mahfili var, gümüş kanâdîller ve gûnâ-gûn âvîze-i maslûbât-ı musanna‘lar ile müzeyyen olmuş 126b bir mahfil-i münîfdir. Ammâ bu câmi‘in haremi yokdur, zîrâ Çürüksu deresi kıble kapusu önünden cereyân eder. Kıble kapusu ve hân kapusu ve bir alçak tarz-ı kadîm minâresi ve yemîn [ü] yesârında ve kıble tarafındaki türbe bâğçesine nâzır câmi‘in pencereleri var. Andan,
EÇS VII 126b
Kuba câmi‘i: Çârsû içinde vâki‘ olmak ile cemâ‘at-i kesîreye mâlikdir. Bu dahi kiremitli ve taş minâreli bir câmi‘-i kadîmdir. Andan,
EÇS VII 126b
Mâ‘adâ mahalle mesâcidleridir.
EÇS VII 126b
Der-beyân-ı aded-i mesâcid-i muvahhidân: Cümle (---) aded mahallât nafakaları ve mezgit ve zâviyelerdir. Cümle[den] Kuba mescidi ve Sefer Gâzî Ağa sarâyı önünde Sefer Gâzî mescidi (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) Bu şehir içre beş aded taş minârelerdir.
EÇS VII 126b
Bâb-ı ulûm medrese-i âlimân-ı müfessirân: Cümle (---) aded dâ[ru]'t-tedrîs-i muhaddisân-ı huffâzândır. Evvelâ Salâcık'da Mengli sarâyı kurbunda Sâhib Geray Hân medresesi (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 126b
Ammâ dâru'l-hadîs dâru'l-kurrâ-yı mahsûsu yokdur.
EÇS VII 126b
Der-ayân-ı mekteb-i tıflân-ı ciğer-gûşe-i püserân: Cümle on yedi aded mekteb-i ebcedhândır. Cümleden Bahâdır Geray Hân ve İslâm Geray Hân ve Mehemmed Geray Hân mektebleri ma‘mûrdur. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 126b
Der-zikr-i tekyegâh-ı erbâb-ı tarîk-i dervîşân: Cümle tokuz aded zâviyegân-ı Âl-i Abâ’dır. Evvelâ
EÇS VII 126b
Der-vasf-ı çeşmesâr-ı âb-ı revân: Cümle yetmiş aded uyûn-ı câriyeler var kim her biri birer gûne âb-ı nâb-ı âb-ı hayât mâ-i zülâlden nişân cûy-ı berrâklardır. Cümleden Sefer Gâzî sarâyı kurbunda Hân cenâb aynıdır kim mâh-ı Temmûz'da bir âdem üç yudum safâ-yı hâtırla nûş edemez. Tâ bu mertebe sovuk turna gözü-misâl berrâk ve rakîk mâ-i tâhirdir. Ve bunun emsâli niçe çeşmesârlar kayalardan tulû‘ etdiği bâhirdir. Ammâ şehr içre Ahmed Ağa çeşmesinin târîhidir:
EÇS VII 126b
Menba‘-ı lutf u kerem ayn-ı adâlet ya‘nî,Sadr-ı sultân-ı Kırım Hazret-i Ahmed Ağa,Kıldı bir çeşme binâ kim anı görse Hızrî,Reşk edüp anmaz idi âb-ı zülâli aslâ,Oldu târîhine Zihnî kaleminden cârî,Eyledik kâ‘ide-i ayn-ı hayâtı icrâ.Sene (---)
EÇS VII 126b
Andan Ebû Ahmed Ağa çeşmesi ve Sefer Gâzî Ağa çeşmesi ve Mehemmed Geray Hân aynı ve niçe uyûnlar dahi var.
EÇS VII 126b
Der-aded-i sebîlhâne-i cân-sitân: Cümle kırk yedi yerde şehîdân-ı deşt-i Kerbelâ rûhiyçün niçe köşelerde sebîlhâneler vardır. Evvelâ İslâm Geray Hân sebîli ve Sefer Gâzî sebili ve Tat Ağası Tanbûrî Ramazân Ağa sebîli ve Alemşâh sebîli ve niçe sebîlhâneler var.
EÇS VII 126b
Der-defter-i esmâ-i aded-i mahallât-i büldân: Cümle (---) aded mahallâtlardır. Evvelâ Hân mahallesi ve Sefer Gâzî mahallesi ve Kuba mahallesi ve İslâm Ağa’nın mahallesi (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) meşhûr mahallâtlar bunlardır.
