İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VII 162a
Evvelâ bu şehr-i Tarhu'nun şark tarafı Bahr-i Harez'dir kim üç Karadeniz kadar bir bahr-i lüccîdir kim bir bahre îsâli yokdur, başlı başına bir bahr-i azîmdir.
EÇS VII 162a
Etrâfında on bir pâdişâh ve yetmiş ülke sâhibi hân ve ban ve kan ve hâkân ve tan ve kral ve konan ve kazgan nâm melikler vardır.
EÇS VII 162a
Bu bahre Şirvân denizi ve Demirkapu bahri ve Gîlân bahri ve Hvâ[re]zm bahri ve Fağfûr denizi ve Kızlar vilâyeti denizi ve Maskov bahri ve Ejderhân denizi ve Alatır denizi ve Terek bahri derler. Her diyârın ismiyle müsemmâ bir bahr-i şorcadır. Karadeniz gibi ve Mısır'da Süveys Kulzumu gibi semm-i helâhil deniz değildir. İnşâallâh bu dahi mahalliyle tahrîr olunur, ammâ bu mahalde Dağıstân denizi derler ve Şirvân denizi derler.
EÇS VII 162a
Ve kal‘a-i Şamâhî hâlâ Acem'dedir. Bu deryâ kenârına karîb Demirkapu kal‘asına altı konak yakın Şamâhî şehridir. Demirkapu kal‘ası ve Bakü kal‘ası ve Şamâhî kal‘ası Şirvân eyâleti hükmündedir kim mâ-tekaddem mezkûr kal‘alar dest-i Âl-i Osmân'da olup be-dest-i Özdemirzâde Osmân Paşa feth edüp sene (---) târîhinde Acem mülk-i mevrûsları olmak ile sene-i mezbûrede kal‘a-i mezkûrelere istîlâ etmişlerdir. Bu mezbûr şehirler cümle Dağıstân vilâyeti ile altı konak kıblesi tarafında Şirvân'a varınca hem-hudûddur. Ve yine Dağıstân'ın cenûb tarafına Gürcistân'ın Tomris Hân ülkesiyle hem-çetdir kim Gürcistân şehirlerinden şehr-i Zekim şehr-i Çekem ve kal‘a-i Tiflis kal‘a-i Kömeyiş şehr-i Serîrü'l-lân ve Ahıçka ve Çıldır sahrâsı (...) Hırtîs kal‘alarıyla hem-hâkdir.
EÇS VII 162a
Ve yine keşişleme cânibi kûh-ı Elburz kurbunda Tavustân Süleymân aşîretidir. Ve yine garbîsi tarafı Çerkezistân'dır. Ve yine şimâl tarafı Maskov'un Terek kal‘ası ve Ejderhân ve Alatır vilâyetleridir. Ammâ yıldız rûzgârı tarafı Heyhât sahrâsıdır kim Kalmığistân vilâyetleridir. Tâ Takühân'a ve tâ nehr-i Edil kenârında şehr-i Sarây'da nihâyet bulur Heyhât-ı deşt-i Kıpçak'dır. Kavm-i Noğay ve kavm-i Kılmah'ın çerâgâhları ve cevelângâhları bir vâdî-i hâmûndur kim nihâyeti yokdur.
EÇS VII 162a
Ve yine bu Dağıstân'ın şehr-i Tarhu'sundan (---) menzilde Terek nehridir. Andan bir menzilde nehr-i Kotay-ı azîm iki sudur. İkisi de Dağıstân diyârının Karabudak Hân ülkesinden cem‘ olup Dağıstân'ın niçe kendleri ve şehirlerin rey edüp Bahr-i Harez'e mahlût olur. Mezkûr Kotay nehirlerinin yine cânib-i şarkîsi Dağıstân pâdişâhı hükmüdür, ammâ leb-i deryâ ile şehr-i Tarhu'dan beş günde kal‘a-i Demirkapu'dur kim bu mahalde Acem ile Dağıstân pâdişâhı hem-hâkdir.
EÇS VII 162a
Ve Demirkapu'dan bir merhalede Başdepe nâm mahaldir. Hattâ Osmân Paşa Demirkapu'yu feth edüp Der-i devlete da‘vet olundukda deşt-i Kıpçak'dan Kırım vilâyeti üzre gitmek iktizâ edince bu Başdepe nâm mahalden kalkup nehr-i Kanlı Söyünç kenârında Maskov Kazağıyla ceng-i azîm edüp yüz bin Kazak-ı âk olan küffârı dendân-ı tîğdan geçirir. Hâlâ beş aded yerde küffârın lâşe-i murdârları beş yerde dağlar gibi yığıldığından Beş-depe'den galat Başdepe derler. Andan selâmetle iki günde nehr-i Terek'e gelüp bizim Hân ile ubûr etdiğimiz yollara gelir. Ammâ mezkûr Başdepe nâm mahal Hulâgû Hân'ın Moğol tâ’ifesi şehirlerinden bir şehr-i azîm imiş. Hâlâ niçe âsâr-ı binâları ve deyr-i kamâme-i amâmeleri nümâyândır.
EÇS VII 162a
Bu harâbistânı Timur Hân yebâb halkın kebâb etmişdir. Hâlâ Sâm [ü] Nerîmân Menûçehr nâm şehinşâhların oğulları bu Başdepe mezâristânında kırkar ve ellişer adım kadd-i kâmet ile uzanup yatırlar.
