İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VII 137b
deyü tahrîr olunmuşdur.
EÇS VII 137b
Ammâ bu mescidi câmi‘ etdiklerine minber üzre tahrîr olunan târîhdir:
EÇS VII 137b
Kad emere bi-inşâi hâzihi'l-minberi'ş-şerîf el-mükerrem zürriyeti's-selâtîn Mengli Geray hân bin Hacı Geray Hân hallede mülkehu. Sene 918.
EÇS VII 137b
deyü tahrîr olunmuşdur.
EÇS VII 137b–138a
Bu câmi‘ içre dörd aded sütûn-ı müntehâlar vaz‘ olunup münakkaş tavan üzre kiremit örtülü ve bir kıble 138a kapulu câmi‘dir. Ve bu kıble kapusundan mihrâba varınca tûlu iki yüz ayak ve arzı yüz elli ayakdır. Ve tarz-ı kadîm bir münakkaş mihrâb minberi var kim sihr-i mübîndir.
EÇS VII 138a
Andan bu câmi‘in mihrâbı önünde İnci Beğ Hâtûn medresesinin kapusu üzre tahrîr olunan târîhdir:
EÇS VII 138a
Emere bi-imâreti'l-medreseti'l-mübâreketi fî zemîni's-sultânı'l-âdil Mehemmed Geray Hân hallede mülkehu el-hayru'l-mahzariyye seyyidü'd-dünyâ ve emînü'l-‘âfî İnci Beğ Hâtûn binti Kılburun Beğ (el-)emîrü'l-ümerâ’i'l-merhûmu'l-mağfûr, nevverallâhu kabrehû. Fî sene selâse ve selâsîn ve seb‘i-mi’e.
EÇS VII 138a
tahrîr olmuşdur, ammâ bu bâb-ı azîm gâyet münakkaş ve musanna‘ kapudur.
EÇS VII 138a
Andan Tâhir Beğ tekyesinin kapusunun kemeri üzre olan târîhdir:
EÇS VII 138a
Bismillâhirrahmânirrahîm. Büniyet hâzihi'l-imâretü alâ ismihi's-selâtîn el-a‘zam sultânu'l-berri ve'l-Acem hân bin Tâhir Beğ Hân edâme bereketehu ve yezîde saltanatahu fi'l-âlemîn, Bay Bû ‘Alî Hâtûn zâte mu‘azzama ve emerehu'llâhu'l-mü’essere ibn Tankatay bin Kutluğ bin Timur bin Boğa Bay,
EÇS VII 138a
deyü tahrîr olunmuşdur. Ammâ bu tekye ba‘dehu mahalle mescidi oldukda bu merkûm târîhe muttasıl yine çâr-kûşe bir beyâz mermer üzre bir nâzük hatt-ı Musta‘sımî ile tahrîr olunan târîhidir:
EÇS VII 138a
Büniye imâretü hâzihi'l-buk‘ati'l-mübâreketi bi-avnillâhi ve tevfîkıhî alâ ismi eş-Şeyh Alî el-Bâkırî nevverallâhu rûhahu'l-azîz. Ve kâne fi't-târîh ve fî sene şehr-i cemâzi'l-âhir ve fi'l-yevmi'l-hâmis ve'l-ışrîn semâne mi’e.
EÇS VII 138a
deyü merkûmdur. Ammâ hâlâ câmi‘-i kebîr olmağa müsta‘iddir. La‘l-gûn kırmızı kiremit örtülü bir kârgîr kubbe-i azîmli mescid-i kebîrdir.
EÇS VII 138a
Andan Kefe kapusunun kurbunda el-Hacı Mehemmed câmi‘inin kapusu üzre olan târîhdir:
EÇS VII 138a
Benâ hâze'l-mescide'l-mübâreke'l-hayrât fî eyyâmi devleti's-sultânı'l-mu‘azzam ve hâkânı'l-mükerrem Şâdî Geray Hân halledallâhu mülkehu ve ebbede saltanatahu vüs‘âti'l-emâlikîn, el-abdü'z-za‘îfü'l-muhtâcu'r-râcî ilâ rahmeti Rabbih Mehemmed bin el-Hacı Bayrâm Hoca. Sene şuhûr-ı Receb seb‘a semâne mi’e.
EÇS VII 138a
tahrîr olunmuşdur.
EÇS VII 138a
Andan çârsûya karîb el-Hacı Ömer mescidinin kapusu üzre merkûm olan târîhidir:
EÇS VII 138a
Emere bi-imâreti'l-mescidi abdü'z-za‘îf bin Hacı Ömer el-Buhârî, târîhi zi'l-ka‘de sene ihdâ [ve] sittîn ve sitti mi’e.
EÇS VII 138a
deyü mahrûrdur.
EÇS VII 138a
Andan çârsû içinde Paşa Hâtûn mescidinin atebe-i ulyâsı üzre olan târîhdir:
EÇS VII 138a
Hâzihi imâretü'l-berriyyeti li-şehîdi'l-merhûmeti'l-mağfûre Paşa Hâtûn alâü'd-devri'l-kameriyye.
EÇS VII 138a
deyü merkûmdur.