EÇS VII 126b
Der-hakk-ı aded-i sarây-ı hânedân-ı kibâr [u] a‘yân: Evvelâ hân-ı âlîşânlar sarâyı, andan Vezîr Sefer Gâzî sarâyı ve Salâcık'da Mengli Geray Hân sarâyı ve {Kaytas Ağa sarâyı} [ve] Defterdâr İslâm Ağa sarâyı ve Yalı ağası Ahmed Ağa sarâyı ve Şâh Polat Ağa sarâyı ve Ebû Ahmed Ağa sarâyı ve Emildeş Ahmed Ağa sarâyı ve niçe sarây-ı azîmler var.
EÇS VII 126b
Der-fasl-ı mihmânsarây-ı kârbân-ı revân: Binâ-yı azîmler ile mebnî sarây-ı kârbân-ı hasbîler yokdur, ammâ bu şehr-i Sarây'ın iki yanındaki kayalarda niçe yüz gâr-ı yetîmânlar vardır kim içine niçe yüz âdemler girüp konup göçerler acâ’ib ü garâ’ib kârbânsarây-ı mihmânhâne-i hasbîlerdir.
EÇS VII 126b
Der-manzara-i hân-ı hâcegân-ı sevdâgerân: Cümle yedi aded hândır, ammâ cümleden çârsû içre kal‘a-misâl Sefer Gâzî Ağa hânı yüz altmış yedi aded [hücreli] tahtânî ve fevkânî kârgîr binâ bir hân-ı zîbâdır kim diyâr-ı Kırım'da nazîri yokdur. Gûyâ şehrin bezzâzistânıdır. Rûm u Arab u Acem'in sevdâgerleri bunda sâkin olurlar. Demir kapusunun atebe-i ulyâsı üzre târîhi budur:
EÇS VII 126b
Yaraşur her gören dise târîhHân-ı ma‘mûre-i cây-ı zîbâ.Sene 1071.
EÇS VII 126b
Der-alâmet-i vekâle-i mücerredân-ı garîbân: Cümle yedi aded bekâr odalarıdır kim her birinde gûnâ-gûn erbâb-ı ma‘ârif garîbü'd-diyâr bekâr âdemler sâkin olup kâr ederler. Ekseriyyâ pâypûşçu, ya‘nî pabuççu bekârları ve takyeci ve derzî bekârları sâkin olur. Bunların da hâncıları ve vakıf câbîleri vardır.
EÇS VII 126b
Der-kayd-ı çârsû-yı bâzâr-ı bezzâzistân: Cümle şehr-bender şehrîdir hisâbınca bin yüz aded dükkânlardır, ammâ kıbâblı kârgîr binâ bezzâzistânı hânlardır kim metâ‘-ı bî-nihâye bulunur. Derzileri ve haffafları ve attârları ve kahvehâne ve kuyumcuları ve bozahâneleri gâyet çokdur, ammâ zırhcıları yokdur.
EÇS VII 126b–127a
Der-medh-i hammâmât-ı rûşinâ-yı râhat-ı cân: Cümle dörd aded hammâm-ı hoş-hevâlardır, ammâ cümleden mükellef ü mükemmel germâ-yı azîm Mehemmed Gira[y] Hân hammâmıdır. 127a Serâpâ cümle kıbâbları bir gûne musanna‘ kırmızı la‘l-gûn kiremitler ile mestûr hammâm-ı pür-nûrdur, ammâ eyle bir kıt‘a-i zîbâ bir binâ-yı ra‘nâ hammâm-ı dilküşâ diyâr-ı Kırım'da yokdur kim âb [u] hevâsı ve binâsı ve tarh-ı tarzı lâ-nazîrdir. Bu hammâma müşâbih meğer İslâmbol'da Haydar Paşa hammâmı ola. Bu hammâm-ı bî-bedelin kapusu üzre altunlu ve lâciverdli celî hatt ile târîhi böyle tahrîr olunmuşdur:
EÇS VII 127a
Sâhibü'l-hayrât ve'l-hasenât es-Sultân Gâzî Mehemmed Geray Hân ibn Selâmet Geray Hân ibn Devlet Geray Hân dâme ömrühu ve devletühu ilâ nihâyeti’z-zamân ve nihâyeti'd-devrân âmîn yâ Mu‘în ve yâ Müste‘ân.Fî sene 1070.
EÇS VII 127a
Dîğer târîh-i zîbâ, bu dahi hammâmın câmekânında bir tahtalı kâğız üzre tahrîr olunmuş târîhdir:
EÇS VII 127a
Hân ibn-i hân ibn-i Selâmet Geray Hân,Ya‘nî ki Hân Mehemmed o sultân-ı bâ-safâ,İz‘ân-ı pâkine tahsîn ü sad-hezârKim bu arada idi bu germâbe-yi binâ,Gördükde resm-i tarhını der ehl-i sun‘ olan,Peh bârek[allâh] özge makâm-ı ferah-fezâ,Fazlî-i kemter eyledi târîhini beyân,Cây-ı sürûr-ı zât-ı musaffâ-yı dilküşâ.Sene 1070.