EÇS VII 162a
Hâlâ bu Başdepe nâm mahal Terek kal‘ası hudûdunda Maskov kralı hükmündedir. Eğer su’âl olunursa Maskov vilâyeti Heyhât sahrâsının şimâli tarafında nehr-i Edil ve nehr-i Cayığ'ın öte tarafındadır, bu Dağıstân pâdişâhı ülkesinde nice kal‘a ve nevâhî ve hâk-i pâke nice mâlik olabilir derse, nehr-i Edil ile donanması akup Bahr-i Harez'e girüp andan gemilerle Dağıstân çetinde Terek kal‘asına ve niçe kend [ü] nevâhîlere mâlikdir.
EÇS VII 162a
Hattâ bu hakîr sene 1057 târîhinde Revân hânına elçilik ile gitdiğimizde Maskov Kazağı bu diyâra gemiler ile Bahr-i Harez'e çıkup Acem vilâyetlerinden Gîlân şehrini nehb ü gâret edüp bu kadar Acem esîri ve mâl-ı ganâ’imiyle gânimîn ü sâlimîn Maskov'a gitdi. Anıniçün gemilerle tâ Dağıstân ile hem-hudûd olur.
EÇS VII 162a–162b
Bu mahalde Dağıstân pâdişâhının etrâf [u] eknâfında hem-müşâ olan pâdişâh [u] hân ve hâkânlar ve ülkeler tamâm olup Dağıstân'ın öz vilâyeti yedi hânlık yerdir. İnşâallâh anlar dahi seyâhat etdikçe tahrîr olunur, ammâ mezkûr yedi hânlık yerin sâhibleri cümle Tarhu şehrine gelüp Tatar hânımızın dest-i şerîflerin bûs edüp şeref-i sohbetleri[yle] müşerref oldular kim esmâları budur: Evvelâ vezîri Takî Hân'dır. Mezbûr mahz hâfız-ı Kur’ân ihtiyâr ve sâhib-i ihsân âdemdir. Andan Karabudak ülkesi hânı (---) Beğ ve Ulu Beğ ve Alî Beğ ve Kâsım Beğ ve 162b Kazan Alp Beğ ve Mehemmed Beğ ve Elkas Beğ ve Levardı Beğ, Haydar Beğ, Halîl Beğ, Çoban Beğ, (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 162b
Niçe boybeğleri birbirlerinden yeğleri vardır, ammâ hükûmet sâhibleri bunlardır. Her bâr Sultân Şamhal'ın görünüş dîvânından eksik değillerdir. Bunlar dahi dîvânhâneye görünüş derler. Bu mahalde dahi ülke sâhibi hânları dahi tamâm oldu. Ez-în-cânib,
EÇS VII 162b
Şehr-i Tarhu'nun imâretlerin beyân eder
EÇS VII 162b
Evvelâ kadîm-i eyyâmdan berü taht-ı taht-gâh-ı şehinşâh-ı Dağıstân olup mü’min ve muvahhid kimesnelere mesken me’vâ olmağın hân-ı Îrân u Tûrân olan pây-ı Timur Hân bu Tarhu şehrin harâb etmeyüp ubûr edüp vilâyet-i Kırım'a Tohtamış Hân üzre hurûc edelden berü bu şehr-i Tarhu ma‘mûrdur.
EÇS VII 162b
Evsâf-ı cevâmi‘hâ-yı şehr-i Tarhu: Hamusu (---) aded mihrâbdır. Cümleden mükellef câmi‘i (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 162b
Sitâyiş-i mesâcid-i mü’minân: Kamusu (---) aded mahalle mezgidleridir. Cümleden (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 162b
Der-ilm-i medrese-i âlimân: (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 162b
Der-beyân-ı dâru'l-hadîs-i muhaddisân: (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 162b
Der-kân-ı dâru'l-kurrâ-i mücevvidân: (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 162b
Der-mekteb-i ebced-hân-ı püserân: (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 162b
Der-zikr-i hânkâh-ı dervîşân: (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 162b
Der-vasf-ı çeşme-i âb-ı hayvân: (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 162b
Der-ayân-ı sebîl-i cân-sitân: (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 162b
Der-defter-i esmâ-i mahalle-i a‘yân: (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 162b
Der-manzara-i hân-ı tüccârân: (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 162b
Der-aded-i çârsû-yı tâcirân: (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 162b
Der-hakk-ı sarây-ı kibâr-ı hânedân:(---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 162b
Der-ta‘rîf-i eşrâf-ı âlimân: (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 162b
Der-şinâh-ı ulemâ-yı tabîb-i hâzıkân: (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 162b
Der-üstâd-ı cerrâh-ı fessâdân:(---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 162b
Der-menâkıb-ı sulehâ-yı meşâyihân: (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 162b
Der-şi‘r-i güzîde-i musannifîn-i şâ‘irân: (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 162b
Der-âşinâ-yı yârân-ı ihvân: (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 162b
Der-mazınne-i ehl-i hâl-ı mecâzibân: (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 162b
Der-kıyâfet-i libâs-ı merd-i meydân: (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 162b
Der-kaba-yı endâm-ı bintân [u] nisvân: (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 162b
Der-esmâ-i tâ’ife-i dilîrân: (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 162b
Der-nâmhâ-yı esmâ-i havâtîn-i zenân:(---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 162b
Der-beyân-ı ibret-nümâ-yı binâ-yı âbâdân: (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 162b
Der-medh-i hammâm-ı râhat-ı cân: (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)