EÇS VII 138a
Andan yine çârsû içinde Kemâl Ata Sultân hazretlerinin kabr-i şerîfi yanındaki çeşme-i aynü's-safânın târîhidir: Evvelâ,
EÇS VII 138a
Ve mine'l-mâ’i küllü şey’in hay,
EÇS VII 138a
Kemâl Ata rûhiyçün fâtiha.Sene 1057.
EÇS VII 138a
deyü tesvîd olunmuşdur.
EÇS VII 138a
Hulâsa-i kelâm ve netîce-i merâm eğer bu şehr-i atîkde olan bî-hadd ü bî-pâyân hân ve câmi‘ ve hammâm ve mesâcid ve tekye ve medrese ve gayri niçe kerre yüz bin aded içinde benî âdem olmayan imâretleri târîhlerin tahrîr eylesem hemân bir mecmû‘a-i tevârihât olur. Hâlâ niçe kerre yüz bin aded binâ-yı azîm henüz üstâd-ı mühendis elinden çıkmış gibi binâ-yı metîn olduklarından hâlâ dururlar, ammâ bûm u gurâb ve masasa ve yarasa kuşlarına lâne olmuş bir şehr-i azîm-i harâb-âbâddır. Bu sinn-i sâlimizden sonra yine ma‘mûr u âbâdân görmemiz Cenâb-ı Allâh müyesser ede âmîn.
EÇS VII 138a
Hikâye-i münâsib: Bu şehr-i atîk amâr iken bunda ol kadar ankâ âdemler ve mâl-ı dahme-i Efrâsiyâb'a mâlik bâzergânlar var imiş kim Kırım kal‘asının Kefe kapusu iç yüzünde bir tüccâr-ı ankâ bir câmi‘ bünyâd etmeğe mübâşeret edüp niçe bin âdem cem‘ olup kimi esâs hafrına ve kimi cibz ü cibs ve tîn-ı türâbına çalışırlarken Hıtâ ve Hoten ve Çîn [ü] Mâçîn'den bir ulu bâzergân on katâr deve yükü misk ü amber-i hâm ile binâ olunacak câmi‘ önünden bu bâzergân katâr-ı mehârıyla geçerken câmi‘ sâhibi eydir:
EÇS VII 138a
"Ey bürâder, (...) sâlâr kâfile salar kandan gelüp kanda barasız ve develerinizde yükleriniz nedir?" deyü su’âl etdikde bârhâne sâhibi sevdâger tenezzül edüp aslâ cevâb vermez.
EÇS VII 138a
El-hâsıl câmi‘ sâhibiyle kârbân mâliki vâfir lecden sonra derhâl câmi‘ sâhibi on katâr deve yükü miski ve amber-i hâmı yıkdırup sâhibinin gözü önünde câmi‘in çamuru içine bu kadar yük miski ve amberi ummâllar çamur içine karup katup halt ederler.
EÇS VII 138a
Bâzergân âlem-i hayretde kalup vâveylâ derken hemân câmi‘ sâhibi bâzergânı hânesine götürüp bu kadar ta‘âm-ı nefîseler ile bir ziyâfet-i uzmâ edüp ba‘de't-ta‘âm on katâr develerine on katâr yükü altun kızılga yükledüp,
EÇS VII 138a–138b
"Var imdi bürâder-i cân-berâberim" deyüp bâzergânın hâtırın hoş eder. İşde bu Eski Kırım'da 138b tâ bu mertebe mâl-ı Kârûn'a mâlik ankâ bâzergânlar var imiş, ammâ hâlâ ahâlîleri bir akçeye mâlik değillerdir.
EÇS VII 138b
Ve ba‘dehu câmi‘ sâhibi ma‘bedgâhı tamâm edüp ismine Amber-i Çîn câmi‘i deyü nâm korlar. Hâlâ ol câmi‘ belde-i Eski Kırım'ın Kefe kapusu dibinde vîrândır. Kaçan kim bir bârân-ı rahmet yağsa bâkî kalan dîvârları misk ü amber-i hâm kokar. Hattâ bu hakîr-i fakîr tecrübe içün türâbından âteşe bırakdım. Hakkâ ki amber râyihası şemm olundu. Ve hâlâ bu şehr-i harâb içre böyle niçe yüz aded câmi‘ler harâb olup dur[ur]. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 138b
Der-beyân-ı ziyâretgâh-ı Eski Kırım
EÇS VII 138b
Evvelâ Kefe kapusu kurbunda,
EÇS VII 138b
Ziyâret-i Kemâl Ata Sultân kuddise sırruhu ve anın kurbunda Eski Kırım'ın harâbına bâ’is ü bâdî olan,
EÇS VII 138b
Ziyâret-i Dervîş Harâbî rahmetullâhi aleyh: Kırım halkı bunu ziyâret etmeyüp "La‘netullâhi aleyh" derler, ammâ nefes sâhibi ulu sultân imiş. Andan bâzâr yerinde Kemâl Ata bürâderi,
EÇS VII 138b
Ziyâret-i Çoban Ata kuddise sırruhu. Andan Eğrikapu kurbunda,
EÇS VII 138b
Ziyâret-i Alemdâr Sultân, sahâbe-i kirâmdandır. Andan hammâm yanında,