EÇS VII 127a
Yetmiş kadar böyle târîh değer bir gûne rûşen binâ hammâm-ı hoş-hevâdır kim gûyâ germâ-yı Ebû Alî Sînâ'dır. Cümle ferşi gûnâ-gûn zî-kıymet ruhâm-ı hâm-ı beyâz mermerlerle mefrûş hammâm-ı hoşdur.
EÇS VII 127a
Ve altı aded halvetlerindeki kurnalarının kadehleri balğamî ve yerekânî mücellâ ve musaykal ve musanna‘ kurnalar üzre lüleleri altun ile mutallâ olup taşları dahi hem-çünân zeheb-i hâlis ile mutallâdır.
EÇS VII 127a
Ve orta soffası bir vâsi‘ şekl-i müsemmen soffadır kim ortasındaki fevvâreleri tâ kubbenin zirve-i ulyâsında olan billûr ve necef ve moran câmlara şâzrevânlar pertâb eder bir nakş-ı bûkalemûn soffa ve bir ibret-nümûn şâzrevân kadehi vardır.
EÇS VII 127a
Ve cümle dellâkleri ibrîşim futalar ile sîm-gûn bedenlerin dirâğûş etdirüp bellerinde fütûnî kîseler ve ellerinde sünnetî zînetî(?) hınnâlar urunmuş onar ve on beşer yaşında üstâd-ı Çerkes ve Abaza ve Gürcî ve Rus ve Leh ve Maskov dilberleri tâvûsî reftâr ile hırâm ederek gelüp âdeme yapışup gûnâ-gûn musanna‘ şîvekârlık ile herkesin murâd u merâmları üzre hizmet etdiklerinde âdemin sehâ damarları depreşüp cândan azîz şeylerin ol uryân hâlde iken vermek mukarrerdir. Tâ bu mertebe muğlim dellâk-i pâkleri var. Ve her bir gulâmlar âlüfte ellerinde mecmerelerle ûd-ı mülebbesler ve buhûr-ı hâverîler ihrâk edüp râyiha-i tayyibeden gasillerin dimâğları mu‘attar olur.
EÇS VII 127a
Hulâsa-i kelâm bir hammâm-ı rûşinâdır kim her gü[n] âdem girse niçe ahbâb-ı dilberânlar ile âşinâlık kesb-i tarâvetcik eder, bir âb [u] hevâsı ve binâsı latîf midhatden ârî bir hammâm-ı Mehemmed Hân Gâzî'dir. Ammerahullâh. Andan,
EÇS VII 127a
Hammâm-ı Sâhib Geray Hân: Bu hammâm-ı cân-sitân hân sarâyına yakındır. Hattâ kapusunun atebe-i ulyâsı üzre târîhi budur:
EÇS VII 127a
Bu makâm-ı a‘lâyı yasadkan Sultân-ı âdil Sâhib Geray Hân ibn Mengli Geray Hân ibn Hacı Geray Hân. Sene 939.
EÇS VII 127a
Andan Çürük hammâm: Bânîsi ma‘lumum değil bir hammâm-ı kadîmdir. Andan,
EÇS VII 127a
Tabahâne hammâmı: Alçak kapalıca bir muzlım hammâm-ı atîkdir, ammâ,
EÇS VII 127a
Der-ayân-ı hammâmât-ı mahsûs-ı kibâr [u] a‘yân: Cümle şehir zurefâlarının kavl-i sahîhleri üzre altı yüz aded hânedân-ı sarây-ı azîmlerin hammâmları vardır deyü âlüftegân-ı Kırım tefâhür kesb ederler ve kavillerinde sâdıklardır.
EÇS VII 127a
Der-beyân-ı ibret-nümâ-yı binâ-yı âbâdân: Bu şehir içre cümle kırk üç yerde Çürüksu üzre taş ve ağaç binâ cisr-i musanna‘lar var, ammâ aşağı Kaytas Ağa sarâyı yolunda Hacı Osmân Ağa’nın pür-nûr kârgîr binâ cisrine bu hakîrin târîhidir:
EÇS VII 127a
Mübârek eyleyüp dâim bu cisri Hak te‘âlâ’llâh,
EÇS VII 127a
Deyüpdür Evliyâ târîh bu hayrun fî-sebîlillâh.
EÇS VII 127a
Sene (---).